Býmer, mıllenıal, zýmer… Qazirgi qoǵam adamdardy dúnıege kelgen ýaqyty boıynsha osy ataýlarmen bólip tastaǵan. Bul termınder ár kezeńde demograf, áleýmettanýshy jáne zertteýshiler tarapynan qalyptasty. Úrdis HH ǵasyrdyń ortasynan beri jalǵasyp keledi. Sarapshylar ár kezeńde týǵan adamdarǵa at qoıyp, aıdar taǵardan buryn qoǵamdaǵy qundylyqtar men tarıhı oqıǵalardyń, ekonomıka men tehnologııanyń adamdarǵa áserin zerttegen. Ártúrli ortada óskendikten, túrli qundylyq qalyptasatyny belgili. Sondyqtan bir úıdiń ishinde eki túrli kózqaras qalyptasyp jatady. Nelikten túsinispeýshilik týyndaıdy? Bul suraqqa Egemen.kz tilshisi jaýap izdep kórdi.
Qyzylordalyq kópbalaly ana Ásel Abzal búgingi ata-analar men balalardyń arasyndaǵy túsinispeýshilik tek jas aıyrmashylyǵynda emes, eki bólek dáýirdiń toǵysýynda ekenin aıtady.
«Biz, mıllenıaldar, dalada oınap, kitap oqyp ósken býyn bolsaq, bizdiń zýmer balalarymyz – kózin ashqaly ınternetti kórgen sıfrlyq zamannyń perzentteri. Sondyqtan baıaǵy «bizdiń ýaqytymyzda bylaı edi» degen salystyrý men buıryq berý ádisi qazir múldem jumys istemeıdi. Zýmerler óte erkin, óz quqyǵyn jaqsy biledi jáne tek dáleldi ýáj ben shynaıylyqqa ǵana baǵynady», deıdi ol.
Keıipkerimiz óz tájirıbesin alǵa tartyp, balanyń bárine birdeı qaraýǵa bolmaıtynyn, árqaısysynyń minezine qaraı bólek tásil tabý kerek ekenin aıtty.
«Bala aına sııaqty, úlkenderden ne kórse, sony qaıtalaıdy. Sol sebepti, zýmer balamen til tabysý úshin aldymen olardy emes, balamen birge ózimizdi tárbıelep, minezimiz ben ádetterimizdi qolǵa alýymyz qajet. Zamanǵa saı albyrt, aıtqanynan qaıtpaıtyn balany durys baǵyttaı bilsek, olar bolashaqta óz jolyn tabatyn myqty tulǵa bolyp shyǵady», deıdi Ásel Abzal.
Mıllenıaldar men zýmerler dástúrli jumys formatyn ózgertýge beıildi
Al astanalyq kópbalaly ana Nurgúl Úsenova bala tárbıesinde ata-baba tájirıbesinen artyǵy joq ekenin aıtady.
«Bul qazirgi zamannyń úlken ózgerisi. Búgingi balalar erkindikti súıedi. Bir jaǵynan bul da durys shyǵar?! Erkin adam óz oıyn jetkize biledi. Al biz ata-anamyzdyń «ustama, tıme, uıat, obal bolady» degen tárbıesimen óstik. Biraq jaman bolmadyq. Kóp jaǵdaıda shekteý qoıyldy. Áli kúnge deıin jaltaqtaımyz. Jalpy bizdiń ata-babamyz bala tárbıesi týraly myqty aıtyp ketken. Balany «Bes jasqa deıin handaı kór, 5 jastan keıin quldaı jumsa» demekshi, tártipke ıilgen bala jaman bolmaıdy», deıdi ata-ana Nurgúl Úsenova.
Býmer, mıllenıal, zýmer termıni neni bildiredi?
Býmerler (Baby Boomers) – ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin (shamamen 1946-1964 jyldary) týý kórsetkishi kúrt ósken kezeńde dúnıege kelgen urpaq. «Baby boom» («náresteler býmy») termıni alǵash ret 1950-jyldary AQSh-ta qoldanyla bastady. H býyny (Generation X) – bul 1965-1980 jyldary týǵan urpaq. Olardyń negizgi ereksheligi – táýelsizdikke beıim jáne óz kúshine senýge daǵdylanǵan, jumys pen jeke ómir arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaıdy, analogtyq dáýirden sıfrlyq dáýirge ótken urpaq, tehnologııalardy meńgergenimen, balalyq shaǵy ınternetsiz ótken, turaqtylyq pen kásibı tájirıbeni joǵary baǵalaıdy. Mıllenıaldar (Millennials) – shamamen 1981-1996 jyldary týǵandar. Bul ataýdy amerıkalyq zertteýshiler Ýılıam Shtraýs pen Nıl Haý 1990-jyldary keńinen tanymal etti. Olar jańa myńjyldyqqa aıaq basqan jastardy «mıllenıaldar» dep ataǵan. Zýmerler (Zoomers nemese Generation Z) – shamamen 1997-2012 jyldary týǵan urpaq. Resmı ataýy – Generation Z. «Zýmer» sózi keıinirek ınternet pen áleýmettik jelilerde «býmer» sózine uıqastyryp beıresmı túrde paıda boldy. Alfa býyny (Generation Alpha) – shamamen 2010-2012 jyldan bastap 2024-2025 jyldarǵa deıin týǵan urpaq. Kóptegen zertteýshiler bul býynnyń bastalýyn 2010 jyldan alady, biraq keıbir derekkózder 2013 jyldan bastaıdy. Olardyń aldyńǵy býynnan ereksheligi – tolyqtaı sıfrlyq ortada ósip keledi, smartfondar, planshetter, jasandy ıntellekt jáne ınternet olardyń kúndelikti ómiriniń ajyramas bóligi, onlaın bilim berý men sıfrlyq kontentke erte jastan qol jetkizip, tehnologııalardy óte tabıǵı qabyldaıdy, óıtkeni olar úshin bul jańalyq emes, qalypty orta.Ádil Ahmet: Jas urpaqtyń bolashaǵyna alańdaımyn
Mamandar keńesi?
Psıholog mamandardyń aıtýynsha, qazirgi balalardy tárbıeleýde burynǵy tásilderden ózgeshe kózqarasty talap etedi.
Psıholog Aıjan Ádilbaeva qazirgi jasóspirim táýelsizdikke umtylatynyn, óz pikirin qorǵap, eresekterdiń baqylaýyn shekteý retinde qabyldaıtynyn aıtady. Sondyqtan tárbıede qatań baqylaýdan góri senimdi qarym-qatynas qurý mańyzdy ekenin jetkizdi.
«Tárbıede ámbebap daıyn resept joq. Ár bala erekshe. Eń qyzyǵy, balalardyń ózi ata-anasyna olarmen qalaı til tabysýǵa bolatyny jóninde kún saıyn belgi berip otyrady. Eger ata-ana balasynyń minezin, qajettilikterin jáne emosııalaryn baıqap úırense, kóp suraqtyń jaýabyn sol qarym-qatynastyń ózinen taba alady. Kóp ata-ana balasymen «dos bolýǵa» tyrysady. Alaıda ata-ana tolyqtaı dosqa aınalmaýy kerek. Dostyq qarym-qatynastyń elementteri – ashyqtyq, qurmet jáne tyńdaı bilý mańyzdy bolǵanymen, ata-ana óz jaýapkershiligin saqtaýy qajet. Balaǵa qaýipsiz shekaralar qoıý, qundylyqtardy jetkizý jáne qajet kezde baǵyt berý – ata-ananyń negizgi mindeti», deıdi Aıjan Ádilbaeva.
Mamannyń aıtýynsha, jasóspirimmen til tabysýdyń tıimdi joldarynyń biri – oǵan baǵa bermeı tyńdaý. Kóp jaǵdaıda balalar keńes suramaıdy, olardy túsingenin qalaıdy. Sondyqtan áńgimeni «sen qatelesip tursyń» degennen emes, «men seni túsingim keledi» degen ustanymnan bastaý mańyzdy.
«Qazirgi ýaqytta tárbıeniń kúrdelene túsýiniń taǵy bir sebebi bar. Eger buryn bala óz ortasyna kóńili tolmasa, onyń tańdaý múmkindigi shekteýli bolsa, búginde ınternet pen áleýmettik jeliler arqyly ol ózine unaıtyn kez kelgen ortany ońaı taba alady. Ata-anasymen, synyptastarymen nemese baýyrlarymen qarym-qatynasynda qıyndyq týyndaǵan jaǵdaıda, jasóspirim vırtýaldy keńistikten ózin qabyldaıtyn qaýymdastyq izdeýi múmkin. Alaıda ol ortada árdaıym nıeti durys adamdar bola bermeıdi. Sondyqtan qazirgi ata-analar úshin balanyń onlaın ómirine qyzyǵýshylyq tanytý, onyń kimdermen aralasatynyn bilý jáne senimdi qarym-qatynasty saqtaý burynǵydan da mańyzdy», dedi psıholog.
Urpaq qaýipsizdigi – basty nazarda
Aıjan Ádilbaeva da babalarymyzdyń «balany bes jasqa deıin patshańdaı kór» degen naqylyn qoldaıdy. Onyń aıtýynsha, bul naqyldyń astarynda balanyń ár damý kezeńine saı qarym-qatynas tásilin ózgertý qajettiligi jatyr.
«Shyn máninde, qazirgi zamannyń balasy da, burynǵy zamannyń balasy da damý zańdylyqtary jaǵynan kóp ózgergen joq. О́zgergen nárse – ómir súrý ortasy men qarym-qatynas formaty. Sondyqtan ata-analar úshin balanyń jas erekshelikterin túsiný óte mańyzdy. Muny jas erekshelik psıhologııasy da rastaıdy. Sonymen qatar ıslam dástúrinde de bala tárbıesine kezeń-kezeńimen qaraý qaǵıdasy bar. Iаǵnı ár jasta balanyń qajettiligi, jaýapkershiligi men ata-anadan kútetin qoldaýy ózgeredi. Balaǵa jasyna saı jaýapkershilik berý, óz betinshe sheshim qabyldaýǵa múmkindik jasaý jáne onyń qolynan keletin isterge senim artý – balanyń ózine degen senimin qalyptastyrýdyń mańyzdy joldarynyń biri. О́z múmkindigin sezingen bala ata-anasymen de ashyq qarym-qatynas ornatady. Al senimge negizdelgen qarym-qatynas balamen til tabysýdyń eń berik irgetasy bolyp qala beredi», deıdi maman.
Bala tárbıesi – barshaǵa ortaq jaýapkershilik
Psıholog Anargúl Ibraıymbekova eki dáýirdiń urpaqtary qalaı til tabysý keregin 5 bólikke bóldi.
Tyńdaýdy úırený. Bala sóılegen kezde birden aqyl aıtýǵa nemese synaýǵa asyqpaý. Aldymen onyń oıyn tolyq tyńdap alý qajet. Sezimin joqqa shyǵarmaý «Bul túk emes», «Bos nárse úshin jylaısyń» degen sózder balanyń tuıyqtalýyna, senimniń joǵalýyna ákeledi. Qyzyǵýshylyǵyna qurmetpen qaraý. Oıyn, blog, áleýmettik jeli nemese jańa trendter mıllenıal ata-anaǵa túsiniksiz bolýy múmkin. Biraq olar balanyń ómiriniń mańyzdy bóligi ekenin umytpaǵan jón. Buıryqtan góri dıalog qurý mańyzdy. «Sebebi men aıttym!» degennen góri, birge talqylaý tıimdirek. Balaǵa ata-ana úlgi bolý mańyzdy. Baladan telefondy az qoldanýdy talap etip, ózińiz únemi ekranǵa qarap otyrsańyz, sózdiń áseri azaıady.«Jasóspirimder men balalarǵa eń qajet nárse – minsiz ata-ana emes, túsinýge tyrysatyn ata-ana. Balańyzben dostasý mindetti emes, biraq senimdi qarym-qatynas ornatý mańyzdy. Eger bala qatelesken kezde de sizge kelip syryn aıta alsa, onda aradaǵy baılanys myqty degen sóz. Eń bastysy – urpaqtar aıyrmashylyǵyn másele retinde emes, bir-birinen úırenýge múmkindik retinde qabyldaý. Sonda mıllenıal ata-ana men zýmer bala arasyndaǵy kópir berik bolady», dedi psıholog.
Bala tárbıesi: Ata-ana nege alańdaıdy?
Mamandar búgingi tárbıeniń basty qaǵıdasy – baqylaýdan senimge, buıryqtan dıalogqa kóshý ekenin aıtyp, qazirgi kúnniń balalary óz pikiriniń estilgenin, sezimderiniń qurmettelgenin qalaıtynyn jetkizdi.