Qyzyqty keıipker qalaı somdalady?

Anımasııaǵa suranys joǵary

Mamandardyń aıtýyn­sha, este qalatyn keıipker jasaý – anı­masııa men kıno ónerindegi eń kúr­deli mindettiń biri. О́ıtkeni kórer­men aldymen oqı­ǵaǵa emes, sol oqıǵanyń keıipkerine senedi. Mýltfılm rejısseri Ábdi­qa­dyr Sabyrdyń pikirinshe, qy­zyq­ty keıipker jasaýdyń basty syry – arhetıptik tereńdikte jáne ult­­­tyq kod pen jahandyq qun­dy­lyqtyń úı­lesiminde jatyr.

«Este qalatyn keıipkerler dostyq, mahabbat, ádildik, izgilik sekildi máń­gilik qundylyqtardy arqalaıdy. Olar kórermenniń sanasyndaǵy batyr, qorǵaýshy nemese danagóı sııaqty arhetıptermen úndesedi. Al tek ýaqytsha trendke, syrtqy jyltyraqqa nemese tehnologııaǵa súıengen beıneler tez umytylady», deıdi ol.

Keıipker somdaý taqyryby búginde de ózektiligin joımaǵan. Keıingi jyldary qazaq tilindegi balalar kontentine suranys artyp, anımasııaǵa nazar aýdarýshylar kóbeıdi. Túrli-túrli mýltfılmder túsirildi. Olardyń keı­biri sheteldik baıqaýlarda baq synap, qanjyǵasy maılanǵan qazaq anı­masııasynyń qatary artty. Máse­len, myna bir derekke nazar aýdaryp kórsek: «2019–2024 jyldar araly­ǵynda anımasııalyq fılmder óndi­ri­sine 1,4 mıllıard teńge bólin­di. So­nyń nátıjesinde 47 mýlt­fılm túsi­rildi». Bul dege­nińiz anımasııa sala­sy­na degen qyzyǵýshylyqtyń artyp, jańa keıipkerler men tyń oqıǵa­larǵa suranystyń óskenin kórse­tedi. Alaıda este qalatyn keıip­ker jasaý tek qarjy men teh­nologııaǵa baılanysty emes, onyń negizinde tereń ıdeıa men mazmun jatýy kerek. Dál osyndaı jaǵymdy dúnıeniń biri – balalarǵa arnalǵan tanymal ha­lyq­aralyq arna­lar­dyń qazaq tilinde habar tarata bas­taýy. Bul – Mádenıet jáne aqpa­­rat mı­nıstrligi bastaǵan isker top­tyń úlken jeńisi dep baǵalaýǵa turar jańalyq.

Elimizde Bala­lar jyly aıasynda memleket­tik tildegi anımasııalyq kontentti damytý maqsatynda qazaq tilinde kórseti­letin jańa «Nickelodeon HD» arnasy tusaýyn kesti. Joba joǵaryda aty atalǵan mınıstrlik bas­tamasymen júzege asty. Keıin­nen balalar aýdıtorııasyna arnalǵan basqa da halyqaralyq kontentti qazaq tiline beıimdeý jumysy jalǵasyn tapty. Sonyń ishinde TiJi arnasynyń mýlt­fılmderiniń de qazaq tilinde usyny­lýy  balalarǵa ana tilinde sapaly anı­masııalyq ónimderdi kórýge jol ashty. 

Keıipker minezden bastalady

Kópshilik keıipker jasaýdy ádemi sýret salýmen baılanystyrady. Alaıda kásibı anımatorlar men ssenarıster aldymen tańdalǵan tulǵanyń minezin, maqsatyn jáne ómirlik ustanymyn qalyptastyrady. Keıipker – jaı ǵana beıne emes. Ol sheshim qabyldaıdy, qatelesedi, qıyndyqqa tap bolady, sol arqyly kórermenge ózin tanytady. Avtorlar kóbine jańa obrazdardy ómirdegi adamdardan alyp jasaıdy. Keıde tanys adamnyń ádeti, keıde kóshede kórgen beıtanys jannyń minez-qulqy bolashaq keıipkerdiń negizine aınalady.

Ár keıipkerdiń óz maqsaty bolýy kerek. Biraq maqsattyń ózi jetki­liksiz. Onyń qorqynyshy, álsizdigi men kemshiligi de bolýy qajet. О́ıt­keni minsiz keıip­kerler shynaıy kórinbeıdi.

Ábdiqadyr Sabyrdyń aıtýyn­sha, keıipkerdi shynaıy etetin nárse – onyń ishki qaıshylyǵy men jandy sezimi. «Baladaı pák, biraq qatelese­tin, qorqatyn, soǵan qaramastan alǵa umtylatyn keıipker kórermenge jaqyn bolady. Anımasııada bul onyń qımyl-qozǵalysy, plastıkasy, kózqarasy arqyly beriledi. Keıip­kerdiń ár áreketi ishki áleminen habar bergende ǵana ol shynaıy ómir súre bastaıdy», deıdi rejısser.

Onyń sózinshe, kásibı tájirı­bede aldymen keıipkerdiń psı­hologııa­lyq portreti jasalady. «Bul kim? Onyń maqsaty ne? Ol qandaı ortadan shyq­qan?» degen suraqtarǵa jaýap tabyl­ǵannan keıin ǵana syrtqy kelbet qalyp­tasady. О́ıtkeni syrtqy beıne – ishki mazmunnyń kórinisi. «Disney» stýdııasynyń anımatory Tom Benkroft keıipker jasaýdaǵy eń mańyzdy nárse onyń syrtqy kel­beti emes, kórermenge jetkizetin oıy ekenin aıtady. Al jazýshy Stıven Kıng jaqsy keıipkerdiń keıde avtor­dyń ózin de tańǵaldyrýy múmkin ekenin jazǵan. Sondaı-aq anımasııa sheberleri Ollı Djonston men Frenk Tomastyń pikirinshe, keıipkerdiń tartymdylyǵy qaı kezde de sheshýshi ról atqarady. Kórermen oǵan senip, taǵdyryna qyzyǵýy kerek. 

Obraz nesimen mańyzdy?

Keıipkerdiń syrtqy beınesi ony este saqtaýǵa kómektesedi. Sondyq­tan anımatorlar sılýet­ke, tústerge, mımıkaǵa erekshe mán beredi. Tabys­ty jasalǵan keıipkerlerdiń kóbin kórermen tek kóleńkesinen-aq tanıdy. Bul – sátti dızaınnyń basty bel­gisiniń biri. Túster de bel­­gili bir áser qaldyrady. My­sa­ly, jyly ári ashyq túster qýat pen belsen­dilikti bildirse, sal­­qyn reńkter sabyrlyq pen jum­­baqtyqty meńzeıdi. Al erek­she qımyl nemese ym-ıshara keıip­ker­diń daralyǵyn aıqyndaı túsedi.

Qyzyqty keıipkerdiń armany bolady, ol qatelesedi, jeńiledi, qaıta turyp kúresedi. Onyń basynan ótken ózgerister oqıǵany tartymdy etedi. Kórermen ózine uqsas keıipker­ler­ge jaqyn keledi. О́ıtkeni olardyń qýanyshy men qaıǵysy, qorqynyshy men úmiti kez kelgen adamǵa tanys sezim.

Ábdiqadyr Sabyr este qalar keıip­kerdiń eń mańyzdy qasıeti retinde harızma men biregeılikti ataıdy. «Keıipkerdiń ózine ǵana tán ereksheligi bolýy shart. Bul syrtqy belgi de, sóıleý máneri nemese minez-qulqy da bolýy múmkin. Kórermen onyń tek sılýetin kórgende-aq kim ekenin tanýy kerek», deıdi ol.

Máselen, rejısser Konstan­tın Bronzıt úshin eń bastysy – oqıǵa. «Oqıǵanyń ıdeıasy týyndaǵan sátte keıipker de birge dúnıege keledi. Onyń júzi, dene bitimi, kıimi, tipti eń usaq detaline deıin oqıǵa anyqtaıdy. Keıipker óz róline baǵynady. Rólsiz keıipker bolmaıdy», deıdi osy sala­nyń bilikti mamany. Degenmen syrt­qy kelbet qanshalyqty tartymdy bolǵanymen, kórermendi ustaıtyn – keıipkerdiń minezi. 

Jas anımator jiberetin qatelikter

Osy salada oıyp turyp alatyn orny bar mamandardyń aı­týyn­sha, eń jıi kezdesetin qatelik­tiń biri – daıyn úlgilerdi kóshirý. Mundaı ke­ıipkerlerdiń ózindik bolmysy bolmaıdy. Bireýdiń daıyn ıdeıasymen alysqa uzap ketem deý, ol – árıne, arman! Taǵy bir qatelik – keıipkerdi shamadan tys kúrdelendirý. Artyq detaldar men basy artyq fýnksııalar obrazdyń tutastyǵyn álsiretedi.

Ábdiqadyr Sabyr sondaı-aq mi­nezdiń turaqsyzdyǵyn úlken másele retinde atap ótedi. Eger keıipkerdiń áreketi onyń buryn qalyptasqan minezine sáıkes kelmese, kórermen oǵan senbeıdi.

Aıtalyq, «Apaly-sińliler» mýlt­fılminiń avtory Ýılıam Morı de basty qıyndyqtyń biri – qııal­dyń jetispeýi jáne ózińdi únemi basqa avtorlarmen salystyrý ekenin aıtady. «Eń aldymen myqty ssenarıı bolýy kerek. Eger oqıǵanyń qaı ba­ǵytta damıtynyn bilmeseńiz, keıipkerdi damytý áldeqaıda qıyn», deıdi ol.

Morıdiń pikirinshe, jas anımatorlar keıipkerdiń beınesin shamadan tys kúrdelendirip jiberedi. Al komıks pen anımasııada keıipkerdi myńdaǵan ret ártúrli qalypta salýǵa týra keledi. Sondyqtan onyń qury­lymy túsinikti ári yńǵaıly bolýy mańyzdy. Konstantın Bronzıt te jas avtorlardyń jıi jiberetin qateligine toqtalady.

«Aldymen keıipker jasap ala­ıyn, keıin oǵan oqıǵa oılap tabarmyn degen tásil – qate. Keıipker áreket ústin­de ǵana ashylady. Ol bastan keshken oqıǵalar men qıyndyqtar arqyly kórermenge tanylady. Qyzyqsyz oqı­ǵada qyzyqty keıipker bolýy múmkin emes», deıdi rejısser. 

Keıipker týraly keńes

Ábdiqadyr Sabyr jas avtor­larǵa ómirdi kóbirek baqylaýǵa keńes beredi.

«Tek monıtorǵa qarap otyrmaı, aınaladaǵy adamdardy, bala­lardy, ja­nýarlardy baqy­lańyzdar. Olardyń minezi men emosııasyn qaǵazǵa túsirip úıre­nińizder. Naǵyz ómirden alyn­ǵan detal ǵana anımasııada jandy kórinedi», deıdi ol.

Sondaı-aq rejısser ulttyq mu­raǵa nazar aýdarýdyń mańyzyn atap ótedi. «Folklorymyz, ertegilerimiz ben dúnıetanymy­myz – sarqylmas qazyna. Ony zama­naýı tilde jáne jańa tehno­lo­gııalardyń kómegimen álemdik deńgeıde kórsetýge bolady», deıdi maman. – Jasandy ıntellekt pen jańa baǵdarlamalar – tek qural ǵana. Al negizgi qozǵaý­shy kúsh – av­tordyń ıdeıasy men shyǵarmashylyq kózqarasy».

Shyn máninde, qyzyqty keıip­ker – tek sátti salynǵan sýret emes. Ol – óz armany, qorqy­nyshy, minezi men taǵdyry bar tulǵa. Kórermen dál osyndaı keıipkerden ózin kóredi, olarmen birge qýanyp, birge ýaıymdaıdy. Sondyqtan da keıbir keıipkerler ondaǵan jyl ótse de halyq jadynda óshpesteı saqtalyp qalady. Qazaqtyń anımasııa ónerine dál qazir aýadaı qajet bolyp turǵany da osy edi...

Jannur APSAMET,

L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń stýdenti