• RUB:
    6.63
  • USD:
    487.73
  • EUR:
    558.99
Basty saıtqa ótý
Ádebıet Búgin, 08:48

Azııadan alaýlaǵan jalyn

«Keshegi ketken Er Qorqyt, Keıingi janǵa boldy umyt», deıdi Shákárim Qudaıberdiuly. Qajylyqqa barǵan, musylmandyq jolyn tutqan Shákárim ata­myz­dyń osy týyndysyna den qoı­ǵan jan túpkilikti shyndyqtarǵa jol ashady. «Keıingi janǵa boldy umyt» dep sol zamanda aıtyp otyr­ǵanyn oqyǵandar jaqsy bilse kerek. Otarlyqtyń salqyny ǵana jat­qan joq. Túrli aǵym men túsinik­tiń qıǵashtyǵy qylań bere­di sóz astarynan. Bul jerde qa­jynyń jazǵanyn tereńirek paıym­darǵa «Mutylǵannyń ómiri» atty shy­ǵarmasyna zeıin qoıǵan jón der edik. Árıne, ol – basqa áńgime.

Sóz basyndaǵy «Qorqyttyń saryny» atty shyǵarmasynda mynadaı joldar bar: «Baqsymyn jyrlap sarnaǵan,

Denem joq áser barmaǵan.

Mıdaǵy jynym‚ túgel kel,

Haqıqat iske arnaǵan!». Bizge ótkende ǵana ushyrasqan ataýly týyndy burynnan kókeıge túıgen joramaldy baılamymyzdy birjola bekitkendeı áser etti. Osy sumdyq taqyrypty Shákárimnen soń Oljas Súleımenov tipten jerine jetkize jyrlap, ǵaryshtyq ǵalamatqa ulastyryp jibergenin búkil qazaq, onyń syrtynda kúlli túrki halyqtary maqtanyshpen únemi aı­týǵa tıis edi ǵoı. Biraq bizdiń zattan­ǵan sanamyz oǵan jar bere me? Súleı­menovteı adamzattyq aqyndy nege súıe­di jurt? О́ıtkeni ol ulttyń baba tany­myna qanat bitirip, halyqtyń túp­sa­na­syn jańǵyrtty. Ulttyq kodty ákeldi poezııaǵa. Maǵjannan, Shákárimnen keıin óz zamanynyń minberinen «Azııa alaýlary» dep jyrlady. Múmkin ol zamandy, ejelgi dáýirlerdegi rýhanııattyń asyl óze­gin arqasymen ustap turǵan baqsylar bolsa, Oljas ta óz ýaqytynyń baqsysy emes pe? Júzjyldyqtar, myńjyldyqtar ótkende bir uǵymdardyń ornyn ekinshisi almastyrady, bir qundylyqtardy basqa­sy aýystyrady, qaıbir qasıetterdiń tek­­ ataýy saqtalyp, qyzmetteri ózgerip ke­týi­ bek múmkin. Baqsy túsinigi de tap sol sekildi, ul­ty­nyń baǵyna týǵan baq­shy­­lar (ar­qaly azamattar) halqynyń baq-jul­dyzyn jaqpaı qoımaıdy. Sol úshin meh­natty joldan ótip, azap keship, qal­ǵy­­ǵan sanany oıa­typ, uly rýhtardy tiril­tedi. Ǵasyr­lardyń betin búrkegen qoıý tu­mandy ala­pat rýhymen túredi. Qaıǵy ákel­gen qara bulttardy kún nu­ryn­­daı til­gilep jaryq álemge jol ashady. Ol­jas­taı arýaqty erdiń, arqaly aqynnyń aýzyna sonda Qudaı «Azııa alaý­laryn» saldy. Bul jyr oǵan deıin tun­shyq­ty­ry­lyp kelgen uly rýhtyń ábden pisip- je­tilip, aspanǵa tik shanshylýy edi. О́ıt­keni aqynnyń ózi jyrlaǵandaı, jer be­tinde shyn tulparlar báıgesine jol qalmaǵandaı, baqsylyq saryndarǵa da bul jaqta keńistik qaldyrmaǵan edi.

Jer tósinen aspanǵa tik kóterilgen mun­daı ǵalamat rýhtyń soıy Maǵjannyń «Paı­ǵambar» óleńinde kóringen. «Uzyn Oral – kún men tún shekarasy» jyrynda oıqastaǵan. Shákárimniń «Qorqyttyń saryny» jyrynda tóbe kórsetken. Sol alapat rýh tasqyny 1964 jyly Oljastyń qa­lamynan týǵanda, til jetkisiz, tek qana túısikpen sezinip biler mundaı gápti keńestik sanadaǵy adamdar túsinbeı ań-tań bol­ǵanyna kúmán joq. Bálkim soqyrdyń kúnge qaraǵanyndaı qubylys sonda orna­ǵan shyǵar, kim bilipti? Gáp onda da emes, óleńniń tym alysty kórýinde. Oljasty oqysań, adamzat qaı jerden jaza basqany, kisi balasynyń kúmándi sapary, kúlli ıgilik úshin tuńǵysh ot jaqqan baqsylar men jaqsylardyń uly joryǵy eles beredi.

Aqyn baqsylar jaqqan otpen álemdi alastap, adamzat balasyn negizgi bastaý – izgilik jolyna túsirýdi kókseıdi. Uly Deshti qypshaq dalasynda bizdiń dáýirimizge deıin tańbalanyp qalǵan kúnbasty halyqtyń qadir-qasıeti sonda ǵana eptep-eptep eles berip, sanany túrtkileıdi. О́leń qudireti degenniń bir pushpaǵy osynda. Bireýler bar ómirin sarp ete júrip jetken ǵalamatty qııal áleminde somdap, kóz aldyna qoıa salady.

«...Baqsylardan – tabynǵanyń ot kúnge,

Baqsylardan – bıdaı, tary ektiń be?!

Baqsylardan – kúı men bı de ádemi,

Baqsylardan – dámi pisken ettiń de.

Sol baqsylar tas tapqandaı búırekten,

Almas izdep súldelerin súıretken.

Sol baqsylar qurbandyqqa shalynyp,

О́rt ishinde, basqalardy úıretken.

Sol baqsylar – oı-sezimdi túletken,

Sol baqsylar – elge ónerdi qul etken.

Kereńderden Bethovender týdyryp,

Gomerlerdi týdyrǵan da túnekten» (Qadyr Myrza Álıdiń aýdarmasy) dep ári qaraı jalǵasyp kete beredi. Árıne, bul óleńdi tarıhı sanasy kesilip, rýhanı tamyrynan ajyrap qalǵandarǵa túsindirýdiń qajeti joq. Kóne dáýirlerdiń rýhyn tula boıymen sezine almaǵan adam mundaı taqyrypqa qalam tarta almaıdy, arǵy túrikter týraly jaza almas edi ǵoı. Al baqsylar jaqqan otty Azııa alaýlaryna balap, álemdi alastaǵysy kelgen túısiktiń kúshine teń keler ne bar? Aqylǵa syıa bermeıtin qubylys. Jáne soǵan ılandyrý... Ol endi bizdiń túriksaryndy Oljas aqyn qolynan ǵana keldi.

Qazaq poezııasynda osy týyndynyń jalǵasyndaı taǵy bir týyndy Esenǵalı Raýshanovta bar. «Baqsy bılep júr. Janady jantaq qandaı qýrap turǵan, Sol otqa júgiredi ol zýlap qyrdan» dep bastalatyn óleńde de adam sengisiz qasıetter qylań urady. Oljekeń bolsa, sóz etip otyrǵan óleńdi ádemi túıindeıdi: «Olar bárin sizder úshin tutyndy, apıyndy kim ishse, sol tutyldy», dep baqsylar qasıet úshin jaqqan otty endi nasha retinde tutatyp lázzatqa bólengen jurt týraly sóz etedi. Aqyr sońynda: «Ot-alaýdy oılap tapqan baqsyny, tútin úshin órtedińder ózderiń», dep nasha tútini men saýdasyna tunshyqqandarǵa Azııasynyń kózimen alaryp qaraǵan aqynnyń oqty kózi áli kúnge álemge sol kúıi qadalyp turǵandaı.