Sarǵaıǵan sýret syry

Taǵdyrdyń jazýymen meniń qolyma tıip, bas gazetimizde al­ǵash jarııalanyp otyrǵan fotosýret osydan 94 jyl buryn túsi­ril­se kerek. Onyń astyna sııa qaryn­dashpen oryssha bylaı dep jazylǵan: «Foto kazahskoı ıntel­lıgensıı posle banketa po povo­dý okonchanııa medısınskogo fakýlteta Tashkentskogo ýnıversıteta Akkagaz Doshanovoı. 1922 g. Tashkent». Demek, qazaqtyń tuń­ǵysh dáriger qyzynyń Tashkent ýnı­versıtetiniń medısına fakýl­­tetin bitirýine baılanysty ja­ıyl­­ǵan aq dastarqanyna qazaq zııa­lylarynyń kil qaımaqtary jınalyp, aıaýly qaryndastarynyń qýanyshyna ortaqtasqan degen sóz. Bulardyń ishinde sol kez­degi Túr­ki­stan respýblıkasynyń as­ta­nasy Tashkenttegi qazaq qaırat­kerleriniń, oqy­mys­tylarynyń, óner adamdarynyń, bir sózben aıt­qanda, keńestik bıliktiń qysy­mynan yǵysyp, boı tasalaǵan Alash azamattarynyń úlken toby baryn ańǵarý qıyn emes. Ortada Maǵjan Jumabaev, sońǵy qatarda Muhtar Áýezov tur. Alashtyń aqıyq aqynyn jazbaı tanyǵan – Rymǵalı Nurǵalıev aǵamyz. 1922 jyldyń 10-20 qyr­kúıek arasynda Maǵjannyń Qyzyl­jardan ketýine týra kelgen. Oǵan Sabyr Sháripovtiń qa­ra­lap jazǵan maqalasy sebep bol­ǵan. Jańa qurylǵan gýbernııa ortalyǵyna gýbrevkom tór­aǵasy Ábdirahman Áıtıevtiń arnaıy shaqyrýymen kelgen Maǵjan Qyzyljarda «Bostandyq týy» gazetiniń redaksııasy men baspahanasyn uıymdastyrady. Ashyqqandarǵa kómek kórsetetin tótenshe komıssııa tóraǵasynyń orynbasary retinde qazaq aýyldarynda belsene jumys atqarady. Sóıtip júrgende jergilikti «Mır trýda» gazetinde burynǵy alashordashylardy, onyń ishinde Maǵjan men Jumaǵalı Tileýlındi qaralap, «Olardyń moınynda kisi qany bar» dep jala japqan ashyq hat jaryq kóredi. Bul kezde Muhtar Áýezov Kazsıktiń saıası hatshysy qyzmetin tastap, partııalyq esepten shyqpaǵan kúıi Tashkentke ketip qalǵan edi. Sýrettiń dál qaı kúni túsirilgeni belgisiz. Biraq kıim kıisterine qaraǵanda ońtústiktiń qysy ekeni anyq. Shamasy, qarasha­nyń aıaǵy, jeltoqsannyń basy sekil­di. Sýrettiń astyna aty-jón­deri jazylǵanymen, ajyratý qıyn. О́ship qalǵan jazýlardyń keıbirin qalpyna keltirý úshin krımınalıstıka mamandarynyń kómegine júginýge týra keldi. Olar: 1. Akkagaz Doshanova, 2. Halıl Dosmýhamedov, 3. Isa Kash­kım­baev, 4. Kashkymbaeva, 5. Hod­janova, 6. Rabıga Karataeva, 7. Mag­rıfa Koıaıdarova, 8. Sara Kapı­na, 9. ...ebarova, 10. Sabyr Ka­pın, 11. Kaırýlla Karataev, 12. Mýhtar Aýezov, 13. Omarov, 14. Aldjan..., 15. Marııam Ahen­bekova, 16. Omarova, 17. Anel Asfen­dııarova, 18. ... 19. Dos­mýhamedova, 20. Tynyshbaev. Biz­diń oıymyzsha, jazý da, sýrettiń ıesi de Sara Asyl­qojaqyzy Qur­manbaeva (Kapına) bolýy yq­tımal. О́ıtkeni, ol, sol kez­de Aq­qaǵazdan bir kýrs keıin oqy­ǵan. «Arpa ishinde bir bıdaı» sekil­di, saýsaqpen sanarlyq qazaq qyz­dary bir-birin bilmeýi múmkin emes. Sýrettegi adamdardyń keı­bireý­lerine túsinik bere keteıik: 1. Aq­qaǵaz Dosjanova – qazaqtan shyq­­qan tuńǵysh dáriger qyz, Alashorda­nyń beldi múshesi bolǵan. Qazaq jas­tarynyń «Jas azamat» uıymyn qurysýshylardyń biri. Alash ardageri, ombylyq adam feldsheri Saǵyndyq Dos­janovtyń qyzy. 1931 jyly aýyryp, qaıtys bolǵan. Bishkek qala­sy­nyń mańyna jerlense kerek. 2. Halel Dosmuhamedov – Alash kósemderiniń biri, pro­fes­sor-dáriger. Qazaqstandy zert­­teý qoǵamyn basqarǵan. Onyń janynda – professor A.E.Shmıdt. 3. Kúlándám Qo­janova (Muńaıtpasova) – Sul­tan­bek Qojanovtyń áıeli. 4. Sara Kapına (Qurmanbaeva) – Túrki­stan respýblıkasynyń prokýrory, qoǵam qaıratkeri Sabyr Kapın­nyń áıeli, qazaqtyń al­ǵash­qy jýrnalısteriniń biri. Y.Altyn­sarınniń shákirti, «Dala ýalaıaty» gazetiniń tilshisi Asylqoja Qurmanbaevtyń qyzy. Sara Tash­kent medısına ınstıtýtynda sabaq berip, doktor, professor dárejesine jetken. 5. Ánel As­fendııarova – sońǵy kýrs stý­denti, professor, tarıhshy, dáriger Sanjar Asfendııarovtyń qaryn­dasy. 6. Muhamedjan Tynysh­baev – Alash kósemderiniń biri, tuńǵysh temirjol ınjeneri, tarıhshy. Sýretti sál erterek zııaly qaýym ókil­derine kórsetip, aty-jónderin tııanaq­tap almaǵanyma áli kúnge deıin ókinemin. Endi osy qymbat qazynanyń qoly­myzǵa qalaı túskeni týraly az-kem maǵ­lumat bere keteıik. Asylqoja Qur­man­baıuly degen alǵashqy kásipqoı jýrnalıst, aǵartýshy, ustaz bolǵanyn qazaq bas­pas­óziniń tarıhyn zertteýshiler jaq­sy bilse kerek. Torǵaı dalasynda Ybyraı Altynsarın ashqan mekteptiń túlegi «Dala ýalaıaty» gazetinde belsendi qyz­met atqaryp, aıshyqty qoltań­basyn qaldyrǵan. 1905 jylǵy «alǵashqy orys revolıýsııasy» dep atalǵan dúrbeleń kezinde qazaq halqynyń táýelsizdigi týraly uran kóterip, Reseı patshasynyń ádiletsiz bıligine qasqaıa qarsy turǵan ol, «saıası senimsiz tulǵa» retinde Lepsi oıazyna qarasty Qapal qalasyna jer aýdarylǵan. Keńestik bılik ornaǵan kezde Jetisýdaǵy halyq aǵartý isine belsene aralasqan. HIH ǵasyrdaǵy qazaq baspasóziniń tarıhyn zertteý barysynda onyń ómiri men qyzmetine baılanys­ty derekter izdestirip júrip, Almaty­da qyzy turatynyn bildim. 1969 jyly jolyqqanymda Hadısha ájeı seksenniń seńgirinen asqan. Qulaǵy shala estıtindikten, qaǵazǵa jazyp sóılesip edim, birazǵa deıin senińkiremeı otyrdy. «Sara Esovadan surańyz, ákem týraly kóp biledi», dedi. Ol kisimen telefon arqyly habarlasqanymda jolatpaıtyn syńaı tanytty. Qandaı kiná qoıarsyń? Zamannan japa shegip, júrekteri ábden shaılyǵyp qalǵan ǵoı. A.Qurmanbaevtyń Hadı­shadan týǵan jıeni Roza Seıdýzova QazMÝ-de sabaq beretin. Oqyp júrgende syrtynan tanıtyn edim. 1982 jyly jol túsip jolyq­qanymda Roza apamyz zeınette eken. Sheshesinen jáne naǵashy atasynan qalǵan kóne albomdy ákelip, aldyma qoıdy. Muqabasyn ótkir ustaramen tilip, ishine jasy­ryl­ǵan osy sýretti alyp berdi. «Qazaq tarıhyna yqylas-nıetiń túzý eken. Jarııalaı almasańyz da sizde bolsyn», dep amanattady. Bir jaǵynan, oryssha tálim-tárbıe alǵan balalaryna senbegen tárizdi. Keńestik dáýirde mundaı jádi­ger­diń jaryq kórýi múmkin emes-tu­ǵyn. Táýel­sizdigimizdiń shırek ǵasyr­lyq mereıtoıy qarsańynda gazet oqyrmandarynyń nazaryna usy­nýdy jón kórdim. Bálkim, sar­ǵaı­ǵan sýretten tanystaryn, bol­ma­s­a týystaryn keziktirip, jańa syr­­larǵa qanyǵyp qalýymyz ǵajap emes. Zarqyn TAIShYBAI, M. Qozybaev atyndaǵy Soltústik  Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń  professory Soltústik Qazaqstan oblysy