Qazaqta «Qazanyma as salyp berip pe eń?..» deıtin keıisti sóz bar. Túpki maǵynasynda eńbekti buldaý týraly zil jatqanymen, astary tereń. Dál osy támsildi otandyq aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerge qatysty aıtqanda, qazanymyzda qaınap jatqan súıek-saıaqtyń kimniń qolynan shyǵatyndyǵyn da baǵamdaýǵa bolady.
Jalpy, aýyldyń áleýmettik, ekonomıkalyq ahýalynyń artýy degenimiz, ondaǵy óndiris pen jumys kúshiniń kedergisiz is-áreket etýi bolsa kerek. Qazirgi memlekettik saıasattyń basty baǵytynyń bir tarmaǵy da osy emes pe?! Demek, jahandyq daǵdarys alqymnan alǵan shaqta barel baǵasy kún saıyn qubylyp turǵan munaıdan góri, ultymyzǵa tán, topyraǵymyzda túlegen óndiris pen kásip kózderine meılinshe qoldaý bildirip, damytý talaby kún tártibine shyǵyp otyr. Iаǵnı, Qazaqstandaǵy agrarlyq sektordyń múmkindikteri sheksiz, tek osy salada memleket, qoǵam, adamdar tarapynan birlesken, saýatty, sapaly is-sharalar kerek.
Sonyń bir salasy retinde elimizdegi et ónimderin óndirý men saýdalaýǵa qatysty naryqqa barlaý jasasaq, bul saladaǵy tabysymyzdan góri múmkindikterimizdiń mol ekendigine kóz jetkize túsemiz. Máselen, bıylǵy jyldyń basyndaǵy málimet boıynsha, aýyl sharýashylyǵyndaǵy ishki jalpy ónim 101 paıyzǵa ósken. Onyń ishinde ósimdik sharýashylyǵy 98,5 paıyzǵa, mal sharýashylyǵy 103,9 paıyzǵa artqan. Derekter súısintkenimen, oılandyrar tustary kóp. Iаǵnı, ishki naryqty et jáne et ónimderimen qamtý máselesi ótkir tur dese bolady. О́ıtkeni, bizdiń aımaqtaǵy agrarshylar jalpyny bylaı qoıyp, jergilikti tutynýshylardy óz ónimderimen tolyqtaı qamtamasyz ete almaı keledi. Al, tolyq qamtylmaǵan naryq ımportqa jol ashyp, baǵanyń kóterilýine de aparyp soǵady. Mysalǵa, jaqynda ǵana Almatynyń et bazarlaryndaǵy sıyr etiniń kılolap satýdaǵy baǵasy 1000-1100 teńgeden 1400-1550 teńgege deıin kúrt kóterildi. Osy jerde naqty bir baǵytty alyp qaraıyq. Jáne biz bul jerde qorasyndaǵy qoı-eshkisin, torpaǵy men jabaǵysyn soıyp alyp, et máselesin sheship qoıǵan aýyldaǵy aǵaıyn týraly aıtyp otyrǵan joqpyz.
Dúnıe júzinde mal sharýashylyǵyn damytýdy myqtap qolǵa alǵan elder búginde álemdik et eksportyna qojalyq etip otyr. Al, dál qazirgi jaǵdaıda Qazaqstan ishki naryqty tolyqtaı qamtý jolynda jumys jasaýda. Ras, otandyq agrarshylardyń arasynda kórshiles elder naryǵyna sátti qadam jasap otyrǵan kásiporyndar bar. Jáne Qazaqstanda óndirilgen et ónimderine suranys joǵary. Sebebi, elimizdegi etti, sútti baǵytta ósiriletin mal taza, tabıǵı azyqty tutynatyndyǵyn syrt kóz kórip otyr. Eń qyzyǵy, álemde et pen et ónimderi ótimdiligi jóninen aýyz sýdan keıingi orynǵa jaqyndap keledi. Demek, jurt et jeýden de aldyna jan salmaıtyndaı kúıge jetken. Al, «Et degende bet bar ma?» deıtin qazaq úshin de endigi jerde etti jeýden buryn óndirýdi jolǵa qoıatyn ýaqyt keldi. О́ıtkeni, jeıtin aýyz jetip jatyr eken. Ázirshe, álemdik naryqqa barmaı-aq, irgedegi kórshimiz, kedendik odaqtastar arasynan Reseı Federasııasyn alyp qaraıyq. Mysalǵa, bir ǵana Máskeýdiń 11,5 mln turǵyny jyl saıyn 1,33 mln tonna et jáne et ónimderin tutynady eken. Eger medısınalyq ólshemge salǵanda bir adam jylyna 75 kılo et jeýi tıis bolsa, ejelden jaqsy ómir súrýge daǵdylanǵan máskeýlikter úshin bul suranys 82 kılodan aınalǵan. Jalpy, Reseıdiń statıstıkalyq derekterine súıensek, ishki suranys tek iri qaranyń etine jylyna 2 mln tonnaǵa jeteǵabyl eken, munyń syrtynda shoshqa etine suranys 1,5 mln tonna jáne qus etine de suranys 1 mln tonnaǵa jýyqtap qalǵan. Osy derekterden Qazaqstannyń aýyl sharýashylyǵy úshin, onyń ishinde mal sharýashylyǵy úshin úlken naryqqa jumys isteýdiń múmkindigi týyp otyrǵandyǵy kórinedi. Iаǵnı, qazaq aýyldaryndaǵy negizgi kásip kózi bolyp tabylatyn mal basyn kóbeıtý men odan alynatyn ónimderge suranys bar degen sóz. Al, suranysty qanaǵattandyrý úshin aýyldaǵy aǵaıynnyń qorasyndaǵy mal basynyń kóbeıýi shart. Qazirgi tańda elimizdiń mal sharýashylyǵy qalypty damý kezeńin bastan keshirip otyr desek te bolady. Arǵy jyldardaǵy derekter boıynsha aımaqtardaǵy tórt túliktiń boljamdy sany: iri qara – 6 029 084, jylqy – 1 624 325, qoı – 16 410 270, túıe 175 851 bas bolyp eseptelgen eken. Bul, árıne, ishki naryqtaǵy aýylsharýashylyq ónimderine, onyń ishinde taza mal ónimderine degen suranysty tolyq qanaǵattandyra alatyndaı kórsetkish emes. О́ıtkeni, qoradaǵy mal basynyń ósip - kóbeıýi men onyń sapaly ónimge aınalýy aralyǵyndaǵy úrdis uzaq bolǵandyqtan, ketetin shyǵyn men táýekel de orasan. Dál osy jerde aýyldaǵy sharýanyń jeke-dara sheshýge shamasy jetpeıtin máseleler týyndaıdy. Ol máseleniń basynda mal basyn saqtap, kóbeıtý men túlik tuqymyn asyldandyrý, jem-shóppen, jaıylymmen qamtamasyz etýge qatysty suraqtar turǵandyǵy anyq. Endi osy jerden máseleni sheshýge memlekettiń aralasýynyń qajettiligi týyndaıdy. Qazirgi ýaqytta osy salany qarjylaı saýyqtyrýǵa, ınvestısııalyq sýbsıdııa jasaýǵa, nesıeler men lızıngter boıynsha paıyzdyq mólsherlemeni azaıtýǵa jumystar jasalyp jatyr. Munyń syrtynda salyqtyq jeńildikterge qatysty jeke toqtalýǵa bolady. Máselen, aýyl sharýashylyǵyndaǵy daıyn ónimge qatysty salyq saıasatyn Keden odaǵy aıasyndaǵy eldermen salystyrsaq, Reseıdegi qosymsha qun salyǵy – 18 paıyz, Belarýste – 20 paıyz. Qazaqstandaǵy qosymsha qun salyǵy – 12 paıyz. Buǵan qosa, bizdegi aýylsharýashylyq ónimderin óndirýshilerge múliktik, kóliktik, áleýmettik turǵyda aıtarlyqtaı salyqtyq jeńildikter qarastyrylǵan. Sondaı-aq, Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵyndaǵy ónim óndirýshilerdi nesıelendirýdiń 16 túrli baǵdarlamasy jumys jasaıdy.
Demek, jeke sharýa qojalyqtary men aýyl sharýashylyǵynyń alpaýyttaryn et óndirisin damytýǵa yntalandyrý jaman emes. Nátıjesi de jaqsarsa deımiz.
Qysqasy, et degende nıet bolýy kerek!
Qalmahanbet MUQAMETQALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY