«Men ózimdi qarııalar qataryna qospaımyn»

– deıdi álemdik «Beıbitshilik elshisi» qoǵamdyq mindetin atqaryp júrgen 71 jastaǵy veloshabondoz Túgelbek QASYMULY Dúnıe júziniń 40 memleketin «Beıbitshilik elshisi» sanatynda aralaǵan áıgili veloshabondoz – qazaq aqsaqaly Túgelbek Qasymulynyń esimin respýblıka jurtshylyǵyna tanystyryp jatýdyń ózi artyq. Janyna sportty ǵana serik etip qoımaı, memleketter arasyndaǵy beıbit qarym- qatynastyń tikeleı dáneker-sebepshisi bolyp júrgen veloshabondozben arnaıy jolyǵyp, áńgimelesken edik.  – Túgelbek aǵa, búgingi kúnge deıin velosıpedpen qansha  shaqyrym jol júrip tastadyńyz? – Shamamen 400 myńnan astam kılometr artta qaldy. – Ekvator beldeýimen ólshegende Jer sharyn 10 ret aınalyp shyǵypsyz ǵoı... – Solaı deýge bolady. Sol 40 memleket­tiń bárine birdeı velosıpedpen barǵa­nym joq, árıne. Máselen, Japonııaǵa, Kýbaǵa ushaqpen jettim. – Áýejaıdan túse sala velosıpedke otyrasyz ba? – Jo-ǵa... Meniń «Beıbitshilik elshisi» degen qosymsha ataǵym bar. Elimizdiń Syrtqy ister mınıstrliginiń demeýimen topyraǵyna aıaǵymnyń ushy tıgen elmen ózara dostyǵymyzǵa dáneker bolamyn. – Jasyratyn nesi bar, biz sizdi tek qana veloshabondoz retinde tanyp bilemiz. Qazaqstannyń «Beıbitshilik elshisi» degen ataýyńyz tamasha eken. Velosıped joryǵy qashan, qalaı bastaldy? – Aýyl balalary velosıpedke qumar bolyp óstik emes pe? Sol qumarlyq sportqa alyp keldi. Keńes Odaǵynyń dúrkirep turǵan kezi bolatyn, Qap taýynyń etegindegi Kabardın-Balkar respýblıkasynda velojarystan jasy 30 ben 60 jas aralyǵyndaǵy azamattar arasynda úlken jarys ótti. Ol kezde men 45-te edim, 63 veloshabandozdyń arasynda, bári KSRO sport sheberleri, 22 shaqyrymdyq qashyqtyq jarysta úshinshi bolyp keldim. Marapat aldym. Velosportta ózimniń múmkindigimniń zor ekenin sol jarysta baı­qadym. Toqeterin aıtqanda, bári sol kúngi jarystan keıin bastaldy... – Jeke jarys, jalǵyz-jarym alys saparǵa shyǵý da sol tustan bastaldy ma? – Aldymen kóligimdi saılap alyp Alma­tydan Qasıetti Túrkistanǵa sapar shek­tim. Bir jaǵy úlken saparlardyń aldyn­da Qoja Ahmet Iаsaýı babamyzdyń basyna baryp, táý etip, duǵa oqyp alý edi. Sodan ile kórshiles Qyrǵyzstan, О́zbekstan, Túrik­men­stan respýblıkalaryn 40 gradýs ystyqta «aralap» shyqtym. Eń synaqtyń aýyry osy shilde aıynda ótken 15 kún boldy. Esesine ózimniń qabiletim men fızıologııalyq tur­ǵy­dan qandaı qıyndyqtarǵa shydas bere­tinimdi  baıqadym. Tabanym qyzyp kelesi jyly týra Máskeýge tarttym. Orys halqy qyzyq qoı, Oral taýlary men Edil (Volga) ózeniniń alqabynda olar, tipti, meni ár qala­nyń kireberis qaqpasynda nanmen, tuzben qarsy aldy. Halyq shaǵyn mıtıng ótkizip, «Elsınge sálem aıt!» dep shyǵaryp salyp jatty. Meniń maqsatym – Máskeýge jetsem, ar jaǵynan Eýropanyń esigin ashý edi. – Qysqasy, bul velojoryqta Máskeý shebin «qınalmaı alǵanyńyz» baıqalyp tur. Sodan... – Sodan... endi aldymda «Berlındi alý» maqsaty turdy. Jasym da 55-ke taıap qalǵan. – Jas ulǵaıyp, jyl ótken saıyn onyń ózindik aıyrmashylyǵy da baıqala bastaıtyn shyǵar? Onyń ústine, velosıped jeńil sport túrine jatpaıdy... – Shynymdy aıtaıyn. Jasym ulǵaıǵan saıyn ózimniń boıymnan, jalpy adam aǵzasynyń qýatynyń qanshalyqty mol bolatynyn sezine bastadym. Senseńiz de, senbeseńiz de aıtýǵa mindettimin, meniń óz basym adam aǵzasy adamnyń 150 jylǵa deıin ómir súrýine múmkindik beredi... – Qoıyńyzshy?!. – Ras aıtamyn. Meniń qazirgi elder arasyndaǵy yntymaqtastyq pen dostastyqqa dáneker ári «Beıbitshilik elshisi» mindetin atqara júrip ol jaıynda da kósile nasıhat aıtatynym bar. Adam óz aǵzasynyń qoryn durys paıdalana bilse, onyń resýrsy mol ekenine kózi jetedi. Men barsha adamzat ókili aldynda sony dáleldegim keledi. – Adamnyń sharshaıtyn kezderi de bolady. Mysaly, ózińiz alys saparda kele jatqanda joldyń bári birdeı tep-tegis, oqtaýdaı túzý dep aıta almaısyz emes pe?! Sondyqtan sapar ústinde qandaı tártipke baǵynasyz? – Onyńyz ras. Men negizinen jolǵa jaz aıynda shyǵamyn. Aptap, ystyq. О́ziń shóldep, aýzyń qurǵap kele jatqanda jol jıeginen shyqqan saǵym aınakóldeı bolyp kórinedi. Bara salaıyn deseń, jetkizbeıdi... Bárin bastan ótkizdim. Jolda eń keregi – sý. Sýdy únemdeýdi jaqsy bilemin. Eki táýlik uıyqtamaı júre beremin. Sodan azdap myzǵyp alamyn da qaıta jolǵa shyǵamyn. Sál bosańsyp, tánińe erkindik berseń, tártip buzylady. Qatalap qatty shóldep kelgende de móldir bulaqtan qanyp sý ishpeımin. Báriniń óz tártibi bar. Ol meniń óz qupııam. – Túgelbek aǵa, sizge qan qysymy, holes­te­rın, skleroz, qant dıabeti, býyn aýrýy, súıek syrqyraý degen ataýlar tanys pa?.. – Árıne, tanys. Bul qarttyq jasqa jet­ken barsha azamattyń «bas aýrýy» ǵoı. Men ózimdi qarttardyń qataryna qospaımyn. «Qantty kóp jese, qant dıabeti keseline shaldyǵady» degenge de qosylmaımyn. Qantty kóp jeıtin azamattyń biri menmin. Nege aýyrmaımyn?! Sebebi, qorytylmaǵan kez kelgen taǵam asqazanda byjyp, ashyp, aýrýǵa negiz bolady. Sondyqtan aıtarym, qozǵalǵan adam, qımyldaǵan pendeńiz aýrý-syrqaýdan alys júredi. – Qysqasy,  jol ústinde alys elderde júrgende ǵaryshkerler sekildi sizdiń de óz densaýlyǵyńyz «óz qolyńyzda» ekenine meniń kózim jetkendeı. Shetelderde júr­gende, aýrý-syrqaýdan tys  kezdeısoq tóten­she túrli jaǵdaılarǵa tap kelip «qysy­lyp» qalsańyz ne isteısiz? – Ras, densaýlyq qolda. О́zgedeı maıda-shúıde tehnıkalyq sebepter týyndaı qalsa, ǵaryshtyq baılanys jelisi arqyly telefon­men sol eldegi elshiligimizge habarlasa qoıa­myn. No problem! – Qansha til bilesiz? – Shamamen 9 tilde emin-erkin «nan surap jeı alamyn». Qazir aǵylshyn tilin úırenýdi údete tústim. Aldaǵy jyly Amerıka velo-sapary kútip tur. – Sharshamańyz, Túgelbek aǵa! Sapary­ńyz árqashan oń bolsyn! Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan» ALMATY Sýretti túsirgen Nurmanbet QIZATOV