Astana Sammıti – alasarmaıtyn bıik

Taý alystaǵan saıyn bıikteıdi. Táýelsiz Qazaq elinde bolǵan keshegi uly dúbir – álem qulaq túrgen oqıǵa, Eýropadaǵy qaýip­siz­dik jáne yntymaqtastyq uıymy sammıtiniń barsha álem, sonyń ishinde Qazaqstan úshin mańyzy ýaqyt ótken saıyn arta bereri, dańqy bıikteı bereri sózsiz. Qaı kezde de osynaý eýro­palyq uıym týraly áńgime qozǵala qalsa, onyń sammıtteri tý­raly da sóz bolady. Sonda «Astana Sammıti» degen sózder kóz­ge ottaı basylyp, dúnıeniń barlyq túpkirinde aldan shyǵa keledi. Qazirgi álemdik órkenıettiń ortalyǵy – Eýropa memleket­teriniń qaýipsizdikti saqtap, ózara yntymaqtastyqty damy­tý­dy maqsat etken uıymy qu­rylǵannan bergi 40 jylǵa taıaý ýaqytta (1975 jyly qurylǵan) onyń eń úlken forýmy – Memleket basshylarynyń sammıti alty-aq ret ótken eken. Al jetinshisin, sońǵysynyń ótkenine 11 jyl bolǵanda Qazaqstan ózine buryp ákelip, Azııanyń kindiginde uıymdastyra aldy. О́ziniń mańyzdy máselesin sheshý úshin Eýropa Azııaǵa kelip, atbasyn tiredi. Árıne, aqyl tappaı kelgen joq, alymdy usynys, oryndy ýáj aıtylǵan soń moı­yn­dap,    attan tústi. Elimiz úshin, tipti adamzat úshin Sammıttiń qandaı mańyzy bolǵany jóninde «Egemenniń» betinde qazaq oı-órisiniń aldyńǵy qatarynda júrgen  aǵalarymyz ben apalarymyz, sonymen birge, halyqaralyq dárejedegi qazaq­stan­dyq jáne sheteldik saıasatkerler  jerine jetkizip jazdy. Al biz sammıttiń bel ortasynda júrgen jýrnalıst retinde tek ózimiz kórgen jaılar men túıgen oılardy jazýdy maqsat tuttyq. Qazaq dalasynda halyq ba­ryn­sha kóp jınalatyn ejelgi ýa­qyttaǵy uly dúbir – as berý bolatyn.  Olar tý­ra­ly derekter aýyzdan aýyz­ǵa tarap, osy kúnge deıin umytylmaı jetken. Bular barynsha yqpaldy bolǵan iri tulǵalarǵa nemese olardyń sonshalyqty dárejege kóterilgen urpaǵy­nyń aty men ataǵyn odan ári kóterý úshin  qaıtys bolǵan ákeleri men atalaryna arnap bergen as bolatyn. Muhtar Áýe­zov «Abaı jolynda» Bó­jeı asynyń dańqyn by­laı dep qorytyn­dy­laı­dy: «Bul kúnderde bar jaı­laý­lardy ker­negen jalǵyz áńgime – Bójeı asy týraly. As bergen el, asqa barǵan el jáne úıde qalsa da, barǵandardan kóp áńgi­mege qanǵan el, – tuta­sy­men bir jaıdy ańyz etedi. Sol laqap bir Tobyqtynyń ishi emes, alys-jaqyndaǵy, oı men qyrdaǵy qalyń rýlardyń barshasyna da tarap, seldeı jaıylyp ketip jatyr. ...Tobyqty ortasy budan by­laı osy jyldarda týǵan ba­la­synyń jasyn Bójeıdiń asy­men sanaıtyn bolady. As jyly tý­ǵan bala ǵana emes, astan birer jyl buryn týǵan, birneshe jyl keıin týǵandy da sol astyń «ar jaq-ber jaǵy» dep, asqar belden bastaǵandaı mejeleıtin bolady. Bó­jeı asynyń ataǵy sondaı. Endi osy jyl túsken kelin, osy jyl ólgen jas-kári, osy jyl­da bol­ǵan qudalyq, bala súndetteý, kúıeý kelý de – barshasy da astyń jy­ly­men sanalady. Tek adam jaıy emes, keıde keıindep baryp ataq alatyn báıgeler bolsa, solar da Bójeıge as bergen jyly taı edi, qunan edi, nemese, ishtegi qulyn edi dep sóı­lenetin bolady. Uly dúbir, úlken astyń osyn­daı bop, ýaqyt ólsheýine aınalyp ketetini anyq. Birer býynǵa sheıin umytylmastaı este qalatyny bar». («Abaı joly», Almaty, 1989 jyl, 206-207-bb). Astana Sammıti de sondaı bolyp, halyq ar­­a­syn­da ba­rynsha keń tarap, seldeı jaıyl­dy. Saıasattan alystaý adamdardyń ózi: «Apyr-aý, 55 eldiń basshysy ke­ledi eken, jaqsylap qarsy alyp, abyroımen ótkize alsaq jarar edi», dep balasy atqa shapqanda úıde otyryp taqymyn qysatyn áke-she­shedeı óz otbasylarynda qobal­jyp otyrǵanyn talaı jerde kórdik. Al sammıt kezinde týǵan keıbir búldirshinderge «Sammıthan», «Sam­­mıtgúl» degen sekildi esim­der­diń berilgeni de sol uly jıyn­ǵa degen kóńildiń alabóten­di­ginen bolsa kerek. Sonymen birge, asyǵa tosyp júrgen sharana­sy­nyń ómir joly uly dúbirge sáıkes kelgenine bildirilgen qo­sym­sha qýanysh ekeni taǵy anyq. Qazaqtyń ejelgi saltymen uly dú­bir, jaqsy is perzentime ju­ǵys­­­ty bolsyn, dep halyqtyń or­taq qýanyshyna ún qosyp týǵan bala­syna degen kóńil-kúı shatty­ǵyn jaqsy yrymmen osylaı jal­ǵas­ty­ryp jatty halyq. Bola­shaq­ta: «Bul bala Astanada Sammıt bolyp jat­qanda týǵan», degen sóz de bir jaǵy qýanysh, bir jaǵy eli úshin maq­tanysh seziminiń kó­teriń­ki lebimen aıtylatyn sózder bolmaq. Sóıtip, qazaqtyń jáne barlyq túzý nıetti qazaqstandyqtardyń ıgi tilegimen Qazaqstan ózinde buryn-sońdy bolyp kórmegen bú­kil­álem­dik, alyp, saıası sharany abyroımen ótkize aldy. Elimiz bir mezgilde 38 eldiń memleket pen úkimet bas­shy­la­ryn, bir eldiń vıse-prezıdentin, jeti eldiń úki­met basshylarynyń oryn­basaryn jáne 14 eldiń delegasııa bas­shy­lary bolyp kelgen mınıstr­leri men basqa da joǵary laýa­zymdy adamdaryn qarsy alyp, jumys isteýlerine jaqsy jaǵdaı týǵyza aldy jáne olardy aman-esen shy­ǵaryp saldy. Delegasııalardyń EQYU mú­she­leriniń sanynan asyp ketken sebebi, olardyń qatarynda Uıymǵa yn­ty­maqtastyq jónindegi áriptes el­derdiń ókilderi men ha­lyq­aralyq uıymdardyń basshy­lary boldy. Sammıt bastalar kún­niń qarsańynda Astana áýe­jaıy jal­py sany jetpisten ar­tyq ushaq­ty qarsy aldy. Keńes Odaǵy jyldarynda da qa­zaq jerinde eki úlken álemdik jıyn ótken. Sonyń biri Den­saý­lyq saqtaý mınıstri bolǵan Tó­re­geldi Sharmanov aǵamyzdyń úl­ken eńbeginiń ar­qa­synda Dúnıe­jú­zi­lik densaýlyq saq­taý uıy­my­nyń (DSU) 1978 jyl­ǵy Al­maty­da ótkizilgen kon­fe­ren­sııasy edi. Qazir DSU týraly bar­lyq áde­bıe­tterde «Adamǵa kór­se­ti­letin al­ǵashqy medısınalyq-sa­nı­tar­lyq kó­mek týraly Almaty dek­larasııasy» aldyńnan jarq etip shy­ǵa keledi. Onyń mańyzyn da kóp­tegen elderdiń bilikti maman­dary bú­ginge deıin jo­ǵary baǵa­lap, «Den­saýlyq saqtaýdyń uly ha­r­tııasy» dep ataıdy. Osy konferensııaǵa 146 elden resmı ókilder kelgen. Biraq olar arnaýly ushaqtarmen emes, jo­laý­shylar tasymaldaý reısterimen aldymen Máskeý men Tashkent­ke, odan ári Almatyǵa jetken. Al Qazaqstanda bolǵan eń al­ǵashqy álemdik shara – 1973 jy­ly Almatyda ótken Azııa-Afrıka elderi jazýshylarynyń 5-shi konferen­sııa­sy. Atalǵan qur­lyq­tardyń 60-tan as­tam elinen kelgen ókilder sharany negizgi uıym­das­tyrýshy, Qazaq­stan Jazý­shy­lar oda­ǵynyń sol kezdegi 1-shi hat­shysy Ánýar Álimjanov bas­ta­ǵan qazaq­stan­­­­dyqtarǵa rıza kóńil­men attanǵan. Bul sharalar da óz zamany úshin Qazaqstandy álemge tany­tý­da ózin­dik úlesterin qosty. Son­dyq­tan olardyń da mańyzyn kúni búginge deıin joǵary baǵalaımyz. Al Astana Sammıti TMD men aı­maqtyq uıymdar basshylarynyń sammıtin eseptemegende, memleket basshy­lary deńgeıinde bizdiń elimizde ót­ken alǵashqy álemdik jıyn boldy. Sammıt ótetini týraly sheshim shyq­qanda qobaljyńqyrap ta qal­dyq. О́ıtkeni, sonsha mem­le­ket­tiń bas­shylaryn bir mezgilde kú­tip alyp, joǵary deńgeıde or­na­las­ty­ryp, qyzmet kórsete ala­myz ba? Qaýipsizdik máselesi qa­laı sheshilmek degen turǵydaǵy saýaldar jú­regi Otanym dep so­ǵatyn ár qazaq­standyqty tolǵan­dyrǵany kúmán­siz. Inshalla, elimiz bárin de óz deń­geıinde atqa­ryp shyqty. Qaladaǵy 150 qonaq úıdiń 68-i sammıt qonaq­taryna tańdap alynǵan edi. Solarda bo­lǵan meımandardyń birde-biri qo­naq­úı qyzmetine baılanysty ók­pe aıtqan joq. Qaladaǵy qoǵam­dyq, qyz­mettik jáne jekemenshik kólik­ter­diń de júrisi sammıt qo­naq­tary júretin baǵyttyń yń­ǵaıy­na qaraı ózgertilip, olar­ǵa árkez «kók ja­ryq» janyp tur­dy. Ol ol ma, qala ákimi Iman­ǵalı Tasmaǵambetovtiń aıtýyna qa­ra­ǵanda, sammıtke da­ıyn­dyq ba­ry­synda qaladaǵy bar­lyq kom­mý­nal­dyq aktıvtiń jaǵ­daıy­na toly­ǵymen tekseris júrgi­zi­lipti. Mu­nyń ózi qala bıligine sha­har­dyń kommýnaldyq sharýashy­ly­ǵy jó­ni­nde tolyq aqparat alýyna múm­kindik bergen. Naqty aıtar bol­saq, sol ýaqyttarda qalanyń 9379 jertólesine, 9894 shatyryna já­ne 12958 káriz qudyqtaryna revızııa jasalyp, olardyń jaǵdaı­lary to­lyq anyqtalyp, esepke alynǵan. Árıne, bular sammıttegi qaýipsiz­dik­ti qamtamasyz etý úshin de ja­sal­dy, sonymen birge, olardyń múm­kin­shi­likteri kórinip, problemalary anyqtaldy. Endi qala basshylyǵy kommýnaldyq aktıvterdi jetildirý barysynda osynaý derekterdi bas­shylyqqa alary sózsiz. Sammıt ózge mańyz­dy jaqtaryn aıtpaǵannyń ózinde, qala turǵyndaryna osyndaı ıgi isterin qaldyryp ketti. Elimizdiń syrtqy saıasatynyń basty maqsaty barlyq ýaqyt­tar­da Qazaqstan táýelsizdiginiń saq­ta­lýy­­na halyqaralyq kepil­diktiń berilýine qol jetkizýge baǵyt­tal­ǵany belgili. Qazir Qazaqstan dú­nıe júziniń 120 elimen dıplo­ma­tııalyq qarym-qatynas ornatty. Olar­men ynty­maq­tastyq pen árip­­testik tý­raly 40 kópjaqty jáne 700-den ar­tyq eki­jaq­ty kelisimderge qol qoı­dy. BUU-dan bastap álemdik IKU, Eýro­odaq, HVQ, MAGATE, IýNISEF, IýNESKO sııaqty bedeldi uıym­dardyń bári­men jaqsy qarym-qatynasta, son­daı-aq TMD, ShYU, UQShU, AО́SShK sııaqty aımaqtyq uıymdardyń eń belsendi músheleri­niń biri. Álemdegi bedeldi uıymnyń biri – EQYU-ǵa tóraǵa­ly­ǵymyzdy tabysty ótkizip qana qoımaı, 11 jylǵy úzilisten keıin onyń sammıtin tamasha uıymdas­tyrýmen qatar, deklarasııasyn da qabyldata aldyq. Bul elimiz úshin uly jeńis boldy. Astana Sammıtiniń qorytyn­dy­syn talqylaǵan aımaqtyq já­ne ha­lyqaralyq deńgeıdegi birneshe kon­ferensııalar ótti jáne áli de ótip ja­­tyr. Sonyń biri jýyr­da Germanııada ótip, oǵan qa­tys­qandar sam­mıt­tiń tarıhı mańyzy týraly áńgi­me­ler qozǵady. Nemis memle­ketiniń aıtýly saıasatker­leri­niń biri, bu­ryn­ǵy elshi Arne-Klemens Zaı­fert­tiń aıtýyna qa­ra­ǵanda, Astana Sammıtindegi bas­­­ty jetistik­tiń biri – «Qaýip­siz­diktiń Eýroat­lan­tıkalyq jáne Eýrazııalyq qaýym­dastyǵy» atty termınniń bekitilgeni. Bul – en­digi jerde Eýropa ózderindegi qaýipsiz­dikke ǵana emes, sonymen birge, jalpy Eýrazııa keńis­tigindegi ty­nysh­tyqqa da alań­daı­tyn bola­dy degen sóz. Mine, sondyqtan da Astana Sammıti­niń mańyzy esh­qashan alasarmaq emes. Jaqsybaı SAMRAT.