Paı-paı, «Jıyrma bes!»

Ár kezeń, ár zaman, ár tolqyn kezinde óz «Jıyrma besin» týdyrǵan. Onyń keıbiri ýaqyt tezine shydas bermeı umytyldy. Al mezgil synynan ótip, ár urpaqtyń óz qalaýymen qansha qubylyp, «jal-quıryǵy» kúzelip, o bas­taǵy ajar-kórkinen ajyrasa da baǵ­­zy bir ánderdiń túp negizi án­shi­ler­diń arqasynda bizge jetip otyr. Buǵan qarama-qarsy kúlli alty alashqa aıan án suńqary Birjan saldardyń shyrqap júrgen shaǵynda Zilǵaranyń «Jıyrma besi» dep Muhtar Áýezov «Abaı joly» epopeıasynda tolǵana jazǵan klas­sı­ka­lyq bitim-bolmysy erekshe án ózinen bu­rynǵy, ne ózinen keıingi kóp «Jı­yr­ma besterden» mán-maǵynasy tereń, súıegi iri, kesek jaratylǵan dúnıe bop qyzyqtyrady, oılandyrady, tolqyta­dy. Osy bir óreli nusqa basqa-basqa «Jıyrma besterge» ózgeshe bir shyraı taratady. Sonyń bár-bári adam kóńilin beıjaı qaldyrmaıdy. Táńirge jal­ba­rynsań da qaıta oralmas sol bal dáý­rendi eminte, emirente, úzdiktire eske salady. Sondaı ystyq tebirenis Shortanbaı aqynnyń da basynan ótipti… Men 1993 jyldyń aqpan aıynda qa­zaq mýzykasyn zerttep júrip, Úrim­shi qalasynda partııa hatshysy Ján­ábildiń rezıdensııasyndaǵy keleli bir otyrysta ánshi Hamıt Ysqaqulymen júzdestim. Qazaq ánin álemge jaıyp, bizdiń elde de talaı ret bolyp, konsert bergen asa qushtar sezimdi, sulý úndi tenor meni dáıim qyzyqtyrýshy edi. Kezdesý sátti boldy. Nebir beı­málim ánderdi móldiretken Hamıt osy shalqý ústinde: Saýǵanmen jalǵyz sıyr irkit bolmas, О́nerdi boıǵa bitken irkip bolmas. Mysaly, ár nárseniń bári sondaı, Qańqyldap qara qarǵa búrkit bolmas. It qyzyl bolǵanmenen túlki bolmas, Oınaqtap, sıyr úrkip jylqy bolmas. Mysaly, ár nárseniń bári sondaı, Aǵashqa saıasy joq bulbul qonbas. Ahaý, ótti-aý zaman, Qosh bol, aman, jıyrma bes, Qaıta aınalyp kelmes maǵan! – dep ómirlik mysaldy fálsafa etip, aı­tatyn ár sózin eki shýmaqqa syıǵyzyp, Zilǵaranyń «Jıyrma besindegi» qa­ıyr­ma úlgisimen túıindep, oılan­dy­ryp tastady. Meniń dápterime bul tolǵaýly án­niń segiz shýmaǵy jazyldy. Onyń ár shýmaǵy derbes ómir súretin kádimgi qa­ra óleń. Ol kóne folklorlyq nus­qadan góri bir oıshyl aqyn, ne sal-se­riniń kókireginen shyqqan tárizdi. Án­degi oı tizbegi ár shýmaqta parasat tu­jyrymyna tirelip toqtaıdy. Aıtam de­genin aıtyp tynady. Sonyń bár-bá­rin jıyrma besteı tátti, qımas, ar­mandy dáýrenniń mezgilimen ólshep, so­nyń qýatymen oı tarazysyna salyp, kóp jaıdyń parqyn sezdirip, táýbeńe keltiredi. Mine, bul baıaǵy patsha za­manynda, odan Keńes ókimeti kezinde japa shegip, baǵy baılanǵan «zar zaman aqyny» Shortanbaıdyń áýezi edi. Qy­taı­daǵy qazaqtar bul esti ánniń ár sózin boıtumardaı qasterleıdi. Ony Hamıt birden keń kósiltip, uzata siltep, qıyrdan qaıyrǵanda Shor­tan­baıdyń júrekti diril qaqtyrǵan asyl sózine elitip, oǵan qoǵadaı japy­ryl­ǵan jandardyń tebirenisti sátin kórý­diń ózi bir ǵajap qubylys. Dáýir júgin kóterip kele jatqan bir aqyldy «Jı­yr­ma bes» osy! Men bul nusqany talaı ánshige úırettim. Ásirese, Jolaman Qujımanovtyń oryndaýynda ol búkil qazaq dalasyna jaıylyp barady. Shortanbaıdyń salqyn tartyp, sýynbaıtyn osy ińkárligi Isataı men Mahambettiń zamanynda Edil men Ja­ıyq, Or men Elek, Jem men Saǵyz bo­ıyn sherli de otty jyrlarymen siltideı tyndyrǵan ór keýde Shernııaz aqyn­­nyń qushtar júreginen de lap ete qalypty. Batys ólkeniń kósemsózge zerek ánshileri Aqkete Shernııazdyń altynnyń synyǵyndaı saqtalǵan «Ba­ıan­syz fánı dúnıe» degen termesinde: Tostaǵandy qolǵa alyp, Aıqaı salǵan jıyrma bes! Shanyshatyn naızadaı Qyltyldaǵan jıyrma bes! Shabatuǵyn qylyshtaı Jaltyldaǵan jıyrma bes! Jıyrma besten ótken soń, Orda buzar otyz bes! – dep jı­yrma bes jastyń jalyndy lebimen otyz, qyryq, elý… odan da áridegi as­qar asý­ly kezeńderge aryndata qulash sermeıdi. Bul birde eleýsiz qalyp, birde bilikti ánshilerge kezigip, qolamtadaı qaıta «janyp», tyńdaǵan jandy eleń­detýmen kele jatqan bir jarqyn terme. Ony kóbine atyraýlyqtar óbektep, mápeleýmen keledi. Atyraýlyqtar demekshi, men 1987 jyldyń jazynan bastap aýyq-aýyq bul jerdiń ánderin «shyraq alyp» izdestirýmen júrmin. Syrttaı alańdatyp, qyzyqtyratyn án hıkaıalarynyń mol ortasyndamyn. Aty­­­raýda bul tóńirektiń arǵy-bergi ánderin kókiregine kóp jıǵan bir alymdy ánshi Qýanǵalı Jumalıev edi. Sol 1987 jyldyń jaz aıynda osy ánshiden Qazaqstannyń ózge óńiri bilmeıtin, óte eski bolsa da ajar-kórki túspegen belgisiz «Jıyrma bestiń» taǵy bir túrin jazyp aldym: Ol: «Bazardan alyp kelgen aq merýert, Tarydaı sútke salǵan qaınamaı bórt» – dep bastalady. Ár sózi qyzýly leppen lypyldaǵan án jıyrma bestiń qadirin áspettep, eser shaqtyń eshtemeni oılatpaǵan beımaza júrisine tań-tamasha qaldyrady. Qýanǵalı bul ánge bar janyn salyp, otty sezimmen qyzdyrmalata qýalap, Ǵarıfolla Qurmanǵalıevshe shyǵan­da­typ áketedi. О́risi keń án bolǵandyqtan ba, ol Atyraý, Oral, Mańǵystaý óńirinen ári asyp, sonaý otyzynshy jyldardyń zobalańynda Iran jerine baryp bas saý­ǵalaǵan Adaılardyń júreginen de ósh­pepti. Buǵan 1995 jyldyń qańtar aı­ynda Iranda turatyn on bir-on eki myń qazaqtardy zertteýge barǵan (ǵyly­mı ekspedısııa jetekshisi professor Tur­synbek Kákishev) folklorlyq eks­pedısııa kezinde kóz jetkizdim. Sol ándi esimi umytylǵan bir ánshi-jyraý qyr­qynshy jyldardyń ishinde Tehran ra­dıosyna jazdyrypty. Ol ándi sol saparda ala almadym, bir kónekózderden keıbir joldaryn ǵana emis-emis estidim. Arada jyldar ótkende, 2000 jyly Al­matyda ony maǵan Islam Jemeneı esimdi sol elden kelgen azamat ákelip berdi. Batys Qazaqstan topyraǵynda týǵan bir «Jıyrma bestiń» hıkaıasy osy! Keshegi Keńes ókimetiniń qııanatyn kóp kórip, óz eli, óz jerinde jazyqsyz bandy atanyp, 1928 jyly dúrildegen der shaǵynda GPÝ-dyń oǵynan mert bol­ǵan esil ánshi Amanǵalı da sol bir zapyran qusyp júrgen qaterli kúnderde Naryn qumynyń yqtasyndy buırat­taryn panalap, ózimen nıettes jan­dardyń dám-tuzyn tatyp, kóńili kó­terilip, sol qas-qaǵym sáttik tynysh­tyqta óziniń jıyrma bes jastaǵy kezin bylaısha eske alatyny bar: Men ózim kishkentaıdan qara atandym, Qaribin tanı almaı shala atandym. Kelgende jıyrma beske pań kóterip, Sebekten Amanǵalı bandy atandym. Atyraýdyń bir kıeli jeri – Jyloı. Jyloı topyraǵynda ejelden kele jat­qan «Jyloı» ániniń birneshe nusqasy bar. ( Án zertteýge qa­tysy joq bireýler osy ándi Segiz Serige japsyryp júr. Bul qate!) «Jyloı» áni osy Atyraý topyraǵynda týǵan «Aq­bóbek», «Bos­mo­ıyn», «Gúljansary», «Ámir­han» sekildi batystyń án-mek­te­biniń ózindik ereksheligimen shyqqan eski ánder. Jyloıda Adaı rýynyń ishinde She­gen degen (To­bysh butaǵynan ta­raı­dy) atada Baqtybaı esimdi ár sózi al­tyn­daı jaltyldaǵan bir alǵyr oıly, aqıyq ánshi bolǵan. Osy Baqtybaı kezinde ózimen zamandas eshbir ánshige des bermegen. Jas shamasy Mu­hıtpen shamalas desedi. Onyń Oıyl jaǵasyndaǵy Kók­jar jármeńkesinde, Orynbor, Astrahan ba­zarlaryndaǵy dý­mandy jıyndarda shyr­qaǵan sátteri el arasynda sel-sel jyr. Baqtybaıdyń osy «Jyloıyn» sol­qyl­data sozyp, kerbez qaıyryp, ja­nyńdy rahatqa batyratyn bir ánshi – Mań­ǵystaý eliniń búgingi serisi Kúrish Tasbolatov. Bul ánshini sonaý jetpisinshi jyldardyń ortasynan aýa Almatyda keziktirip, Mańǵystaýdyń áıgili jeti qaı­qysynyń serilik ánderin tyńdap, ony Qazaq radıosynyń «altyn qoryna» jazyp, Dosat sııaqty umytylǵan kerbez ánshilerdiń baǵyn ashyp edik. 1996 jyldyń mamyr aıynda Kúrish ekeýmiz Atyraýda biraz kún dámdes bop, seıil qurdyq. Sol joly taǵy bir eskerýsiz qalǵan ánderdi qaıta tirilttik. Sonyń biri – Baqtybaıdyń osy «Jyloıy» edi. Osyndaı sáýleli ánniń birin 1995 jyl­dyń qańtar aıynyń jıyrmasynshy juldyzynda kókshetaýlyq qart ánshi Janaly Qalıevtan jazdym. Ol – Úkili Ybyraıdyń «It jastyq» dep atalatyn áni. Bul án jóninde Janaly aqsaqal: «Meniń Baıaly degen inimniń qyzyn Lenıngrad aýdanynyń ortalyǵynda tura­tyn qudam Nyǵymetjan Káribaevtiń ba­lasy alyp otyr. Qudamyz. Ol da qarııa. Kezinde muǵalim bop istegen. Eskilikti áńgimege zerek adam. Úkili Ybyraıdyń «It jastyq», «О́mir» atty umytylǵan, jo­ǵalǵan ánderin biledi. Osy eki ándi sol kisiden 1994 jyldyń qańtar aıynyń 29 juldyzynda óz úıinde bir áńgime ús­tinde úırendim» dedi. Úkili Ybyraı jıyrmasynshy jyl­dardyń aıaq kezinde taǵdyry tálkekke túsip, Keńes ókimetiniń eń senimsiz ada­my bop, «halyq jaýy» atanyp, áýeli ólim jazasyna kesilip, keıin ol on jyl túrmege otyrýǵa ózgertilip, aıdalyp bara jatady. Jolshybaı sol tóńirektegi Qaraýyldyń bir aýylyna qonyp otyryp, keshegi bir tańdy tańǵa uryp, jas su­lýdyń bal silekeıin jutyp, gákkýletken ómiriniń jarqyn sátterin kóz aldynan jaınata bir ótkizedi: Shirkin-aı, jigittigim-jel sekildi, Kárilik-tún, jigittigim- kún sekildi. Qonaqtap bir tún qonyp óte shyǵar, Bári de kórgen beınet-sel sekildi. Jas jigit jaınap turǵan kúnmenen teń, Kún de bir bilmegenge túnmenen teń. On bes pen jıyrma bestiń arasynda, Bolmaı ma, jigit adam jynmenen teń! Úkili Ybyraı osylaısha jer-kókke syımaı bulǵaqtaǵan jıyrma bestegi kezin óń men tústeı kórip, onyń qadirine eshteńeni teńgermeıdi. Jas ánshiler bul ándi bile bermeıdi. Eskilikti ánshiler de azaıyp barady. Solardyń ishinde esinde saqtady degenderiniń ózi ony kez kelgen jerde aıtsa káne. Zeıindi bireýleri «O, shirkin, ózin-ózi tasyǵan sýǵa tastap jiberetin essiz, kózsiz jıyrma bes emes pe?! Ony keshegi Ybekemshe jelpintip, jel­pildetpesek sáni kele me, táıiri?!» dep dombyrany bebeýlete qaǵyp álekke túsetini bar. Úkili Ybyraıdyń ja­syn­daı jarqyldaǵan ot minezi osy bir shal­qýyn­da da sýyna qoımapty. Qyzýy qo­lamtadaı mazdaǵan bir «Jıyrma bes» osy. Úkili Ybyraıdyń ekinshi bir «Jı­yr­ma besi» Birjan sal men Jetirý Shama Nuruly, Jarylǵapberdi…olardyń qýat­ty lebin alyp qalǵan Qalı Baıjanovsha shalqytatyn Qaırat Baı­bosynovtyń oryn­daýynda jelpinisti terme, ol «Pa, shirkin!» degizip, esiń­di alady. Úkili Ybyraıdyń «Jıyrma besin» Kóksheniń kóne kózderi «Ybekemniń ózi­men birge ketti ǵoı» desip, kúrsinetin-di. Al, bul terme de ólmepti. Men 2000 jyly «Rahat» telekanalynda «Sal-se­riler» atty baǵdarlamany júrgize bas­ta­dym. Sol jumystyń kezekti bir sátinde Úkili Ybyraıdyń ánderin úsh bólimge toptap efırden berdik. Sol áńgimelerdiń birinde Qaırat Baıbosynov oıda-joqta Úkili Ybyraıdyń «Jıyrma besin» jarq etkizgeni. Meniń qýanyshymda shek bol­mady. Efırdegi áńgime ústinde Qaırat: «Sonaý bir jyldary «Gúlder» ansam­bli­niń alǵashqy gastrólimen Kókshetaý qa­lasynda konsert berdik. Jas ansambl­diń sol bir qyzyqty konsertiniń úzilisi kezinde maǵan Musa Asaıynov esimdi aqyn ári ánshi kisi jolyǵyp: «Qaırat, qalqam, Úkili Ybyraı atańnyń ánderiniń ba­ǵyna sendeı tamasha ánshini bergen eken, bul táńir. Sol aıtyp júrgen «Shal­qyma», «Altybasar», «Gákkýlerińniń» qa­taryna Ybekemniń «Jıyrma bes» atty termesin qos, endi. Qaǵaz-qalamyńdy al da, jaz. Áni bylaı…» dep, bas-aıaǵy tórt-bes mınýttyń ishinde osy termeni aı­typ bergeni. Án birden kókeıime qon­dy. Musa aqsaqaldyń ózine qosylyp, eki ret qaıtalap aıtyp em, ol kisiniń tol­qyǵany sondaı, kózi jasaýrap, únsiz ǵana maquldap, bas ızedi. Kókshetaýdan qaıt­qansha men osy «Jıyrma besti» ishteı aıtýmen boldym. Al arada biraz ýaqyt ótkende Kókshetaýǵa taǵy da konserttik saparmen kelgenimde Musa aqsaqaldyń dúnıe salǵanyn estidim», dedi. Iá, sol joly Qaırat Baıbosynov Musa Asaıy­novpen júzdespese, Úkili Ybyraıdyń bul áni de kókshelik qarııalar aıtqandaı, «Ybekemniń ózimen birge ketken» áni bop, ony eshkim izdemes te edi. О́mirli ánder osylaı jasaı beredi eken. Jetisý elinde ańsaýly saǵynyshpen «Átteń, dúnıe!» degizetin bir «Jıyrma bes»: Oı, toba, shapanym bar, shapanym bar, Etegi elý bir kez, keýdesi tar. Burynǵy ótip ketken jıyrma bes, Sol jasqa ótip ketken bolamyz zar. Ar jaǵy Almatynyń moıyl taldy, Jıylyp qyz-kelinshek oıyn saldy. Oılasaq jıyrma bes esten ketpes, Qaıyrylyp qarshyǵadaı moıyn tal­dy, – dep qansha úzdikseń de qaıtyp kelmes sol bir qımas shaqty tátti lırızmmen eske salady. Saba túbinde qalǵan sarqyttaı alýan syrly osyndaı «Jıyrma besterdiń» bá­rinen bitimi, jaratylysy bólek úsh túrli «Jıyrma bes» Arqa ánderiniń eń shy­raıly injý-marjany derlik bir qudi­retti dúnıe. Osy úsheýine kúlli «Jıyr­ma bes» teń kele almaıdy. Qazaq ániniń bar qadir- qasıetin ózge kompozıtorlardan áldeqaıda bıik órede tereń tol­ǵaı­tyn Evgenıı Brýsılovskıı «Qyz Jibek» operasyn jazarda án korıfeıleriniń bár-bárin muqııat tyńdap, ár keıipkerdiń ta­bıǵatyna saı keletin ánderdi asa biliktilikpen baıqap-baıqap tańdap alǵan. Talaı ánshilerden estigen «Jıyrma bes­ter­diń» bir jalyny laýlaǵan jarqyn túrin kimnen jazǵandyǵyn óziniń «Dúıim dúl­dúlder» atty memýarlyq kitabynda: «Jan­darbekov (Qurmanbekti aıtyp otyr) Bekejan róline arnalǵan ánderiniń bárin negizinen alǵanda iriktep qoıdym, dep birden sendirdi. Biz repetısııa klasyna keldik. Qurmanbek maǵan «Jıyrma bes», «Sarymoıyn»… ánderin berdi» dep keltiredi. Mine, «Jıyrma bestiń» operaǵa kirgen túri Bekejannyń óte áserli áni bop birinshi aktiden-aq spektakldi birden jaınatyp jiberedi. Siz dala rysary Bekejanǵa Shekspırdiń Petrýchchıosyna tańǵalǵandaı qyzyǵa qaraısyz. Bekejan da Tólegen sııaqty mahab­battyń erkebulany. Dalanyń serisi. Jibek úshin kóńilinde esh alańy joq ańǵal batyr Bekejan operanyń sol birinshi aktisinde Jibek pen onyń jeńgesi Batsaıy, qurbysy Dúrııa otyrǵan Syrlybaıdyń aq ordasyna basa-kóktep kirip keledi de: Er armany – Jibek, Tuǵyryńda túlep, Túleýmenen júdep, Otyrmysyń, totym?! – dep apaı­tós kókiregi zorǵa ıilip, zor­dyń kú­shimen ózin-ózi syndyryp, bııa­zy tilek bildiredi. Bekejannyń kókeıinde ne bar ekenin alystan ańdaıtyn qazymyr oıly Bat­saıy onymen shartpa-shurt sóz qaǵys­ty­ryp, onysyn syıqyrly kúlkige jeń­di­rip, naz qylyqpen ustasa ketedi. Bekejan óziniń pańdyǵyna basyp, kekirektep, ýáj­ge toqtamaıdy. О́rlep, ókireńdeı tú­sedi. Batsaıy men Bekejannyń osy shar­pysýynan ot shyǵyp kete me dep seskengen Jibek kózinen shýaq taratyp, Beke­jandy zilsiz ázilge shaqyrady. «Bekejan, kókirek baryn estýshi ek, kúsh kórset­ke­nińe jón bolsyn?» deıdi. Bekejannyń rólin tuńǵysh ret operada oınaǵan Qurmanbek Jandarbekov «Jı­yrma bestiń» otty áýezin qalaı-qa­laı jarqyldatty deseńizshi! Bul Úkili Ybyraı arqyly Qudaıbergen men Isa kókiregine qonyp, odan Ámirege, Manarbekke aýysqan án. Kele-kele bul «Jı­yrma bes» «Qyz Jibek» operasyna ju­tylǵan kúıi jeke derbes únin shyǵarmaı zym-zııa joǵaldy. Onyń óz sózi qandaı edi, ol da eshkimniń qaperine kelgen emes. Eshkim izdemedi de. Tórkini joq, qalyń­syz uzatylǵan qyzdaı bop operaǵa tá­ýeldi qalpynda kóńilden tasa qala berdi. Onyń keremettigin joǵaryda aty atalǵan ánshiler ǵana bildi. «Á, shirkin, osy bir «Jıyrma bes-aı!» degen sózdi o dúnıege ózderimen birge olar da ala ketti. Al, onyń esesine Zataevıchshe aıt­qanda, ózine-ózi ıe bola almaı sha­shy­lyp-tógilip, alasura burqyldap shyrqaı­tyn Qalı Baıjanov bul «Jıyrma bespen» túbi bir, tórkindes bop qubylatyn ózgeshe minezdi «Jıyrma bespen» esińdi alady. Qalıdyń «Jıyrma besi» qazaq­tyń ánshilik tabıǵatyndaǵy teńdesi joq bir ǵajap qubylys. Onyń qupııasyn eki­niń biri zerdelep bile bermeıdi. Ol jum­baqtyń syry – Qalıdyń boıyndaǵy án­shilik qabiletke qosa kompozıtorlyq da­rynnyń barlyǵy. Sol sebepti ol kez kelgen ánge janynan alyp jan beredi. Qa­nynan alyp qan quıady. Ottaı ystyq qush­tarlyq, qumarlyq sezimi lapyldap, jalyndap jatady. Sonyń bir mysaly – Ereımende Qanjyǵaly eliniń ishinde ómir súrgen Jetirý Shama Nuruly degen kisi. (Sonaý jaýgershilik zamanda Bógen­baı batyrdyń eki qaryndasy Aqtóbe jerin jaılaǵan Jetirý eliniń eki jigitine turmysqa shyqqan. Bir kúnderi qal­maq­tar­men soǵysta álgi eki jigit mert bol­ǵan. Keıin Bógenbaı batyr jesir qalǵan eki qaryndasyn bala-shaǵasymen shubyr­typ, Ereımenge alyp kelgen. Olar na­ǵashy jurtynyń ortasynda eshkimnen qaqqy kórmeı emin-erkin ósip-jetilip, ózderiniń Jetirý ekenin umytpaǵan. El osy tuqymnan shyqqan ataqty kompozıtor Shamany «Jetirý Shama» dep atap ketken). Ánshiniń: Kún batar keshke jaqyn taýdan asyp, Shapaqtap qyzyl araı nuryn shashyp. Aqsham men namazdyger arasynda, Ah uryp qosylady eki ǵashyq, – dep laqyldata shyrqaǵanda ony aıtam deý­shilerdiń bári bul ánge jolamaıtyndaı bop qatty seskengen. Ol ras. Kezinde Shamanyń asqaq úndi shákirti Jarylǵapberdi «Shamań kelse «Shamaǵa» bas dep kez kelgen ánshiniń yr­qyna kóne bermeıtin osy bir qıyn ánnen dáıim saqtandyryp otyrǵan. О́z múm­kin­digin bilgen sypa ánshiler bul án­ge tıispegen de. Al, óz shamasyna qa­ra­maı tyrashtanǵan keı ánshi osy bir kúr­deli ánniń synyn buzyp, berekesin ketirgen. Bizdiń zamanǵa jetken nebir dúldúl ánshilerdiń ishinde «Shamanyń ánin» Qa­lı Baıjanovtaı eshqaısysy aıta alǵan joq. Ár ánge tap osylaı eshkimge uq­samaı­tyn óz órnegin salǵan Qalı Zil­ǵaranyń «Jıyrma besin» múlde basqa «án» qyp shyǵarǵan. Bıikke siltese qol jet­peıtin shyrqaý. Kerbez keriltip, uzata salsa bitpeıtin sheksizdik. Býyrqana tol­ǵansa tereńge tartqan túpsiz tuńǵıyq! Qalı Baıjanov sırek bitimdi jara­ty­lys syıy. Ol óz úniniń adam qııaly jetpeıtin qııamet qupııasymen «Jı­yrma bes­tiń» ózine ǵana tán jańasha bir nus­qasyn jasady. Men Qalıdyń osy «Jı­yr­ma besin» ánshi Qaırat Baı­bosynovqa berip, ony biraz yj­da­ǵat­pen qadaǵalap, shydammen tyńdap júr­dim. Basqa birde-bir ánshi qaperime kelgen joq, kózime de kórinbedi. Aqyry bul ánniń endigi ıesi Qaırat Baı­bo­synov ekenine nyq senip toqtadym. Ol bul ándi kúndeı kúrkiregen joıqyn daýysymen jerine jetkize keń tolǵady. Qalıdyń ahylaǵan názik ıirimderin dál basyp, shertisin de shashaý shy­ǵarmaı, sol ýytty qalpynda uzata qaıy­ryp, ár sózdi kúńirentip, túpten qoz­ǵaı­dy. Tyńdaǵan jandy tereń oıǵa ba­tyrady. Biz sóz etken «Jıyrma bestiń» sońǵy eki túriniń («Qyz Jibek» operasyndaǵy Bekejan aıtatyn «Jıyrma bes» pen Qalı Baıjanovtyń «Jıyrma besi») qaınar kózi – barlyq «Jı­yrma bester­diń» tóresi, sultany derlik nusqa – ataqty ánshi Júsipbek Elebekov sha­ryq­tata keriltetin «Jı­yrma beste»! Osy nusqaǵa bulbul áýezdi Bıbigúl Tóle­ge­nova da erekshe berildi. Men buǵan tańǵalyp, onsha ke­li­siń­kiremeı, Bıbi­gúl­den: «Bul jigitter aı­tatyn án emes pe, Bıeke?» dep sura­ǵanymda, nebir klas­sı­kalyq án­derdiń juldyzyn bıiktetken án sheberi: «Oı, bul óte sulý án ǵoı. Su­lýlyqqa adam ǵashyq bolmaı ma?!» dep ózin-ózi qor­ǵashtap, ony radıoǵa syrshyl sezimmen móldirete jazdyryp edi. Birde men búgingi qazaq tenorlary­nyń uly ustazy, ózi de bıik úndi tamasha tenor, professor Beken Jylysbaevpen syrlasyp otyryp: «osy «Jıyrma bes­tiń» dıapazon aıasyn ıtalııan opera­la­ryn­daǵy, atap aıtqanda Verdı men Pýchchınıdiń eń asqaq shyrqalatyn arııa­larymen salystyryp kórińizshi» dedim. Sol sátte oılana qalǵan Beken Jylys­baev: «Bul saýalǵa jaýap retinde, my­saly, Verdıdiń Gersogynyń arııasy men Pýchchınıdiń Kavaradossı arııalaryn alsaq ta jetkilikti. О́ıtkeni, álemdik klassıkalyq opera­lardyń ishinde osylarǵa teń keletin esh­qandaı mol pishilgen arııa joq. Bir ǵa­jaby, dıapazony jaǵynan bular Júsip­bek Elebekov oryndaıtyn «Jıyrma besten» tómen jatyr. «Jıyrma bestiń» dıa­pazony óte keń, qaıyrmasynyń ózi tenordyń tenory zorǵa jetetin sol arııany múlde mańaılatpaıdy da. Qalı Baıjanovtyń nusqasy ózinshe bir alapat «Jıyrma bes» emes pe? Ol álgi Sha­manyń áni men Birjan saldyń «Jan­botasyn» aıtqanda surapyl leppen sha­shyla tógiletini sııaqty, óz «Jıyrma be­siniń» etek-jeńin jıyp alýy qandaı qııamet. Evgenıı Brýsılovskıı qazaqtyń keń tynysty ánderiniń on, on eki shaqy­rymnan estiletinin (…Ámire Qashaý­baevtiń áni aınala tóńirektegi on sha­qyrymdaı jerge jetip jatýshy edi. E.G. Brýsılovskıı. «Dúıim dúldúlder», Al­maty, «Ana tili», 1995 jyl) tańǵala aıtqanda, osy «Jıyrma bes» sekildi jer men kóktiń arasynda qalqıtyn ánderdiń jaratylysyna tánti bolyp aıtty ǵoı» dedi de, sol tolqı sóılegen kúıi «Jıyrma bestiń» osy túrin óziniń bıik daýysymen qulshyna shalqytty. Kúlli «Jıyrma bestiń» táńirisi – bul «Jıyrma bestiń» ıesi – Zilǵara Baı­toqauly (1761-1856 ) (keı derekte ol – Qaratoqın) ekenin ulan-baıtaq Sary­arqa, onyń ishinde Omby, Qyzyljar men Kókshetaý, Aqmola eli jaqsy biledi. Bul án Birjan saldardyń dýyldaǵan jastyq shaǵynda ábden shyńdalyp, dáýirlegen án. Sondyqtan, qazaqtyń baı fol­klo­ryn mol qamtyp, jete meńgerip, onyń tuńǵıyq syrlarynan qat-qat tarıh jı­ǵan Muhtar Áýezov osy ándi Zilǵaranyń «Jıyrma besi» deýi tegin emes ekenin taǵy da eske salaıyn. Ǵulama jazýshy bul ándi turmys-salt jyryndaǵy joq­taýǵa da aparyp qosady. Sondaı-aq, Zataevıch te jaza baspaı «Jıyrma bestiń» avtory Zilǵara ekendigin: Júırikte bolmaıd kórik synalmaǵan, Baq taısa erge dáýlet quralmaǵan. Meńzegen asqar taýǵa esil kóńil, Dúnııada esh nárseden tyna almaǵan. Aha- ha-haý, aı, aı, jalǵan, Jıyrma bes qaıta aınalyp, Kelmes saǵan-aı!, dep aıtyp kelip, túsinik sózinde bul keremet ándi: «Avtorom etoı pesnı, ımeıýshıı mnogo varıantov, ıavlıaetsıa akyn (poet) ı peves Zılgara Karatokın, jıvshıı v seredıne H1H veka. Eto shırokaıa ı pechalnaıa pesnıa, ochen lıýbımaıa ı popýlıarnaıa ne v odnoı tolko Semıpalatınskoı gýbernıı, po so­derjanııý svoemý mojet byt opredelena kak sokrýshenıe o tom, chto «ne vernetsıa k tebe tvoı 25-letnıı vozrost!» (A.V. Zataevıch. «Qazaq hal­qy­nyń myń áni») dep, ony shalqyta beınelep, anyq kórsetedi. Qazaq áninen mol habardar basqa bilimpazdar bul ándi esh bultaqsyz Zilǵaraǵa telıdi. Kókshetaýda Zilǵa­ranyń «Jıyrma besin» qart ánshi Baıseıit Baıbosynov pen ánshi-jýrnalıst Kárim Ilıasovtyń aý­zynan myna qal­pynda qaǵazǵa túsirdim: Úsh júzge atym shyqqan Zilǵara edim, О́leń sózge jasymnan dilmar edim. Baıaǵy «Jıyrma besim» qaıta kelse, Dúnıeniń tórt buryshyn bylǵar edim. Qaraǵaı tútini ashy jaqtym arsha, Ústime dúrııa beshpent kıdim parsha. Úsh júzge atym shyqqan Zilǵara edim, Otyrmyn ot basynda balalarsha. Zilǵara bı atandym júırigimnen, Kárilik kelip qaldy-aý búıirimnen. Ishinde Atyǵaıdyń Zilǵara edim, Qunan qýyp shyǵardy-aý úıirimnen. Qyzyljar men Kókshetaýda, Býrabaı men Syrymbette, Talshyqta Zil­ǵaranyń osy sózi keń taraǵan. Keı jerde óleńniń birinshi shýmaǵy: Úsh júzge atym shyqqan Zilǵara edim, Almaǵan ata tilin bir bala edim, –dep te bastalady eken. Zilǵara – aty ańyzǵa aınalǵan iri tulǵa! Ol Atyǵaı rýynyń Qudaıberli butaǵy Andaǵulǵa jatady. Zilǵaranyń ákesi – Baıtoqa. Baıtoqanyń inisi – Qaratoqa. Baıtoqadan – Zilǵara, Shopan esimdi eki ul týǵan. Zilǵaranyń birinshi áıelinen – Musa, Shúkeı, Ýsa, Aıý, osy tórt ul. Sońǵy ekeýinen urpaq joq. Ekinshi áıelinen – Turlybek, Álibek. Áli­bek ákesi sekildi juldyzdy, bedeldi, batyr atanǵan eken. Baılyǵy men dáýleti ózimen dárejeles dóılermen mártebe salystyryp, ıyq teńestirip, basynan sóz asyrmaǵan. Álibektiń osy iriligin bilgen Aqan seri Jylqyshy degen arýaqty kisiniń asynda alǵash ret Qulagerin jarysqa qosarda, oǵan qur­metpen bas ıip kelip, sol báıgege ókil áke retinde bastap barýdy ótinip, ba­tasyn alǵan. Sol asta Qulager báı­geden kelip, ataǵy úsh júzdiń balasyna ja­ıylyp aty shyqqan. Osyǵan masat­tanǵan Álibek Aqan serini óz aýylynda birneshe kún qonaq etip, ánderin áýe­lete shyrqatyp, dáıim ózi minip júre­tin Qarabedeýin, Qaratorǵaı deıtin búr­kitin, qara myltyǵyn syılaıdy. Áli­bek minez-qulqy jaǵynan ákesi Zil­ǵaraǵa aınymaı tartqan. Zilǵara óz óleńinde: «Almaǵan ata tilin bir bala edim» deıdi. Álibekte de sondaı dó­ń­aıbat, qyrsyq minez bolǵan kórinedi. Aıtqanynan qaıtpaıtyn Álibekke tarynǵan Zilǵara: Qudaı-aý, o, Zilǵara, «orys pa» dep meniń tegim, Jaman týǵan balada, áı, ketti-aý kegim. Sońyrada «zdrastı» dep aıttym deseń, Shyńǵystyń estısiń be, maqtaý sózin? – depti. Zilǵara – sheshen, aqyn, ánshi, seriligi de bar, baq-dáýleti bir basyna jeterlik adam. 1826 jyly dýanbasy bolǵan mansap ıesi. Kezinde ylǵı irilermen ja­ǵysqan jan-jaqty kisi. Sonyń biri – el tutqasy Eseneı onyń Ǵaınıjamal deıtin apasyna úılengen. Ol dúnıeden qaıtqan soń onyń sińlisi Qanykeıge qosylǵan. Zilǵaranyń bir súıengen ada­my – Baǵys Atyǵaıdyń shonjary – Toq­tamys naǵashysy. Osy kisiniń qol­da­ýymen shamaly ýaqyt dýanbasylyq qyzmetti atqarǵan. Al, Zilǵaranyń Mu­sa degen uly iri shyǵyp, Shyńǵys tó­reden soń aǵa sultan bop saılanǵan. Zil­ǵara Atyǵaı ishinde ózimen atalas Qu­rymshy bıdi arqa tutqan. Kereıde – Yrsaı,Tábeı, Tilen, Eseneıge toqtaǵan. Ásirese, joq jerden jón taýyp, ózin dáıim qoldap otyratyn Tilendi «kiltim» dep dátke qýat etken. Qaraýylda –Kemel, Bógenbaı bı, Ýaqpaı, Elenbaılar qoldaǵan. Zilǵaranyń záýzaty kúni bú­ginge deıin sol baıaǵy ata dańqyn maq­tanysh etedi. Ol orys tilinde de jor­ǵalap, erkin sóılegen desedi. Ál­bet­te, el basqaryp, bılikke aralasqan adamnyń jan-jaqty qabileti bolýy zańdy da. Ol Zilǵaradaı kemeńgerge ja­rasymdy da. Negizinde bar bolǵan soń, bar-joqqa qaramaı dúnıeni qalaýynsha shaıqap baqqan sol Zilǵara óziniń kim ekendigin: О́zim baı, ózim batyr Zilǵara edim, Almaǵan ata tilin bir bala edim. Halqymnyń qanyn jaýǵa sorǵyzbaǵan, Aıtqanyn aqsúıektiń bolǵyzbaǵan. Arǵynda menen ótken kim bar ediń? Úsh júzge atym málim Zilǵara edim, Jasymnan sózge sheber dilmar edim. Jıyrma besim keshegi qaıta oralsa, Arǵynnyń ash-aryǵyn jınar edim, – dep aıtyp ketken-di. Bul shýmaqtar Qazaqstan Ǵylym akademııasynyń ortalyq ǵylymı ki­tap­hanasyndaǵy sırek qorda saqtal­ǵan. (573-býma, 1-shi, 3-shi dápterler.) Shirkin, jastyq shaqtyń gaýhardaı jarqyldaǵan «Jıyrma besi»! Ony jyr­­laǵan qaıran Zilǵara! Keshegi bir keńestik ıdeologııanyń teris saıa­sa­tynyń ká­rine ushyrap, el aýzynan jı­nalǵan óleń-jyrlary arhıvte shirı jazdap, qyn túbinde jat­qan almas qy­lyshtaı jal­tyl­dap, sońǵy jyl­­darda ǵa­na «Juldyz» jýrna­ly­nyń be­tinde ja­ryq kóre bas­taǵan Zil­ǵa­ranyń jyr­­lary… bir ǵana «Jıyrma besi» qa­zaqtyń án­shi­lik bol­­my­sy­nyń rý­hyn kó­­te­retin klas­sıkalyq mura! Ilıa JAQANOV.