Qazaqstannyń damýy jáne eýrazııalyq ıntegrasııa

Qazaqstan Táýelsizdiginiń jıyrma jyl­dyǵyn keshegi keńestik keńistiktegi elder arasynda ózin qaıta jańǵyrý kóshbasshysy sapyna kótergen túbegeıli saıası jáne áleý­mettik-ekonomıkalyq reformalar jasaý jolyndaǵy aýqymdy da zor jetistiktermen qarsy alyp otyr. Bizdiń memleketimizdiń halyqaralyq jo­ǵary bedeliniń aıshyqty dáleli Qazaq­stan­nyń EQYU-ǵa tabysty tóraǵalyǵy jáne Astana Sammıtin eń joǵary dárejede ót­kizýi bolyp tabylady. Tórt muhıt keńis­tigindegi barlyq bedeldi memleketterdiń basshylary qatysqan jahandyq basqosýda 54 memlekettiń qatysýymen qorytyndy qujat – Astana deklarasııasynyń qabyl­da­nýy bul Sammıttiń tarıhı mańyzy men sal­maǵyn eseleı tússe kerek. Qazaqstan ulttyq memlekettiliginiń negizin qalady jáne nyǵaıtty, eldiń aý­maq­tyq tutastyǵyn jáne myzǵymas shekarasyn qamtamasyz etti, ekonomıkany na­ryqtyq damý jolyna túsirip, álemdik qaýymdastyqqa oıdaǵy­daı ıntegrasııalandy. Qazaq­stan­da birden-bir barynsha qarqyndy damý jolyndaǵy ekonomıka qu­ryldy, ashyq demokratııalyq qo­ǵamdyq ınstıtýt qalyp­tasty­ryl­dy, turǵyndardyń áleýmettik ómir standarttary jaqsardy. Eń bastysy – osy jyldar ishinde kópultty kópkonfessııaly Qa­zaq­stan halqy el ishindegi erekshe turaqtylyq jáne barlyq kórshi memlekettermen beıbit jaǵdaıda ómir súrip keledi. Qazaqstanǵa ha­lyqaralyq qoǵamdastyqtaǵy eń bedeldi de yqpaldy memleket retindegi shynaıy ataqpen qatar, ózi­niń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy jo­lynda eleýli jetistikterge jetken memleket degen úlken baǵa da berildi. Osy oraıda, eń aldymen, Qazaqstannyń osyndaı zor jetistikterge jetýiniń erekshe mańyzdy faktorlarynyń biri 2030 jylǵa deıingi Qazaqstannyń uzaq merzimdi Damý strategııasynyń qabyldanýy jáne oı­da­ǵy­daı júzege asyrylýy bolyp otyrǵandyǵyn erekshe atap kórsetken jón. Sonaý bir ókpeni qysqan ótpeli kezeńde, 1997 jyly qabyl­danǵan «Qazaqstan-2030» Strategııa­sy óziniń boıyna eń mańyzdy bazalyq tujyrymdar men qaǵıdattardy sińire bildi. Onyń strategııalyq baǵyttarynyń du­rys­tyǵy, basymdyqtardyń dál tańdap alynýy búginde qazaqstandyqtar oryndy maqtan tutatyn zor tabystardyń tuǵyry boldy. Qazaqstan TMD memleketteri arasynda tuńǵysh ret Ulttyq qor qurdy. Qazir bul qorda 33 mıllıard AQSh dollarynan astam qarjy jınaqtalyp, el ekonomıkasynyń bo­lashaǵyna senimdi serpin berýde. Bul qor qyz­meti kúni keshegi álemdik qarjy-eko­nomıkalyq daǵdarystyń ulttyq ekono­mıkaǵa tıgizetin keri áserlerin jeńildetip, bolashaq turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damý jolyna negiz qalady. Qazir eldegi ınflıasııa belgilengen shekten aspaıdy. Ulttyq valıýta baǵamy tu­raqty qalpynda saqtalýda. Eldiń halyq­aralyq altyn-valıýta qory 64 mıllıard AQSh dollarynan asyp tústi. Memlekette tar­tymdy ınvestısııalyq ahýal qalyp­tas­ty. Qazaqstan TMD elderi ishinde naryqtyq ekonomıkasy damyǵan memleket retinde tanyldy. Búkilálemdik Bank Qazaqstandy álemdegi sheteldik ınvestısııa úshin eń tar­tymdy el retinde tanydy. Qazaqstan óziniń ekonomıkalyq damýynyń ótpeli kezeńin joǵary deńgeıde júrgize otyryp, jańa sapaly damý deńgeıi – álemdegi eń básekege qabiletti 50 eldiń quramyna kirmek. Ekonomıkalyq damý jolynda jasalǵan tabysty reformalar Qazaqstanǵa qoǵamdy demokratııalandyrýǵa erekshe joǵary múm­kindikter berdi. Búginde qos palataly kásibı Parlament jumys isteıdi, táýelsiz sot júıesi qalyptasqan. Turaqty túrde erkin jáne básekelestik jaǵdaıyndaǵy el Prezıdentiniń, Parlament palatalarynyń, jergilikti ókiletti organdardyń saılaýy ótip turady. Qazaqstandyqtardyń maqtanyshyna aı­nalǵan, eldiń aıbyny men aıbary bolyp tabylatyn jańa elorda boı kóterdi. Astana halyqtyń gúldenýiniń, qýatynyń jáne bolashaǵynyń aıshyqty kórinisi bolyp tabylady. Astanany eýrazııalyq qurlyq­tyń ortalyǵyna kóshirý jas memlekettiń geosaıası ahýalyn jaqsartty, onyń qaýip­sizdigin nyǵaıtty, ekonomıkanyń mańyzdy salalarynyń damýyna jaǵdaı jasady jáne turaqty polıetnıkalyq memleket qurý jolyndaǵy strategııalyq baǵytty nyǵaıt­ty. Bul shyn mánindegi patrıottyq bastama boldy. Bul babalar bastaǵan azattyq jolyndaǵy armandy jańa tarıhı shynaıy baǵyttarǵa bastaǵan, eń aldymen – Qazaq­stan táýelsizdigin nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan balamasyz qadam. Arqa tósinde boı kótergen ǵasyrdyń qurylys alańy, qaıtalanbas arhıtek­tý­ralyq keshender Astanany tek táýelsiz Qazaqstannyń ǵana jaryq juldyzy emes, sonymen birge Eýrazııa qurlyǵynyń jaý­hary ekendigine kóz jetkizdi. Uly dalanyń tósinde jańa ıdeıalardyń, batyl bas­tamalardyń jáne qaıtalanbas jobalardyń ortalyǵy boı kóterdi. Astana taıaý bola­shaqta Eýrazııa qurlyǵynyń shyn mánindegi saıası jáne ekonomıkalyq ortalyǵy bola­tyndyǵyna eshqandaı kúmán joq. Pre­zıdenttiń oıynan týǵan jáne naqty júzege asyrǵan Qazaqstannyń jańa elordasy Astana qalasyn turǵyzý jó­nin­degi bastama shyn mánindegi ǵasyr qu­rylysyna aınaldy. Álemniń dýaly aýyz sarapshylarynyń barlyǵy búginde Astana qalasy qu­ry­lysynyń HHI ǵasyrdyń eń ozyq jobasy ekendigin biraýyzdan mo­ıyndaıdy. Pre­zıdenttiń batyl da balamasyz erik-ji­geriniń ar­qasynda Astana ańyzdan aqıqatqa aınaldy. Turaqty ishki saıası ahýal, ultaralyq kelisim jáne dinaralyq tatýlyq, júıeli de tıimdi memlekettik qurylys – mine, osy­nyń bári Qazaqstannyń jalpyulttyq Kóshbasshysynyń ke­zeń-kezeńmen júrgizgen sara saıasatynyń nátıjesi ekendigi daýsyz. Qazaqstan halyq­aralyq sıpattaǵy kóptegen jobalardyń bastamashysy ári belsendi qatysýshysy boldy. Búginde TMD, ShYU, UQShU, AО́SShK sııaqty jalpy álem moıyndaǵan ha­lyqaralyq sıpattaǵy jobalar Qazaq­stannyń jáne onyń Prezıdentiniń júıeli de batyl róliniń arqasynda quryldy jáne odan ári jemisti damyp keledi. EýrAzEQ-tyń 10 jyldyǵyna baılanys­ty 2010 jylǵy 5 shildede Astana qalasynda ótken Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵam­dastyqtyń Memleketaralyq keńesiniń oty­ry­synda Qoǵamdastyqqa múshe memleketter basshylary Nursultan Ábishuly keshegi keńestik keńistiktegi eń jemisti jáne tıimdi ıntegrasııalyq birlestik – EýrAzEQ-tyń bastaýynda ǵana turǵan joq, sonymen birge ony alǵa jyljytatyn naǵyz ıntegrasııa «motory» bolǵandyǵyn atap kórsetti. Eń aldymen, Qa­zaq­stan Prezıdentiniń 1994 jyly M.­V.Lomonosov atyndaǵy Máskeý memlekettik ýnı­ver­sı­te­tiniń qabyrǵasynda sóılegen tarıhı sózinde aıtylǵan batyl eýra­zııalyq ıdeıa EýrAzEQ-tyń búgingi jetistikterinen naqty kórinis ta­ýyp, ómirde is júzine asyrylyp otyr. Eýrazııalyq memleketter odaǵyn qurý tý­raly sonda aıtylǵan jobada bul ıdeıa «keńestik keńistikte ekonomıkalyq-áleýmet­tik jańǵyrýdy, turaqtylyqty jáne qaýip­sizdikti nyǵaıtý maqsatyndaǵy egemen mem­leketterdiń ıntegrasııalaný formasy» dep aıqyndalǵan bolatyn. EýrAzEQ-tyń qu­rylýy keńestik keńistiktegi elderdiń mem­leketaralyq qatynasy tarıhynda asa zor oqıǵa boldy. Ol memleketter arasyndaǵy ıntegrasııalyq qatynastardy jańa sapaly deńgeıge shyǵardy. Bul rette bizdiń memleketterimiz úshin ózara saýda-ekonomıkalyq baılanystardy jańa strategııalyq baǵyt­tarǵa shyǵaryp, búgingi geosaıası jaǵdaıǵa sáıkes keletin túbegeıli jańa baılanys­tardy ornatýǵa týra keldi. Máskeý memlekettik ýnıversıtetinde ót­ken sol kezdesýge qatysyp otyrǵan men osyndaı balamasyz batyl ıdeıanyń ashyq aıtylǵanyna Reseı ǵalymdarynyń erekshe tańdanǵan júzderin kórdim. Ol kezeńde memleketter arasynda erkindikke umtylǵan bastamalar beleń alyp turǵan edi. Mine, osyn­daı jaǵdaıda ıntegrasııalaný jobasyn jarııalaý naǵyz batyrlyq edi. Árkim ózinshe jeke-jeke otaý quryp, bólshektený ahýaly beleń alyp turǵan kezeńde Qazaqstan Kósh­basshysynyń tereń oıdan týǵan bul usy­nysy shyn máninde TMD quramyna birigýdiń sheshýshi qadamy boldy. Tarıh bizge HHI ǵasyrǵa órkenıetti jolmen ótýge múmkindik berip otyr. Onyń bir joly bizdiń oıymyzsha burynǵy KSRO ha­lyqtarynyń birigýge degen erik-jigerin jáne keńestik keńistiktiń odan ári logıkalyq naq­ty damýyn aıqyndaıtyn ıntegrasııalyq áleýetti is júzine asyratyn Eýrazııalyq odaq qurý bastamasy bolyp tabylady, dep atap kórsetken edi Qazaqstan Prezıdenti 1994 jyly naýryz aıynda. Búginde EýrAzEQ-tyń jemisti damyp kele jatqandyǵyn barsha jurt kórip otyr. 2010 jyly 5 shildede Qoǵamdastyqtyń 10 jyldyǵyna baılanysty Astana qalasynda ótken EýrAzEQ Memleketaralyq keńesiniń májilisinde qabyldanǵan birlesken málim­demede bylaı dep atap kórsetildi: «Damýdyń jańa sapaly deńgeıine shyǵý úshin ıntegrasııalaný strategııasynyń mańyzyn jete tú­sine otyryp, Qoǵamdastyqqa múshe memleketter HHI ǵasyrǵa halyqaralyq «Eýrazııa­lyq ekonomıkalyq qoǵamdastyǵyn» qurý arqyly kirip otyr». Biz ózara tıimdi yn­tymaqtastyqtyń jáne senimniń jańa qa­ǵıdattaryna negizdelgen uıym qurdyq. Osy oraıda Reseı Federasııasynyń prezıdenti D.Medvedev on jyl – az ýaqyt emes, basqa jaǵynan alǵanda – tarıh úshin bul qas-qaǵym sát. Keıbir rette biz bir orynda turyp qalǵandaı sezinýimiz múmkin. Al is júzinde biz jyldam júrdik. О́zderińiz eseptep kó­rińizdershi, EýrAzEQ sheńberinde, onyń aıa­synda qurylǵaly otyrǵan Keden odaǵy sheń­berinde biz qandaı damý joldarynan óttik. Al Eýropadaǵy ıntegrasııa qalaı damy­ǵanyn biz bilemiz. Biz olaǵa qaraǵanda jyl­dam qımyldap kelemiz. Úlken jumystar at­qa­ryldy. Alaıda, aldymyzda odan da orasan zor mindetter tur. Osy rette taǵy da bizdiń qurylymymyz naǵyz ıntegrasııa tu­ǵy­ryna ótkendigin atap kórsetkim keledi, dedi. Astanada ótken EýrAzEQ-tyń Mem­leket­aralyq keńesiniń májilisinde Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti bylaı dep atap kórsetti. Alǵash qurylǵannan beri 10 jyl ótkennen keıin biz EýrAzEQ-tyń keńestik keńistikte qurylǵan eń jemisti ıntegrasııalyq birlestik bolǵandyǵyn zor se­nimmen atap ótip otyrmyz. Búginde bul bizdiń memleketterimizdiń ekonomıka, ǵylym, áleýmettik jáne basqa da salalarda ınte­grasııalanýdy tereńdetetin shynaıy alańyna aınalyp otyr. Qol jetkizgen osy jetistikterdi saqtap qana qalmaı, osy oraıdaǵy álemdik ozyq tájirıbelerdi esepke ala oty­ryp, bizdiń Qoǵamdastyǵymyzdyń damýy men gúldenýin qamtamasyz etýimiz kerek. О́z kezeginde Belarýs Respýblıkasynyń prezıdenti A.Lýkashenko: Eger, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń qurylýy týraly aıtatyn bolsaq, onyń bastaýynda Nursultan Nazarbaevtyń turǵandyǵyn atap kórsetýimiz kerek. Nursultan Ábishuly EýrAzEQ aıasyndaǵy bizdiń barlyq qarym-qatynasymyzdyń qozǵaýshy kúshi boldy. Bir ýaqytta biz EýrAzEQ-tyń qarym-qatynas­taryn is júzinde turalatyp tastaǵanymyz da meniń esimde. Sonda ol bizdiń odan ári jyl­jýymyz úshin arnaıy top qurý qa­jettigin alǵa tartqan bolatyn. Bul osydan bes nemese alty jyl buryn bolǵan oqıǵa edi. Shyn máninde bir jyldan keıin ol EýrAzEQ-ty qalaı jandandyrý qajettigi jónindegi bir­qatar usynystaryn jarııalaǵan edi. Aqyry biz osy usynystardy is júzine asyrdyq. Qazirdiń ózinde biz Eýrazııalyq jobanyń jemisti damyp otyr­ǵan­dyǵyn kórsetetin naqty mysaldardy keltire ala­myz. EýrAzEQ aıa­synda naqty jumys istep kele jatqan erkin saýda rejimi Qoǵam­das­tyq memleketteri ara­syndaǵy saýda aınaly­mynyń tıimdi ósimin qamtamasyz etti. Máse­len, ol 2000 jylǵy 29 mıllıard dollardan 2008 jyly 123 mıllıard dollarǵa deıin nemese 4,1 ese ósti. EýrAzEQ boıynsha ishki jal­py ónim ortasha eseppen alǵanda 59 paıyzǵa, ónerkásip ónimderin óndirý 48 paıyzǵa, júk tasý kólemi 44 paıyzǵa artyp, negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııa 2,3 ese ósti. Investısııalyq ahýal eleýli túrde jaqsardy. EýrAzEQ-qa múshe memleketter arasyndaǵy ózara ınvestısııa salý kólemi 4 ese artty. Belsendi júrgizilgen jumystar nátı­jesinde EýrAzEQ aıasynda qurylǵan Keden odaǵynyń merziminen bir jyl buryn 2010 jyldyń 1 qańtarynda jumysqa kirisýine múmkindik týdy. Keden odaǵy sheńberinde ım­porttalatyn taýarlarǵa Biryńǵaı kedendik tarıf engizildi. Al bul 11 myńnan astam taýar nomenklatýrasyn qamtıdy. 2010 jyldyń basynan bastap Keden odaǵy komıssııasy Keden odaǵynyń syrtqy saýdasyn retteıtin tarıftik jáne tarıftik emes salalarda ultústilik ókilettik aldy. Búginde Keden odaǵynyń syrtqy ekonomıkalyq qyzmetinde Biryńǵaı taýar nomenklatýrasy jáne Keden odaǵynyń Biryńǵaı kedendik tarıfi qol­danysqa engizildi. Integrasııalanǵan úsh memleket basshy­lary ózderiniń birlesken málimdemesinde, qysqa merzimde is júzine asyrylǵan sapaly jumystardyń búgingi óskeleń talaptarǵa jáne ýaqyt únine jaýap beretin memleketter arasyndaǵy ekonomıkalyq baılanystardyń jańa dáýiriniń is júzine asyrylǵandyǵyn atap kórsetti. Máselen, Reseı Ǵylym aka­demııasynyń halyq sharýashylyǵyn boljaý ınstıtýtynyń esepteýlerine sáıkes, Keden odaǵynyń úsh memleketi tyǵyz ıntegrasııalaný nátıjesinde aldaǵy 10 jyl merzimde ishki jalpy ónimniń 15 paıyz ósimine jáne ınves­tısııalyq belsendiliktiń erekshe joǵaryla­ý­yna qol jetkizbek. EýrAzEQ-tyń naqty jetistikteri, onyń ishinde jedel merzimde Keden odaǵynyń ómirge kelýi halyqaralyq qaýymdastyqtyń joǵary baǵasyna ıe boldy. Bizdiń elderimiz­diń BSU-ǵa múshelikke kirýi sııaqty halyq­aralyq saıasat sheńberinde sheshiletin máse­lelerdiń de birinshi kezekte EýrAzEQ-tyń tıimdi jumys isteýine baılanysty ekendigi jasyryn emes. EýrAzEQ qyzmetiniń negizgi maqsattarynyń biri Qoǵamdastyqtyń álem­degi rólin arttyratyn halyqaralyq uıym­dar­men jumys júrgizý ekendigi belgili. Bul óz kezeginde óńirdegi turaqtylyqty qamtama­syz etýge, ekonomıkalyq jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyq aýqymyn keńeıtýge jaǵdaı jasamaq. Qoǵamdastyq 2003 jyly BUU-nyń Baqy­laý­shysy dárejesine ıe boldy. 2007 jáne 2010 jyldardyń jeltoqsan aıynda BUU Bas assambleıasynyń sessııasynda BUU jáne EýrAzEQ arasyndaǵy yntymaqtastyq hatta­ma­syna qol qoıyldy. EýrAzEQ múshe-mem­le­ketteri arasyndaǵy kezekti jahandyq másele – Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qurý bolyp tabylady. Onyń maqsaty jumys kúshi­niń, kapıtaldyń, qyzmettiń jáne taýar­lardyń erkin qozǵalysyna jaǵdaı jasaıtyn naryqtyq úderisterge negizdelgen ekono­mı­kany retteýdiń biryńǵaı tásilderin qamta­masyz etý jáne úılesimdi quqyqtyq norma­lardy qalyptastyrý bolyp tabylady. 2009 jyly jeltoqsan aıynda Almaty qalasynda bolǵan Belarýs Respýblıkasy, Qazaqstan Respýblıkasy jáne Reseı Federasııasy pre­zıdentteriniń beıresmı sammıtinde Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistikti qalyptastyrý jó­nin­degi 2010-2011 jyldarǵa arnalǵan is-qımyl jospary bekitildi. Bul jospar bo­ıynsha, eki jyl ishinde, ıaǵnı 2012 jyldyń 1 qańtaryna deıin BEK-ti qurýdy qamtamasyz etetin halyqaralyq kelisimder paketine qol qoıý jáne ony is júzine asyrý máeleleri qarastyrylǵan. Prezıdentterdiń saıası erik-jigeri jáne taraptar úkimetteriniń, Qoǵamdastyq qury­lymdarynyń belsendi túrde júrgizgen ju­mysynyń nátıjesinde bul mindetterdi eń qysqa merzimde iske asyrýǵa múmkindik jasaldy. Iаǵnı 2010 jyly 19 qarashada úkimet basshylary alǵashqy 4 kelisimge qol qoısa, 2010 jyldyń 9 jeltoqsandaǵy EýrAzEQ Memleketaralyq keńesiniń (Keden odaǵynyń joǵarǵy organy) otyrysynda BEK-ti qurýǵa qajetti qalǵan 13 kelisimge qol qoıyldy. BEK-tiń quqyqtyq bazasyn qurýdy aıaqtaý – keńestik keńistik sheń­be­rindegi ıntegrasııalyq úderisterdi júrgi­zýdiń dáýirlik qubylysy boldy. Mine, qysqa merzimde atqarylǵan osy keshendi jumystardyń arqasynda BEK sheńberinde taýarlardyń, qyzmetterdiń, ka­pıtaldardyń jáne jumys kúshiniń erkin qozǵalysy qamtamasyz etiledi. Naryqtyq qaǵıdattarǵa negizdelgen ekonomıkany retteýdiń biryńǵaı tetikteri qalyp­tas­tyrylyp, úılesimdi quqyqtyq normalar qoldanysqa engiziledi. Osy keńistik aıa­synda biryńǵaı ınfra­qurylym jumys isteıdi jáne salyq, aqsha-kredıt, qarjy-valıýta, saýda já­ne keden salalarynda kelisilgen saıasat júrgiziledi. Jalpy taýarlar rynogy bizdiń memleketterimizde shyǵa­rylǵan taýarlardyń erkin aına­lymyn qamtamasyz etip qana qoımaıdy, sonymen birge Biryń­ǵaı kedendik keńistiktegi memleketterge úshinshi bir memleketten ákelingen taýarlardyń da erkin aınalymǵa shyǵýyna jaǵdaı ja­saıdy. Al qyzmet kórsetý salasynda bir­tutas rynokty qamtamasyz etý máselesi ulttyq zańdylyqtardyń úılesimdigi jáne memleketterde berilgen lısenzııalardy óz­ara moıyndaý máseleleri boıynsha jú­zege asyrylady. Al ortaq jumys kúshi rynogyn qalyptastyrý, BEK sheńberinde jumys kúshiniń erkin qozǵalysyn qamtamasyz etý ná­tıjesinde júzege asyrylady. BEK-ke mú­she memleketter azamattarynyń ekinshi bir memleket aımaǵynda quqyqtyq dá­rejeleri rettelinip otyrylady. Sonymen birge bilim alýǵa ruqsat etiledi. Joǵary jáne orta kásiptik bilim berý dıplomdary BEK-ke mú­she memleketter arasynda birdeı tanylady. Kapıtaldyń biryńǵaı rynogyn qalyp­tastyrý qarjy, bank jáne saqtandyrý ry­noktaryna barlyǵynyń birdeı erkin qa­tysýy, valıýtalyq retteý normalaryn úı­lestirý, biryńǵaı tólem-esep aıyrysý júıe­lerin qurý jáne ortaq valıýta ry­nogyn qalyptastyrý arqyly júzege asy­rylady. BEK-ti qurý jónindegi joǵaryda aıtylǵan baǵyttardy is júzine asyrý, EýrAzEQ-qa múshe memleketter úshin taýar­lardyń, qyzmetterdiń, jumys kúshiniń jáne kapıtaldyń barlyǵyna birdeı ortaq rynok qalyptastyrýǵa jaǵdaı jasaıdy. BEK qurý – bul birinshiden, bizdiń bir­yńǵaı keńistigimizde erkin básekelestikti damytý jáne ınnovasııalyq belsendilikti arttyrý bolyp tabylady. Básekelestik – rynokqa shyǵarylatyn taýarlardyń jáne qyzmetterdiń sapasyn arttyrýdyń birden-bir tıimdi joly. Sonymen birge ol bıznesti shynyqtyrady, óndiristi jaqsartady, shy­ǵyn­dy azaıtyp, eńbek ónimdiligin art­ty­rady. Bizdiń memleketterimizdiń ara­syndaǵy ortaq rynoktaǵy erkin taýar aı­nalymy Keden odaǵyna múshe memleket­terdiń basqalarmen básekelestikke túsýine yqpal jasaıdy. Jańa jaǵdaıda biz taýar sapasy úshin tek ózara básekege túsip qana qoımaımyz, sonymen birge syrttan ımport­talatyn ónimder men qyzmetter sapasy úshin de básekege túsemiz. Mundaı báse­ke­les­­tikten utpasaq utylmaıtynymyz aqıqat. Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qalyp­tastyrý sonymen birge qarjy ınstıtýt­ta­rynyń arasynda da tıimdi básekelestik qalyp­tastyrady. Temir jol kóligi, elektr energetıkasy, munaı jáne gaz salala­ryn­daǵy erejeler men normalardy úılestirý bizdiń memleketterimizdiń ekonomıkasyn damytý úshin qolaıly jaǵdaı jasaıdy. Mu­nyń bári – bizdiń ortaq rynogymyz. Oǵan búginde bizdiń memleketterimizde ınte­gra­sııa­lyq úderis máselelerin damytýshylar, birlesken kásiporyndar qurýshylar, bizdiń memleketterimizde shyǵarylǵan qosymsha tetikterdi qurastyrý arqyly óz ónimin ja­saýshylar qyzyǵýshylyq tanytyp otyrǵan­dyǵy da jasyryn emes. Aqıqatyn aıtsaq, ózara saýda qatynas­tary barysynda kedendik jáne basqa da kedergilerdiń joıylýy Belarýs, Qazaq­stan jáne Reseı memleketteriniń ká­sip­oryndary arasynda ónim óndirý koope­ra­sııa­laryn damytýǵa qolaıly jaǵdaı týǵy­zyp, qolbaılaý bolyp otyrǵan máselelerdi sheshýge yqpal etedi. BEK qalyptastyrý nátıjesinde múmkin bolatyn erejeler men normalardy úılestirý kásiporyndarda bá­sekege qabiletti óndiris qurýǵa jáne olardy ınnovasııalyq damý jolyna túsirýge ba­ryn­sha jaǵdaı jasaıdy. Osynyń bári biz­diń memleketterimizdiń ekonomıkasynyń bar­lyq salasyn ártaraptandyrýǵa jaǵdaı jasap, keshegi standarttardan bas tartyp, erteń jáne bolashaqta keń suranysqa ıe bolatyn ónimder shyǵarýdy qamtamasyz ete­di. BEK-ti qalyptastyrý bizdiń el­deri­mizdiń arasyndaǵy jańa ıntegrasııalyq bas­tamalarǵa serpin beredi. Bizdiń ha­lyq­tarymyzdyń ál-aýqatyn arttyrý, memleket­terimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq áleýe­tin damytýdy jyldamdatý maqsatynda múshe-memleketter ekonomıkasynyń ja­qyn­dasýyna jaǵdaı jasaıdy. Biryńǵaı ekonomıkalyq keńistik qurý týraly prezıdentter D.­A.Medvedev, N.­Á.Na­zarbaev jáne A.G.Lýkashenko qa­byldaǵan Deklarasııada bylaı dep atap kórsetilgen: «Keden odaǵyn jáne Bir­yńǵaı eko­no­mı­kalyq keńistikti da­myta otyryp, biz ha­lyqaralyq eko­no­mı­kalyq birlestiktermen jáne basqa memlekettermen úılesimdi, birin-biri to­lyq­tyratyn jáne ózara tıimdi baı­lanys­tar­dy qamtamasyz etý maq­sa­tyn­daǵy Eý­ra­zııalyq ekonomıkalyq odaq qurýǵa jaqyndaı tústik». Qoryta kelgende, EýrAzEQ-tyń ın­tegrasııalyq jetistikteri keńestik keńis­tiktiń HHI ǵasyrdaǵy órkendeýiniń eń basty damý qyryn aıqyndaıdy. Taıyr MANSUROV, Eýrazııalyq ekonomıkalyq qoǵamdastyqtyń bas hatshysy.