Sot tóreligine senim artyp keledi

Osy rette ákimshilik ádiletti «Halyq únine qulaq asatyn memleket» qaǵıdasynyń basty belgileriniń biri retinde baǵalaýǵa bolady. Atalǵan ınstıtýt Mem­leket basshysynyń bastamasymen 2021 jyly qoldanysqa endi. Iаǵnı Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeksi (ÁRPK) qabyldanyp, sonyń aıasynda mamandandyrylǵan ákimshilik sottar jumysyn bastady. Bes jylǵa jýyq ýaqyt ishinde ákimshilik ádilet óziniń tıimdi, ádil ári qoljetimdi júıe ekenin dáleldedi.

Ákimshilik isterdi qaraý óte kúrdeli úderis desek te, sot isin júrgizýdiń osy úlgisi óz nátı­jesin berdi. Jarııa-quqyqtyq daýlardaǵy barlyq kúmán-qaı­shylyqtyń jeke jáne zańdy tul­ǵalardyń paıdasyna sheshilýi memlekettik organdardyń azamattar aldyndaǵy ústemdigin jo­ıyp, sotta taraptardy tolyqtaı teńestiredi. Eń qolaılysy – ákimshilik isterde sottar sheshim shyǵarýmen shektelmeıdi, onyń oryndalýyn qadaǵalaıdy.

Sheshim shyǵarýda azamattar­dyń paıdasyna basymdyq berilip, zańdaǵy túsiniksiz jaǵdaılarda olardyń múddesin kózdeý ákim­shilik ádilet ınstıtýtynyń basty ereksheligi sanalady. Sonymen qatar sottyń belsendi róli, ıaǵnı tek daýdy sheship qana qoımaı, qajetti dálelderdi jınaýǵa bel­sen­di qatysýy óz kezeginde qo­ǵam­­nyń úshinshi bılikke degen senimin nyǵaıtady. Budan ári naq­tylasaq, sot óz bastamasy ne­gizinde dáleldemeler jı­nap, daýdyń mán-jaıyn zert­teıdi ári talap aryzdaǵy resmı qatelikterdi túzetýge kómektesedi. Bul rette dáleldeý aýyrtpalyǵy memlekettik organ­darǵa júkteledi.

Resmı málimetter ákimshilik sottar jumys istegen alǵashqy alty aıda 4 161 iske sheshim shy­ǵar­ǵanyn, sonyń ishinde 822 ákim­shilik akt zańsyz dep tanylyp, kúshin joıǵanyn rastaıdy. Bu­lardyń arasynda eń kóp sha­ǵym ákimdikter men ádilet jáne salyq organdarynyń aktilerine qatys­ty. Sondaı-aq birqatar laýa­zym­dy tulǵaǵa aqshalaı óndirip alý túrinde prosestik májbúrleý sharasy qoldanylǵan. Naqty derekke júginsek, 2021 jyldyń II jarty jyldyǵy men 2024 jyldyń maýsymy arasynda ákimshilik sottarǵa 87,5 myńǵa jýyq talap qoıý tússe, sonyń 59 paıyzy qanaǵattandyrylǵan. Al byltyrǵy I jartyjyldyqta ákimshilik ádi­let salasynda talap qoıýlar 7,3 paıyz­­ǵa kóbeıgen. Azamattar men bıznestiń paıdasyna qabyldanǵan sheshimderdiń 57,8 paıyzy, orta­lyq memlekettik organdarǵa qoıylǵan talap qoıýlardyń 49 paıy­zy qanaǵattandyrylyp, jer­gi­likti atqarýshy organdarǵa qatys­ty kórsetkish 66 paıyzǵa jetken.

Bul – qoǵamda jyldar boıy qalyptasqan «memlekettik organdar barlyq ýaqytta jeńedi» deıtin qasań kózqarasty jo­ıyp qana qoıǵan joq, sonymen qa­tar ákimshilik organdar qyz­metkerleri men ózge de laýazymdy tulǵalardyń qyzmet tár­tibin qatań saqtaýyna túrtki boldy. О́ıt­keni bu­ryn memlekettik organ­dar­dyń myqty resýrsy men párme­ninen qaımyqqan jeke jáne zańdy tul­ǵalar óz quqyqtaryn sot ar­qyly qorǵaýǵa múddelilik tanyta bermeıtin. ÁRPK halyq­ty serpiltip, nátıjesinde sotqa jú­ginetinder sany artty. Memlekettik organdardyń jumysyn baǵalaýda ákimshilik sottardyń sheshimderi nazarǵa alynsa, qyzmet sapasy odan ári artary anyq.

Zańnyń ózgerýi – ýaqyt talaby. Soǵan sáıkes, ÁRPK jańar­­tyldy. Mysaly, Qazaq­stan Res­pýb­lıkasynyń keıbir zań­na­ma­lyq aktilerine ákimshilik ádi­let, norma shyǵarý jáne zań kóme­gin uıymdastyrý másele­leri­­ne engizilgen túzetýler men tolyq­tyrýlar ákimshilik rásim­derdiń ashyqtyǵyn odan ári arttyrý men is júrgizý kepildikterin kúsheı­týdi kózdeıdi. Jańa normada ákim­shilik rásim qatysýshylaryn óz ustanymdaryn ákimshilik organ ne laýazymdy adam sheshim qabyldamaı turyp bildirý quqy­ǵyna ıe. Sondaı-aq tyńdaý jazbasha ári aýyzsha túrde ótkiziledi.

Taǵy bir tıimdi tusy – ákim­shilik rásim qatysýshylary ákim­shilik is materıaldarymen is qara­lý barysynda da, odan keıin de ta­nysa alady. Bul norma adamnyń óz quqyǵyn aldyn ala ári tıimdi qorǵaýyna múmkindik beredi. Ákimshilik ádilet salasyn keńeıtýge oń áser etetin jańashyldyqtyń biri – ákimshilik sheshimderge shaǵymdaný tártibine qatysty ózgeris. Naqtylasaq, ákimshilik organ, laýazymdy adam ÁRPK-da kórsetilgen ýaqytta ákimshilik aktini qabyldamasa nemese soǵan áreket jasamasa, onda osy merzim ótken kún­nen bastap olar ákimshilik aktini qa­byldaýdan, ákimshilik áreketti jasaýdan bas tartty dep esepteledi.

Ákimshilik organǵa quqyqtardy qorǵaý tártibin ákimshilik aktini qabyldaý satysynda túsindirý mindeti júkteldi. 80-bap ta ózgerdi. Mysaly, el zańdaryna qaıshy kelmegen jaǵdaıda sha­ǵymdardy qaraý jáne ony berý merzimine, ákimshilik aktisine shaǵymdaný tártibine ýákilettik berildi. Mundaı norma jeke nemese zańdy tulǵanyń tıisti túrde aqparat ala almaý saldarynan óz quqyqtaryn jedel ári tıimdi qorǵaý múmkindiginen aıyrylyp qalýyna jol bermeıdi. Kodekste kózdelgen tólemdi keıinge qaldyrý, aıyppuldy azaıtý ne bólip tóleý tetikteri istiń naqty mán-jaıyn eskerip, azamattarǵa qolaıly jaǵdaı jasaýdy kózdeıdi.

Buǵan qosa kodeks 26-1-taraýmen tolyqtyryldy. Oǵan sáıkes dáleldeý júktemesiniń erejeleri naqtylandy. Máselen, zańǵa táýel­di aktilerge daýlasý jaǵdaıy týǵan­da onyń zańdylyǵyn dáleldeý min­de­tin aktini qabyldaǵan organ kóte­redi. Osy ereje jeke jáne zań­dy tulǵalardyń quqyqtary men zań­dy múddelerin qorǵaýda belsendi ról atqaratyn ákimshilik sot tóreliginiń qaǵıdatymen úndesedi.

Jańa taraý zańdylyǵyna tolyǵyraq toqtalyp ótsek, 167-1-bap­ta azamat nemese zańdy tul­ǵa zańǵa táýeldi normatıv­tik qu­­qyqtyq aktiniń, onyń ereje­leriniń zańdylyǵyna daý aıtý týraly talap qoıýmen sotqa júgi­ne alady. Eger zańǵa táýeldi norma­tıvtik quqyqtyq aktini zań­syz qabyl­daǵan quzyrly organdar men laýazymdy tulǵalar ony joıýǵa qandaı da bir shara kórmegen jaǵdaıda sotqa talapty prokýror qoıady. Iаǵnı zańǵa táýeldi normatıvtik quqyqtyq aktiniń, onyń erejeleriniń zańdylyǵyna daý aıtý týraly talap qoıýmen júginedi.

167-2-bappen aıqyndalǵandaı, zańǵa táýeldi normatıvtik quqyq­tyq aktiniń, onyń erejeleriniń zańdylyǵyna daý aıtý týraly ákimshilik isti sot bir aı ishinde qaraıdy. Sotqa júginýshiniń óz talabynan bas tartýy ákimshilik isti qaramaýǵa negiz bolmaıdy. Zańǵa táýeldi normatıvtik quqyq­tyq aktini qabyldaǵan ýákiletti organnyń, laýazymdy adamnyń talapty tanýy da sot úshin min­det­ti emes. Sottyń sheshimi jáne ony oryndaý 167-3-bappen belgi­lengen. Sotta talap qoıýdyń negiz­sizdigi tanylǵan jaǵdaıda ony qanaǵattandyrý­dan bas tartý týraly sheshim shyǵarylady.

Memleket basshysy árdaıym Úkimet pen zań shyǵarýshy jáne ákimshilik organdarǵa, olardyń laýazymdy qyzmetkerlerine «estıtin memleketke» aınalý qajettigin eskertedi. Búginde el Prezıdentiniń tapsyrmasy nátıjesiz emes. Oǵan Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeksiniń halyqtyq sıpatqa ıe bolǵany dálel. Ákimshilik rásimdik-prosestik kodeks normalaryn túsindirý jumystary ákimshilik organnyń qyzmetin zań sheńberin­de atqarylýyna, ákimshilik rásim talaptarynyń saqtalýyna, son­daı-aq memlekettik organdarmen qabyl­danǵan ákimshilik aktilerdiń sapasyna óziniń tıimdi áserin berip jatyr.

Jalpy alǵanda ákimshilik sot tóreligi memlekettegi quqyqtyq ınstıtýttardyń turaqty jáne teń­gerimdi damýynyń ári zań ústem­diginiń kepili sanalady. Sondyq­tan onyń bolashaǵy azamattardyń quqyqtaryn memlekettik organ­dardyń ozbyr áreketterinen qorǵaýdy kúsheıtýimen, sot baqy­laýynyń aıasyn keńeıtýimen, prosesterdi sıfrlandyrýmen tike­leı baılanysty.

Murat TÝǴANBAEV,

Ákimshilik ister jónindegi kassasııalyq sottyń sýdıasy