Reformalar máni-6: Qubylmaly álemdegi strategııalyq múmkindikter

Sodan beri reformalar odan ári jalǵasyn taýyp, 2026 jylǵy 15 naýryzda ótken jalpyhalyqtyq referendýmda qazaqstandyqtardyń 87 paıyzdan astamy jańa Konstıtýsııany qoldap daýys berdi. Qoǵamnyń eldi jańartý men jańǵyrtýdy kózdeıtin suranysyna jaýap beretin bul tarıhı tańdaý ult birliginiń berik negizine aınalyp, turaqsyzdyq beleń alǵan kezeńde syrtqy syn-qaterlerdi eńserý úshin der kezinde qolǵa alynǵan naqty shara bolǵany sózsiz.

Búginde prezıdenttik reformalar jaı ǵana ózekti emes, olar jahandyq ózgerister aǵynynyń ajyramas bóligine aınaldy. Álemdegi qýatty kúsh ortalyqtarynyń burynǵy júıesi álsirep, jańa kúshter qalyptasyp kele jatqan kezeńde óz egemendigin bárinen joǵary baǵalaıtyn, birtutas ult qana jańa álemde laıyqty ornyn taba alady. Biz geosaıası daýylǵa daıyn ekenimizdi kórsettik. Bul birtutas, Ádiletti Qazaqstan úshin jańa múmkindikterge jol ashady.

Qubylmaly álem

Sońǵy shırek ǵasyr boıy saıasattanýshylar qubylmaly álem týraly jıi aıtyp keldi. Alaıda bul uǵym negizinen belgili bir turaqty aǵysta júrip jatqan evolıýsııalyq ózgeristerdi bildiretin. Al búginde álemdegi ózgeristerdiń qarqyny kúsheıgen saıyn bul teorııalyq paıymdaýlardyń ózi alańdaýshylyq týdyra bastady. О́tken jyl, aı ne tipti apta ishindegi jahandyq oqıǵalarǵa taldaý jasaıtyn álemdik BAQ materıaldaryn sholyp shyqsańyz, alda úlken beıbereketsizdik turǵandaı áser qaldyrady. Álemdik tártipti shaıqaltyp, jolyndaǵynyń bárin jaıpap ótetin toqtaýsyz kúshtiń – eńserilmes daýyldyń jaqyndap qalǵanyn, tipti bastalyp ketkenin sezdiretindeı.

Shynymen solaı ma? Bul suraqqa jaýap berý úshin álemdik tártip degenimiz ne ekenin qarastyraıyq. Tártip, eń aldymen, múddeler teńdigi men ony saqtaýdyń jalpy erejeleri ekeni anyq.

Osy turǵydan alǵanda, halyqaralyq qatynastar júıesi týraly qazirgi kózqarastyń negizi 17-ǵasyrda Batys Eýropada bolǵan joıqyn otyz jyldyq soǵystan keıin qalandy. Onyń saldary burynǵy barlyq áskerı qaqtyǵystaǵy shyǵynnan asyp tústi. Vestfal beıbit kelisimine qatysýshylar ýaqyt óte kele búkil álemniń qatar ómir súrýine úlgi bolǵan negizgi qaǵıdattardy saqtaýǵa mindettendi.

Vestfal álemdik tártip júıesiniń negizgi qaǵıdattary barshaǵa málim, olar: memlekettik egemendik, aýmaqtyń tutastyǵy jáne ishki isterge aralaspaý; egemen memleketterdiń kólemine nemese kúsh-qýatyna qaramastan olardyń resmı teńdigi; kúshter tepe-teńdigi; dinı senim bostandyǵy; halyqaralyq sharttardy saqtaý mindettemesi; ulttyq múddelerdiń basymdyǵy.

Búgin jahandyq shahmat taqtasyndaǵy negizgi oıynshylar atalǵan qaǵıdattardyń bárin derlik buzyp otyrǵanyn kórý qıyn emes. Degenmen sońǵy júz jyldaǵy tarıhı oqıǵalarǵa jalpylama zer salǵannan-aq moıyndalǵan halyqaralyq normalardyń tym óreskel buzylýyn, sonyń saldarynan qatygez jergilikti qaqtyǵystardy sanamaǵanda, kem degende, eki dúnıejúzilik soǵystyń oryn alǵanyn baıqaýǵa bolady.

Árbir jahandyq apattan keıin halyqaralyq qatar ómir súrý qaǵıdattaryna belgili eskertýlermen oralýǵa áreket jasalady. Máselen, birinshi dúnıejúzilik soǵystan keıin jeńimpaz derjavalar Versal-Vashıngton álemdik tártip júıesin qurdy, nátıjesinde Ulttar lıgasy atty ujymdyq halyqaralyq organ paıda boldy. Alaıda ústemdik etý shekarasyn qaıta bólýge umtylý jáne jeńilgenderdi kemsitý júıeniń turaqsyzdyǵyna alyp keldi de, 30-jyldardyń aıaǵynda ol jyldam ydyrady. Sonyń saldarynan álem adamzat tarıhyndaǵy eń aýqymdy soǵysty bastan ótkerdi.

Soǵys bastalǵannan keıin eki jyl ótken soń, ıaǵnı 1941 jyly AQSh pen Ulybrıtanııa Atlant Hartııasyna qol qoıdy, oǵan keıinirek KSRO men basqa jıyrmadan astam memleket qosyldy. Hartııa, shyn máninde, álemdi Vestfal qaǵıdattaryna oraltýǵa jasalǵan áreket boldy jáne soǵystan keıingi jahandyq tártiptiń negizin qalady. Bul tártip 1945 jyly álemniń shamamen barlyq egemen memleketi múshe bolǵan BUU-nyń, halyqaralyq beıbitshilikti saqtaý, ujymdyq qaýipsizdik pen yntymaqtastyqty damytý ınstıtýtynyń qurylýymen bekı tústi.

Alaıda osydan keıin ile-shala, 1946 jyly qyrǵıqabaq soǵys, eki ústem derjavanyń jahandyq geosaıası qarsylasýy bastaldy: soǵystyń bir jaǵynda Varshava paktisi boıynsha odaqtastarymen birge KSRO tursa, ekinshi jaǵynda NATO-daǵy odaqtastarymen birge AQSh turdy. Bul rette qyrǵıqabaq soǵysty eki tarap birdeı tartylǵan jergilikti qaqtyǵystar qyzdyra tústi. Ol úshin Vetnam men Aýǵanstandaǵy soǵysty aıtsaq ta jetkilikti. Birinshisi AQSh-tyń ımıdjine soqqy berip, olardy 30 jylǵa jýyq ýaqyt tikeleı áskerı qaqtyǵystarǵa qatysýdan bas tartýǵa májbúrlese, ekinshisi Keńes Odaǵynyń ydyraýyna sebep boldy. Tutastaı, bıpolıarlyq álemniń tepe-teńdigin erejeler emes, ıadrolyq armageddon aldyndaǵy úreı ustap turdy.

Qyrǵıqabaq soǵysta jeńiske jetkennen keıin, 90-jyldary batys álemi jeńimpaz retinde dúnıe júzine lıberaldy demokratııa qaǵıdatyn taratýmen jańa júıe qurýǵa tyrysty. Osymen ıdeologııalyq qaıshylyq, jahandyq revolıýsııa men soǵys aıaqtalady, eshatologııalyq «tarıhtyń aqyry» bolady dep kútildi. Shyndyq bul úmitti kúl-talqan etti. 1990 jáne 2020 jyldar aralyǵyn «aqyrǵan otyzjyldyq» deýge bolady. Bul álemniń túpkir-túpkirindegi qandy qaqtyǵystarmen qatar bolǵan geosaıası ózgeris ýaqyty edi. Negizgilerin esterińizge sala keteıin:

1990-1991: Parsy shyǵanaǵyndaǵy soǵys; 1991-2001: Iýgoslavııa soǵysy; 1998-2003: Uly Afrıka soǵysy – WWII ýaqytynan bergi ólim-jitimi eń kóp zulmat soǵys; 2001-2021: AQSh úshin ekinshi Vetnamǵa aınalǵan Aýǵanstan jáne 2003-2011: Iraktaǵy soǵys; 2008: Reseı-Grýzııa qaqtyǵysy; 2014-2024: Sırııadaǵy azamattyq soǵys; 2022: Ýkraınada soǵystyń bastalýy, 2023-2025: Gaza sektoryndaǵy soǵys; 2026: AQSh pen Izraıldiń Iranǵa qarsy áskerı operasııasy jáne búkil Taıaý Shyǵysta jaǵdaıdyń kúrt shıelenisýi.

Osyndaı úzdiksiz qaqtyǵystar tizbegin otyz jyldan astam ýaqytqa sozylǵan úshinshi dúnıejúzilik soǵys dep qaraýǵa bolady. Buǵan qosa, órt oshaǵyn sóndirýge tyrysqan barlyq áreket jalyndy odan ári órshite tústi: Nıýtonnyń úshinshi zańyna saı kez kelgen áreket teń qarsylyq týdyrdy.

Ujymdyq qaýipsizdik ınstıtýttary, eń aldymen, BUU, sondaı-aq EQYU tarapynan álemdik prosesterge qandaı da bir yqpal etý múmkindigi joǵaldy. Tipti, bul jaǵdaı ornyǵa túsken turaqsyzdyq prosesiniń bir bóligine aınaldy. Halyqaralyq bıýrokratııa birde-bir qaqtyǵystyń aldyn ala almady, taraptardy odan ári qarsylasýǵa ıtermeleıtin dármensiz deklarasııalarmen ǵana shekteldi.

Álem psıhologııalyq turǵydan da, eń bastysy, resýrstar jaǵynan da tıtyqtady. 2008 jylǵy qarjylyq daǵdarystan esin áreń jınaǵan jahandyq ekonomıka pandemııadan keıin resessııaǵa ushyrady. Sonyń saldarynan ekonomıkalyq ósimniń qarqyny 2008 jylǵa deıingi «altyn dáýirmen» salystyrǵanda aıtarlyqtaı tómendedi. Irak pen Aýǵanstandaǵy oqıǵalar kórsetkendeı, demokratııany syrttan kúshtep engizý jáne bóten qundylyqty sińirý koalısııa elderi úshin tym aýyr ári qaýipti tuzaq boldy. Tipti, bul saıasat uzaqqa sozylǵan qaqtyǵystarǵa alyp kelgen eleske aınaldy. Osylaısha, lıberalızm uranymen qalyptasqan Batys jetekshilik etken monopolıarlyq álemdik tártip óz ishki qaıshylyqtarynyń saldarynan álsiredi.

«Aqyrǵan otyzjyldyqtyń» basty sabaǵy aıqyn: birde-bir memleket nemese memleketter toby óz ıdeologııasyn ózgelerge kúshtep engizip, búkil álemdi tolyq baqylaýda ustaı almaıdy. Tipti, odaqtastarymen birge áreket etetin AQSh sııaqty iri derjavanyń da resýrsy sheksiz emes. Olardy saqtap, tolyqtyrý úshin uzaqmerzimdi daǵdarysqa uryndyrmaıtyn turaqty damý qajet.

Iran tóńiregindegi jaǵdaı kórsetip otyrǵandaı, mundaı óńirlik iri qaqtyǵystar jahandyq ekonomıkaǵa úlken áser etedi. Atap aıtqanda, Parsy shyǵanaǵyndaǵy daǵdarystyń ýshyǵýy munaı naryǵynyń turaqsyzdanýyna alyp kelip otyr. Bul, óz kezeginde, munaı baǵasynyń turaqtylyǵyna múddeli Azııa men Eýropanyń kóptegen eli úshin asa qolaısyz faktor ekeni sózsiz.

Sondyqtan belgili bir deńgeıdegi saqtyqpen aıtar bolsaq, aldaǵy ýaqytta daǵdarystan shyǵý joldaryn izdeý halyqaralyq kún tártibinde basym baǵytqa aınalýy yqtımal. Eger solaı bolsa, tarıh logıkasyna súıensek, kelesi kezeńde jańa álemdik tártipti qalyptastyrý úderisi bastalady. Iаǵnı, kúshter tepe-teńdigin qaıta bólý jáne ony qamtamasyz etetin jańa halyqaralyq tetikter júıesin qalyptastyrý máselesi aldyńǵy qatarǵa shyǵady.

Eseıgen álem

Búginde jahandyq kúsh ortalyqtary baqylaýdan shyǵyp ketý qaýpi bar, Eýropanyń qaq ortasyndaǵy jáne Taıaý Shyǵystaǵy soǵystar sııaqty boljap bolmaıtyn úderisterdi tejeýge umtylýda. Bul jaǵdaı manevr jasaý keńistigin taryltyp, kez kelgen sátte qaıtarymsyz núkteden ótip ketý qaýpin kúsheıtedi.

Bir qaraǵanda, bul vektorǵa AQSh-tyń 47-Prezıdentiniń ekinshi kadensııasynyń birinshi jylyna tuspa-tus kelgen qatań geosaıası oqıǵalar legi qaıshy. Atap aıtqanda, Amerıka arnaıy jasaǵynyń Venesýela Prezıdentin tutqyndaýy jáne ásirese, Iranǵa qarsy áskerı operasııa onsyz da taban tireıtin bar dúnıesinen aıyrylǵan álemdi kádimgideı eseńgiretip jiberdi. Sonymen birge bıliktiń erejeni ustana bermeıtin Donald Tramptyń qolyna ótýi tártiptiń qalpyna keletinine úmit syılaǵan jańa kezeńniń habarshysyna aınaldy. Bul paradoks emes.

Sońǵy kezderi qazirgi álem ekijúzdiden arsyzǵa aınaldy degen paıym bar. Biraq bul ústirt baǵa, ıdealızm aınasyndaǵy kózqarastyń ınersııasy. Álem shyndyǵynda eseıip keledi, al eseıý ońaı prosess emes. Endigi jerde qamqorshy ári polısııa rólin qabyldaıtyn «túzý» kóshbasshy, «jaqsy adam» joq, ámbebap qundylyqtar men ıdeologııa da joq, árkim ózi úshin jaýap beredi. Sondaı-aq amerıkalyqtar ulttyq resýrstar esebinen bolatyn jahandyq altrýızm berýshi tarap úshin jaı ǵana shyǵyn emes, sondaı-aq ol qabyldaýshy tarapty ınfantılızmge ushyratatynyn der kezinde túsindi.

Jetekshi amerıkalyq halyqaralyq maman Farıd Zakarııa «Ten Lessons for a Post-Pandemic World» atty kitabynda amerıkalyqtan keıingi álemge kóshýdi bylaısha sıpattaıdy: «Paradoks mynada, Amerıka ózi jasaǵan álemdi ózi qıratyp jatyr. Bul kezdeısoq haos emes, bul AQSh-ty sáýletshiden djaggernaýtqa aınaldyratyn ulttyq egoızmdi tańdaý».

Alaıda bul jerde djaggernaýt – qutydan shyqqan jyn emes, kerisinshe, jańa irgetas qalaýǵa arnalǵan oryndy tazalaý úshin ǵımaratty qıratý logıkasyndaǵy prorab. Iаǵnı, bul oqys oqıǵa nemese kezdeısoqtyq emes. Bul – sanaly strategııa. Ulttyq egoızmdi tańdaý keri sheginý emes, qaıta kóptegen kúsh ortalyǵynyń jańa paradıgmasynda ómir súrýdiń ámbebap úlgisi.

Osy jerde mynadaı birjaqty baǵalaý týyndaıdy: oryn alǵan haosqa prorabtyń ózin nemese ózgerister sáýletshisi – Prezıdent Trampty kinálaý. Tutastaı alǵanda, bul ustanymdy keń formatty ekran kórinisin bir pıkselge deıin taryltyp yqshamdaýmen salystyrýǵa bolady. Donald Tramp – júıeni daǵdarysqa ıtermelegen tulǵa beınesi ekeni sózsiz. Degenmen ol bolmaǵan kúnniń ózinde, obektıvti prosester (lıberalızm daǵdarysy, balamaly kúsh ortalyqtaryn jandandyrý, resýrs úshin kúres) AQSh-ty osyndaı kóshbasshyny izdeýge májbúrleıtin edi.

AQSh-tyń 47-Prezıdentiniń tarıhı mıssııasy – eski álemniń jumys istemeıtin paradıgmasyn sońyna deıin qıratý jáne álemdi eseıýge májbúrleý. Harızmasy myqty, qaqtyǵysqa barýǵa daıyn turatyn jáne dıplomatııalyq sharttylyqty elemeıtin Donald Tramp bul róldi minsiz oryndap otyr. Onyń boljap bile bermeıtin jáne beıbereket kórinetin sheshimderi baqylaýdan shyǵýǵa shaq qalǵan surapyl haosqa barynsha qarsy tura alady.

Amerıka jotada jarqyraǵan qaladan óz resýrsy, tehnologııasy men áskeri bar berik qamalǵa aınalyp keledi. AQSh budan ári Eýropa men Azııanyń qaýipsizdigi úshin «jaıdan jaı» aqy tólegisi kelmeıdi. Eski erejelerdiń ornyna ekijaqty jáne tranzaksııalyq jańa erejeler kelýde: Donald Tramp BUU, DSU nemese G7 arqyly jumys istegennen góri tikeleı «prezıdent prezıdentpen» mámilelerin jón sanaıdy. Osy turǵydan alǵanda, Tramp ákimshiliginiń BUU-nyń quramynan jáne klımattyq paktilerden shyǵý áreketi – ókpe-renish emes, oılastyrylǵan strategııa ekenin kórýge bolady.

Alaıda Donald Tramptyń ekinshi kadensııa kezindegi áreketi jaı ǵana oqshaýlaný emes. Bul AQSh jańa álemde mindettemeler men aýqymdy ıdeologııalyq júktemelerden azat bolatyn, óz qatarlastarynyń arasynda birinshi oryndy ıelený úshin eski álemdik tártipti sanaly túrde qıratatyn radıkaldyq realızm saıasatyna kóshý. Qansha jerden paradoks bolsa da, AQSh pen Iran arasyndaǵy teketirestiń áskerı qaqtyǵysqa ulasýy soǵan dálel. Bul rette AQSh-tyń áskerı operasııasy jańa damý kezeńine óter aldynda túıini tarqatylmaǵan túıtkildermen esep aıyrysyp, Taıaý Shyǵystaǵy shıelenistiń sońǵy ózegin birjola julyp alyp tastaýǵa umtylǵan qadam retinde esepteledi.

Qalaı bolǵanda da, AQSh strategııasynyń máni óńirde uzaqmerzimdi áskerı qaqtyǵysty saqtaýda emes, kerisinshe, asa mańyzdy núktelerge naqty qysym jasaý arqyly aımaqtyq qaýipsizdiktiń jańa konfıgýrasııasyn qalyptastyrýǵa jol ashýynda ekeni anyq. О́ıtkeni tarıh kórsetkendeı, mundaı kúrdeli ári shıelenisken túıindi tek óńirdegi barlyq negizgi oıynshylar – Izraıl, Arab memleketteri, Túrkııa jáne Iran – jaýapkershilik tanytqan jaǵdaıda ǵana tarqatýǵa bolady. Sırııadaǵy jaǵdaı sonyń aıqyn mysaly.

Osylaısha, álemde halyqaralyq qatynastardyń jańa paradıgmasy qalyptasyp keledi. Bul júıede álemdik tártip joǵarydan tómen qaraı emes, óńirlik kúshterdiń tarmaqtalǵan jelisi arqyly qalyptasady. Mundaı kúrdeli álemde memleketter óz qaýipsizdigi men turaqtylyǵy úshin jaýapkershilikti ózderi kóterýge tıis. Sondaı-aq endi turaqtylyq burynǵydaı jahandyq ári ózdiginen qamtamasyz etiletin qubylys retinde qarastyrylmaıdy. Álem burynǵydan turaqty bola qoıǵan joq jáne endi burynǵy qalpyna da qaıtyp kelmeıdi. Bul – qaýip-qateri de, boljap bilýi de qıyn jańa álemdik tártip. Degenmen ol – burynǵydan góri ashyq, belgili bir deńgeıde shynaıy ári, eń bastysy, Jahandyq Ońtústik elderi úshin jańa múmkindikterge jol ashatyn júıe. Mundaı jaǵdaı ambısııasy bar orta derjavalarǵa, sonyń ishinde Qazaqstanǵa da, óz damý úlgisin qalyptastyrýǵa múmkindik beredi.

Bul jaǵdaıda Qazaqstan – «kishi seriktes» emes, jahandyq naryqtyń teń quqyly qatysýshysy. Bizdiń qolymyzda barshaǵa qajet taýar da bar (tabıǵı resýrstar), qyzmet te bar (tranzıttik múmkindikter). Endi biz ózimizdiń básekelestik basymdyqtarymyzdy geosaıası aktıvke aınaldyryp, Eýrazııa qurlyǵynda jańa kúshter tepe-teńdigi qalyptasyp jatqan kezeńde óz pozısııalarymyzdy nyǵaıta alamyz.

Qazaqstan mýltıplekstik álemde

Amerıkalyq gegemonııa taban tiregen lıberaldy tártiptiń qıraýy, tarıftik soǵystar, AQSh-tyń álemdik saqshy rólinen bas tartýy jańa, ortalyqtan shyǵarylǵan jahandaný prosesinde qýatty katalızatorǵa aınaldy. Álemdik tártiptiń geometrııasy pıramıda úlgisinen kóldeneń jelilik qurylym formatyna aýysýda. Jańa saýda joldaryn izdeý, strategııalyq avtonomııalar men jergilikti qaýipsizdik júıesin qurý úderisi júrip jatyr. Burynǵy halyqaralyq qatynastardyń ornyna ıkemdi, jaǵdaıǵa saı qurylǵan odaqtar kelýde. Munda ıdeologııa burynǵydaı mańyzdy ról atqarmaıdy. Álem órkenıet turǵysynan plıýralıstik ortaǵa aınalýda. Bul qundylyqtardy kúshtep sińirý negizinde týyndaıtyn jahandyq janjal táýekelin azaıtady.

Regıonalızmniń iri teoretıkteriniń biri professor Amıtav Acharıa biz qadam basqan jańa álemdi «mýltıplekstik álem» dep atady. Álemniń mýltıpleksti bolyp qurylý tujyrymy amerıkalyq gegemonııanyń ornyna kelgen ortalyqtan shyǵarylǵan, kóp qatparly júıe sanalatyn qazirgi álem tártibin bildiredi. Biraq bul birneshe uly derjava ústemdik etýge umtylatyn kóppolıarly álem emes. Oǵan qaraǵanda mýltıplekstik álem kóptegen jańa oıynshynyń sýbektiligine múmkindik beredi. Álemdik tártiptiń bul tujyrymdamasy «úshinshi álem» degen anyqtamadan áldeqashan asyp, uly derjavalardyń kóleńkesinen shyǵyp, suranys pen demografııanyń ortalyǵyna aınalǵan Jahandyq Ońtústik elderine qatysty shyndyqty kórsetedi.

Mýltıpleksti álem – qazirdiń ózinde qalyptasqan shyndyq, XXI ǵasyrdaǵy eseıgen, táýelsiz jáne ár alýan adamzattyń tabıǵı kúıi. Bul – kóshbasshysy men qaǵıdasy joq, basqarylmaıtyn, dúleı daýyldyń soıqan salýy emes, kerisinshe, álem jurtshylyǵynyń únin eskeretin jahandanýdyń neǵurlym ártaraptandyrylǵan úlgisi.

Sonymen qatar Batys blogyna kiretin memleketter Jahandyq Ońtústiktiń bul optımızmimen árdaıym kelise bermeıdi. Olar jańa bastalǵan dáýirge «joǵalǵan jumaq» prızmasy arqyly qaraıdy. Batys elıtalary úshin bul – bılikke baǵynbaý saldarynan taıap qalǵan beıbereketsizdik ýaqyty. Iаǵnı, G7 kóshbasshylyǵy áleminiń ornyna AQSh-tyń bedeldi saıasattanýshysy Iаn Bremmer aıtqandaı, G-Zero álemi keldi. Bul degenimiz nóldik tártip, onda bir el nemese elder blogy saıası jáne ekonomıkalyq yqpal jasaýǵa qaýqarsyz, álemdik kóshbasshy rólin qabyldaýǵa jáne jahandyq kún tártibin usynýǵa qulyqsyz bolady.

Batys zııalylarynyń pikirinshe, mundaı kóshbasshylyqty tunshyqtyrý jaqyn ýaqytta geosaıası resessııaǵa: odan da aýqymdy belgisizdikke, jikshildikke, janjaldarǵa alyp kelýi yqtımal. Beıbereketsizdikti boldyrmaý úshin memleketter ózderiniń qaýipsizdigi men ekonomıkalyq qaýqaryn saqtap qalýǵa tyrysyp bloktarǵa birige bastaıdy.

Biraq búginde elderdiń ekonomıkasy bir-birimen aralasyp ketkeni sonshalyq, olar blokta shektelip qala almaıdy. Qalaı bolǵanda da ártúrli kúsh ortalyqtary men odaqtar arasynda ózara is-qımyl jasaý úshin keńistik saqtalatyn bolady. Budan basqa, mundaı júıe jańa oıynshylardyń – orta memleketterdiń múddesine jaýap bermeıdi, olar úshin jahandyq naryqtyń barlyq qatysýshysynyń múmkindikterin paıdalanyp, shuǵyl keńistikke shyǵý asa mańyzdy.

Olarǵa mýltıplekstik álem tártibi, ıaǵnı utqyrlyqty, resýrstardy, qarsy tura bilýdi, óz múddelerin qorǵaýdy talap etetin kúrdeli kóp satyly ekojúıe tıimdi. Bul – orta derjavalar úshin, ıaǵnı, ambısııasy bar óńirlik aktorlar úshin múmkindikter terezesi. Sondyqtan orta derjavalar ózderine derbestik, jahandyq qundylyqtar tizbeginde laıyqty oryn beretin, kúsh ortalyǵynyń ozbyrlyǵynan qorǵaıtyn, jańa qaýipsizdik odaqtaryn qurýǵa jáne damýǵa jol ashatyn mýltıplekstik álem jasaqtaýǵa múddeli.

Qazaqstan – mýltıplekstik álem shyndyǵyna oıdaǵydaı beıimdelgen orta derjavanyń aıqyn mysaly. Bul jaı ǵana sáttilik nemese kezdeısoq jaǵdaı emes. Bul – álemdik arenada óz bolmysyn dáleldegen maqsatty strategııanyń nátıjesi. Orasan zor dıplomatııalyq tájirıbesiniń arqasynda álem kartasyndaǵy elimizdiń bolashaǵyn kóre bilgen Prezıdentimiz bar degen sóz.

Bizde geosaıası turǵydan ósý úshin munaı, Mendeleevtiń ataqty kestesi, qýatty adam kapıtaly, álemniń tórt buryshymen toǵysqan geografııalyq ornalasý sııaqty qajetti alǵysharttar árqashan boldy. Alaıda osy elementterdiń árqaısysy otyz jyldan astam ýaqyt boıy sınergetıkalyq ásersiz óz betinshe jumys istep keldi. Biz alyp kórshilerdiń tasasynda turǵan úlken álemniń shetindegi uzyn kóleńkesi bar kishkentaı el bolyp qala berdik.

Sondyqtan Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń eldi óńirdegi kóshbasshy ári mańyzdy tizbek retinde mýltıplekstik álemniń júıesine kiriktirý jolynda jasaǵan júıeli qadamdary naǵyz jetispeı turǵan element nemese sınergııany iske qosqan kilt boldy. Bul jerde Memleket basshysynyń bastamalaryn shartty túrde bir-birimen tyǵyz baılanysty negizgi úsh baǵytqa bólýge bolady. Olar, túptep kelgende, jahandyq turaqsyzdyq jaǵdaıynda bizdiń sýbekt retinde tanylýymyzǵa, sondaı-aq egemendigimizdi nyǵaıtýǵa baǵyttaldy.

Birinshi – orta derjava dıplomatııasy.

Ekinshi – kópvektorlyq 2.0: kúsh ortalyqtary arasyndaǵy teńgerimnen kóptegen halyqaralyq qatar jelige belsendi qatysýǵa kóshý.

Úshinshi – dúnıejúzimen ózara áreket etý úlgisin aýystyrý: resýrstardy satýshydan negizgi jelilik torapqa, aǵyndardyń aınymas dıspetcherine aınalý.

Mýltıplekstik álemde eń kúshti el emes, eń ıkemdi el jeńedi. Prezıdenttik bastamalar Qazaqstandy kúrdeli álemdik tártiptiń kóldeneń jelisindegi basty torapqa, ıaǵnı habqa aınaldyrýdy kózdeıdi. Bul turaqtylyq pen qaýipsizdikke kepildik beredi: eger júıeniń bir býyny álsirese, ony basqa baılanystar tolyqtyryp, tutastyqty saqtap turady.

Osylaısha, Qazaqstan geosaıasat obektisi emes, belsendi sýbekt strategııasyn tańdady. Enjar kóppolıarlyqtyń ornyna negizgi konnektor, óńirlik ıntegrator, barshaǵa boljamdy seriktes ári jahandyq jelilerdegi strategııalyq torap úlgisi keldi. Bul modeldiń artyqshylyǵy jeke-dara baǵdardyń táýekelinen anaǵurlym joǵary, ásirese, bir kúsh ortalyǵyna balamaly túrde táýeldi bolýmen salystyrǵanda tıimdiligi eselep arta túsedi.

Qazaqstan kúrdeli mýltıplekstik álemde – joıqyn daýyldyń qurbany emes, ol baǵdar, ıdeıa men múdde toǵysynda óziniń kapıtalyn ulǵaıtyp otyrǵan belsendi oıynshy. Bizdiń jańa ustanymymyz – bir tarapty tańdaý emes, barlyq tarapqa bir mezgilde qajet bolý. Uly derjavalar bloktarda básekelesip jatqanda, Qazaqstan egemen ári relevantty el mártebesin saqtaı otyryp, kóptegen qatar baılanystan upaıyn túgendep otyr. Bul – ómirdiń býyrqanǵan teńizinde Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev qalyptastyrǵan jańa model.

Orta derjavanyń yqpaldy dıplomatııasy

Qazaqstannyń orta derjava retinde moıyndalýyn elimizdiń jańa jahandyq ustanymynyń tanylýy dep baǵalaýǵa bolady. 2024 jylǵy qańtarda Germanııanyń «Ǵylym men saıasat qory» bedeldi ǵylymı-taldaý ortalyǵy (SWP) «Orta derjavalar – halyqaralyq saıasattaǵy mańyzdy aktorlar» atty zertteýin jarııalady.

Atalǵan jınaqqa on eki memleket engizildi. Olardyń qatarynda Túrkııa, Izraıl, Saýd Arabııasy, Úndistan, Indonezııa, Meksıka, Brazılııa jáne Qazaqstan bar. Zertteýde bul elderdiń basqa memleketterden mańyzdy óńirlik nemese halyqaralyq rólimen jáne yqpal etý qabiletimen erekshelenetini atap kórsetilgen. Sondaı-aq olardyń árqaısysyna tán ózindik sıpattamalar bar ekenine mán beriledi. Olar – geografııalyq ornalasýy, demografııalyq áleýeti, ekonomıkalyq kórsetkishteri, tabıǵı resýrstarǵa baılyǵy, áskerı qýaty nemese saıası harızmasyna qatysty erekshelikter.

Sonymen qatar orta derjavalarǵa tán úsh negizgi belgige nazar aýdarylǵan. Birinshiden, áleýmettik jáne ekonomıkalyq teńdik pen jahandyq ádilettilik máselelerin aldyńǵy orynǵa qoıa otyryp, ekonomıkalyq damýǵa basymdyq berý. Ekinshiden, turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýge erekshe den qoıý. Úshinshiden, ulttyq múddeler turǵysynan ıkemdi yntymaqtastyq pen áralýandyq qaǵıdattaryna súıene otyryp, ekonomıkalyq damý men turaqtylyqty qamtamasyz etý úshin strategııalyq derbestikke umtylý.

Zertteýde orta derjavalarǵa «kózbe-kóz seriktestikke» («Partnerschaft auf Augenhöhe») umtylý tán ekeni aıtylǵan. Iаǵnı, bul ustanym memleketter ekonomıkalyq nemese áskerı qýatynyń aıyrmashylyǵyna qaramastan, ózara syılastyqqa, teńquqyly seriktestikke jáne elderdiń bir-biriniń múddelerin moıyndaýǵa negizdelgen qatynastardy damytýdy kózdeıdi.

Sol 2024 jyldyń mamyr aıynda Euronews-de Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń «Orta derjavalar mýltılateralızmdi qutqara alady» atty baǵdarlamalyq maqalasy jarııalandy. Memleket basshysy iri derjavalar arasyndaǵy senimniń álsireýi jáne shaǵyn memleketterdiń yqpaly shekteýli bolǵan jaǵdaıda orta derjavalardyń mıssııasy arta túsetinin atap ótedi. Prezıdentimizdiń aıtýynsha, dál osy elder turaqtylyqty, beıbitshilik pen damýdy qamtamasyz etý úshin halyqaralyq deńgeıde mýltılateralızmdi nyǵaıtýǵa baǵyttalǵan is-qımyldarǵa bastamashy bolyp, ony ilgeriletýge tıis.

Osylaısha, Qazaqstan Prezıdenti orta derjavalardyń qubylmaly álemniń kúrdeli dıplomatııalyq landshaftyndaǵy ustanymyn aıqyndap berdi: «Álemdik alpaýyt derjavalar sııaqty jahandyq deńgeıde yqpaly bolmasa da, biz sııaqty elder dúnıejúzilik arenada aıtarlyqtaı áser etýge múmkindik beretin ekonomıkalyq áleýetke, áskerı múmkindikterge jáne saıası erik pen dıplomatııalyq sheberlikke ıe».

Prezıdent bastamalarynyń logıkasy turǵysynan alǵanda, Qazaqstannyń orta derjava retinde moıyndalýy «baıqaldy – moıyndaldy» qaǵıdatyna negizdelgen jaı ǵana konstatasııa emes, ol maqsatty ári júıeli júrgizilgen saıasattyń nátıjesi ekenin atap ótken jón. Bul ne úshin mańyzdy? Mýltıpleksti álemde resmı mártebe senim men múmkindikterdiń jańa deńgeıine jol ashyp, memleketke birqatar naqty artyqshylyqtar usynady.

Orta derjavanyń strategııalyq avtonomııa joly oqshaýlanýdan qashyp, egemendikti saqtaı otyryp, bloktar arasynda manevr jasaýǵa múmkindik beredi jáne táýekelderdi azaıtady. Bul, ásirese, Batys elderiniń Reseı jáne Qytaımen teketiresi jaǵdaıynda aıryqsha mánge ıe. О́ıtkeni orta derjava mártebesi qandaı da bir tarapty birjaqty tańdaýǵa májbúrleýden qorǵaıdy.

Qazaqstan boljamdy ári senimdi seriktes retinde araǵaıyn jáne medıator bedeline ıe boldy. Bul eldi basqa orta derjavalarǵa úlgi etýge, koalısııalar qurýǵa jáne jahandyq turaqtylyqqa óz úlesin qosýǵa múmkindik beredi. Sonymen qatar óńirlik kóshbasshylyq yqpal etýdiń mańyzdy aspektisine aınalyp otyr. Qazaqstan orta derjava retinde Ortalyq Azııada turaqtandyrýshy ról atqaryp keledi.

Senim men yqpal ekonomıkalyq múmkindikterdi qamtamasyz etedi, al seriktestikti ártaraptandyrý sanksııa nemese qysym táýekelin tómendetip, Batystan da, Shyǵystan da ınvestısııalar men tehnologııalar tartýǵa kómektesedi. Qazaqstan ártúrli naryqtarǵa qol jetkizip otyr, al onyń jaýapty ári beıtarap oıynshy mártebesi sanksııalar jaǵdaıynda barlyq eldi (Qytaı, Eýropalyq Odaq, Reseı) Qazaqstandy óz jobalarynda senimdi logıstıkalyq seriktes retinde qarastyrýǵa múmkindik beredi.

Bul jerde eldiń Shyǵys pen Batys, Soltústik pen Ońtústik arasyndaǵy strategııalyq kópir róli mańyzdy faktor ekenin atap ótken jón. Qazaqstan arqyly 12 halyqaralyq kólik dálizi – 5 temirjol jáne 7 avtomobıl joly ótedi. Búginde Qytaı men Eýropa arasyndaǵy qurlyq arqyly júk tasymalynyń shamamen 85 paıyzy elimizdiń aýmaǵy arqyly júzege asady. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha tranzıt kólemi 6,6 paıyzǵa ósip, 36,9 mln tonnany qurady. Al teńiz porttary arqyly konteınerlik tasymal bir jyl ishinde 29 paıyzǵa artty.

Árıne, uly derjavalar arasyndaǵy shıelenis ýshyqqan kezeńde mundaı manevr jasaý atalǵan artyqshylyqtardyń qunyn arttyra túsedi. Sonymen qatar jan-jaqty qysymdy da kúsheıtedi. Qazaqstannyń tabysy ishki turaqtylyqqa, ekonomıkalyq ornyqtylyqqa jáne dıplomatııalyq sheberlikke, ıaǵnı seriktesterdiń «qyzyl syzyǵyn» kesip ótpeı, názik tepe-teńdikti saqtaı bilýge, sonymen birge óziniń ulttyq múddelerin batyl qorǵaýǵa tikeleı baılanysty bolatyny sózsiz.

Orta derjava mártebesi – Qazaqstannyń strategııalyq aktıvi. Bul – ıkemdilikke, dıplomatııa men pragmatızmge negizdelgen jumsaq kúshtiń erekshe túri. Qubylmaly álemde atalǵan model Qazaqstanǵa geosaıasattyń qursaýynda qalyp qoımaı, óziniń damý joly men qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin mýltıplekstik úlgini belsendi qoldanýǵa múmkindik beredi.

Kópvektorlyq 2.0

Syrtqy saıasattaǵy kópvektorlyq – Qazaqstannyń táýelsizdik alǵan alǵashqy jyldardan bergi aıryqsha ereksheligi bolyp sanalady. Sol jyldary ol egemendikti nyǵaıtý úshin kúsh ortalyqtary arasyndaǵy tepe-teńdikti saqtaýǵa baǵyttalǵan edi jáne qaýipsiz, táýelsiz saýda men dıplomatııalyq alań qalyptastyrýǵa septigin tıgizdi. Tepe-teńdik qaǵıdaty otyz jyl boıy jumys istedi. О́ıtkeni jahandyq erejeler salystyrmaly túrde birtutas bolyp, uly derjavalar «ortada otyrǵandarǵa» shydammen qarap kelgen edi.

Qazir Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev sol tujyrymdamany jańa jahandyq syn-qaterlerge beıimdedi. Kúsh ortalyqtary arasyndaǵy tepe-teńdikten Qazaqstan belsendi túrde kóptegen parallel halyqaralyq jelige qosyla bastady. Biz bir ýaqytta EAEO men ShYU, C5+1 jáne Eýropalyq Odaqpen keńeıtilgen seriktestik kelisimine qol jetkizip, Túrki memleketteri uıymy men Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna qatysý arqyly atalǵan alańdar toǵysatyn torapqa aınalyp otyrmyz.

Qazaqstan ıdeologııasyna, saıası baǵytyna, kólemine nemese qashyqtyǵyna qaramastan geosaıası jáne ekonomıkalyq múdde úshin barlyq elmen, barlyq jerde yntymaqtastyq ornatýǵa ashyq. Bul saıasat sońǵy jyldary burynǵydaı ımıdjdik emes, naqty kiristermen ólshenetin nátıjeler ákelýde.

Bul jerde Reseı baǵyty erekshe mańyzǵa ıe. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń 2025 jylǵy qarashadaǵy Reseıge memlekettik sapary ekijaqty yntymaqtastyqty jańa deńgeıge kóterdi. Nátıjesinde, Jan-jaqty strategııalyq seriktestik pen odaqtastyq jónindegi deklarasııaǵa qol qoıyldy. Bul qadam teńdikke, boljamdylyqqa jáne egemendikti ózara qurmetteýge negizdelgen modeldi bekite tústi. Reseı – Qazaqstannyń negizgi saýda seriktesteriniń biri. Jalpy, taýar aınalymy $27 mlrd-tan asady. 2025 jyly bizdiń ımporttaǵy reseılik ónimniń úlesi 29,7 paıyzǵa jetti. Reseı Qazaqstan ekonomıkasyndaǵy iri ınvestorlardyń qatarynda. Sońǵy bes jylda reseılik ınvestısııalar kólemi $14 mlrd-qa jetti. Eki eldiń atom energetıkasy men basqa strategııalyq baǵyttardaǵy yntymaqtastyǵynyń da keleshegi zor.

Sońǵy jyldary Qytaımen de qarym-qatynasymyzdyń qarqyny artqany belgili. Eki el arasyndaǵy máńgilik jan-jaqty strategııalyq seriktestik rýhy naqty materıaldyq ıgilik ákeldi. «Bir beldeý, bir jol» bastamasy bizdiń ózara tıimdi baılanysymyzdyń «kúretamyryna» aınaldy. 2025 jyly syrtqy taýar aınalymyndaǵy QHR úlesi 23,7 paıyzǵa deıin ulǵaıyp, ózara saýda $34,1 mlrd-qa jetti. Qytaı Qazaqstan ekonomıkasyna $27 mlrd ınvestısııa saldy. 2025 jyly Qytaıdyń búkil Ortalyq Azııamen taýar aınalymy alǵash ret $106 mlrd-tan asty. Bul Qazaqstan jeke-dara emes, kúsheıip kele jatqan aımaqtyq sýbektiliktiń bir bólshegi retinde áreket etip otyrǵanyn kórsetedi.

Aımaqtaǵy kelesi iri saýda seriktesi – Eýropalyq Odaq. EO-nyń Ortalyq Azııamen saýda-sattyǵynyń shamamen 80 paıyzy bizdiń elge tıesili. 2025 jyldyń qorytyndysy boıynsha Qazaqstannyń EO elderimen taýar aınalymy $45,1 mlrd nemese barlyq syrtqy saýdanyń 31,3 paıyzyn qurady. Qazaqstan eýropalyq bıznestiń tartylý ortalyǵy bolyp qala beredi. Bul tek naryqty ǵana emes, sonymen qatar ınvestısııalar, tehnologııalar men standarttardy ákelip, ónerkásipten bastap sıfrlyq sheshimderge deıingi ishki jańǵyrtýdyń sapasyn arttyrýǵa múmkindik beredi.

Donald Tramptyń ekinshi kadensııasynan bastap Qazaqstan men AQSh-tyń arasy burynǵydan da jaqyndaı túskeni aıqyn baıqalady. Memleket basshylary arasynda jyly, ózara qurmetke negizdelgen jeke qarym-qatynas ornady. Qazaqstan buǵan deıingi Ibrahım kelisimi sııaqty, AQSh Prezıdentiniń bastamasymen qurylǵan jańa Beıbitshilik keńesiniń negizgi qatysýshylarynyń biri boldy. Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev Amerıka kóshbasshysynyń shaqyrýymen Keńestiń ınaýgýrasııalyq otyrysyna qatysyp, «Jasampazdyq arqyly beıbitshilik» jobasyn qoldaıtynyn málimdedi. AQSh-tan 2025 jyldyń ózinde jalpy $66 mlrd-tan astam tikeleı ınvestısııa tartyldy. Sondaı-aq $17 mlrd kóleminde iri kelisimderge qol qoıyldy. AQSh-tyń aımaqtaǵy eldermen saýda-sattyǵynyń shamamen 75 paıyzy Qazaqstannyń úlesine tıesili ekenin de atap ótken jón.

Qazaqstan orta derjava retinde Ortalyq Azııa sýbektiliginiń lokomotıvi sanatynda áreket etip keledi. Memleket basshylarynyń konsýltatıvtik kezdesýleri, olarǵa Ázerbaıjan Prezıdentiniń qosylýy, sondaı-aq C5+ formatyn nyǵaıtý men keńeıtý óńirdi halyqaralyq prosesterde mańyzdy ról atqaratyn ujymdyq sýbektige aınaldyryp otyr. Geosaıası yntymaqtastyq ekonomıkalyq turǵydan da bekemdelgen. Atap aıtqanda, 2025 jyly Qazaqstannyń Ortalyq Azııadaǵy kórshi memlekettermen taýar aınalymy 14,4 paıyzǵa ósip, $8,8 mlrd-qa jetti.

Túrki álemi de óńirlik vektormen tyǵyz baılanysty. Ol buryn «úlken dıplomatııanyń mádenı qosymshasy» bolyp kelse, qazir ekonomıkalyq jáne saıası yntymaqtastyqtyń negizgi baǵytyna aınaldy. Qazir munda marshrýttar, ınvestısııalar, qaýipsizdik jáne tehnologııalar sheshýshi faktorlar bolyp otyr. Bul jaǵdaıda Túrkııa óziniń artyp otyrǵan yqpalymen jeke-dara strategııalyq trek retinde qalyptasty. Qazaqstan Prezıdentiniń 2025 jyldyń jazyndaǵy Ankaraǵa resmı sapary elderimizdi yntymaqtastyqtyń jańa deńgeıine shyǵardy. Byltyr qazaq-túrik taýar aınalymy $5,4 mlrd-ty qurap, 2024 jylmen salystyrǵanda 8,8 paıyzǵa ulǵaıdy.

Qazaqstan Túrkııadan basqa Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna múshe ózge de eldermen: BAÁ-men, Saýd Arabııasymen, Malaızııamen, Pákistanmen jáne basqa memlekettermen kópjaqty yntymaqtastyqty belsendi damytyp keledi. Sonyń aıasynda saýda-ekonomıkalyq baılanysqa, logıstıkalyq tizbekke jáne ınvestısııaǵa basa mán berilip otyr. Qazaqstan ıslam áleminde azyq-túlik qaýipsizdigin nyǵaıtýdy únemi qoldap otyrady. Osy rette Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń Beıbitshilik keńesinde aıtqan Qazaqstannyń Gazaǵa azyq-túlik kómegin kórsetýge daıyn ekeni týraly usynysy asa mańyzdy. Osy maqsatpen Qazaqstan Taıaý Shyǵystaǵy dıalog pen qaýipsizdik keńistigin keńeıtý tetigi retinde Ibrahım kelisimderine qosylý týraly sheshim qabyldady.

Qaýipsizdik máseleleri – Qazaqstannyń proaktıvti kópvektorly saıasatynyń negizgi artyqshylyqtarynyń biri. Biz halyqaralyq quqyqtyń qatań saqtalýyna árdaıym múddelimiz jáne daýlar men qaqtyǵystardy tek saıası-dıplomatııalyq jolmen sheshý qaǵıdatyn qoldaımyz. Sondyqtan Qazaqstan 2024 jyly azamattyq nysandar men beıbit halyqty áskerı qaqtyǵystardan qorǵaýǵa arnalǵan halyqaralyq gýmanıtarlyq quqyqqa saıası mindettilikti kúsheıtýdi kózdeıtin Jahandyq bastamaǵa bastamashy bolǵan alty memlekettiń biri boldy.

Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaev halyqaralyq uıymdardyń qazirgi ınstıtýsıonaldyq daǵdarysyn eskere otyryp, Birikken Ulttar Uıymyn aýqymdy reformalaýdy jáne Jahandyq Ońtústik elderiniń múddelerin nazarǵa alý úshin BUU Qaýipsizdik Keńesin jańartýdy belsendi usynyp keledi. Memleket basshysynyń bastamalary Bas Assambleıa men orta derjavalardyń rólin kúsheıtýge baǵyttalǵan. Bul qazirgi jaǵdaıda jahandyq qaýipsizdikti, turaqty beıbitshilikti jáne ádilettilikti nyǵaıtý úshin asa mańyzdy.

Osylaısha, «kópvektorlyq 2.0» «romantıkalyq dıplomatııadan» naqty múddeler dıplomatııasyna, ekonomıkalyq pragmatızm saıasatyna kóshýdi jáne qubylmaly dáýirdiń syn-qaterlerin eńserýdi kózdeıdi. Buryn kópvektorly saıasat kóbine saıası ımıdj quraly bolsa, qazir bul mýltıpleksti álemdegi damý strategııasy retinde qalyptasyp otyr. Ol ekonomıkany damytýdy, ártaraptandyrýdy jáne óńirlik kóshbasshylyqty qamtamasyz etýdiń mańyzdy ári pármendi tetigine aınalýda.

Býferden habqa: Jelilik egemendik

Qazirgi álemde vertıkaldyq, ıerarhııalyq úlginiń ornyna gorızontaldyq qurylym kelip jatyr. Ony sıpattaý úshin jelilik tásilge mán bergen jón. Iаǵnı, álemdi tek vertıkal (ortalyq – shetki aımaq, basshy – baǵynyshty, uly derjava – satellıtter) retinde emes, aǵymdarmen baılanysty toraptar jelisi retinde qarastyrý qajet. Buryn geosaıasat úshin aýmaqtyq baqylaý (hartlend, rımland) mańyzdy bolsa, qazir aýmaq basty resýrs emes; qaıta jahandyq jelilerge, ıaǵnı kólik, qarjy, sıfrlyq, bilim berý jelilerine qosylý mańyzdy. Qýatty memleket – jahandyq aǵyndar ótetin hab nemese torap ispettes. Jelilik geosaıasattyń formýlasy: kimde-kim osyndaı toraptar men baılanystarǵa baqylaý jasasa, sol álemdi baqylaýyna alady.

Qazaqstan ıerarhııalyq ortalyq bola almaıdy (AQSh nemese Qytaı sııaqty). Biraq Reseı, Qytaı, Eýropa, ıslam elderi arasyndaǵy aǵyndar ótetin torap bola alady. Jelilik tásil paradıgmasyndaǵy kópvektorlyq 2.0 degenimiz – eldi kópirge, al kópirdi habqa aınaldyrý strategııasy. Bul – jańa álemdik tártip jaǵdaıynda syrtqy saıasattyń tereń transformasııasy. Qazaqstan endi uly derjavalardyń múddelerine beıimdelip qana qoımaı, ózine qajetti kúrdeli baılanystar jelisin qalyptastyrady. Munda ol tek býfer emes, basty element bolady.

Qazaqstan úshin toraptardy, ıaǵnı kapıtal, aqparat, resýrstar men adamdardyń jelilik aǵyndary ótetin kúsh shoǵyrlanatyn negizgi núktelerdi belsendi jalǵastyrý dáýiri bastalady. Qarapaıym sózben aıtqanda, biz «bárimen birdeı jaı dos bolý» strategııasynan «elemeýge bolmaıtyn qundylyq qurý» strategııasyna aýysamyz. Búginde egemendik tek fızıkalyq shekaramen ǵana emes, jahandyq arhıtektýradaǵy ulttyq toraptardyń qajettilik dárejesimen ólshenedi. Eger klassıkalyq kópvektorlyq – janjaldaspaý óneri bolsa, jelilik egemendik – basqaǵa qajetti bolý óneri. Bul – memlekettiń ómirlik mańyzy bar álemdik tizbekterge (energetıkalyq, logıstıkalyq, sıfrlyq) barynsha tereń ıntegrasııalaný degen sóz. Oǵan qandaı da bir qysym jasaý búkil júıege zalal keltiredi.

Is júzinde bul qalaı jumys isteıdi? Eń aıqyn keıs retinde Transkaspıı halyqaralyq kólik baǵytyn alýǵa bolady. Ýkraına qaqtyǵysy bastalǵaly beri Reseı men Belarýs arqyly ótetin Soltústik dálizdiń mańyzy kúrt tómendedi. Endi álemniń nazary Ortalyq Azııa, Kavkaz, Túrkııa men Shyǵys Eýropa arqyly ótetin Orta dálizge aýyp otyr. Bul – Qytaı men EO-nyń temirjolmen júk tasymaldaý jelilerin baılanystyratyn kóp tarapty, uzaqmerzimdi biregeı joba. Osy rette joldyń eń uzyn jáne 2022 jyldan bastap eń mańyzdy bóligi Qazaqstan arqyly ótetinin aıta ketken abzal. Orta dáliz boıynsha qytaılyq taýarlar EO naryǵyna teńiz jolymen tasymaldaýǵa qaraǵanda, eki ese jyldamyraq jetedi.

Biz úshin bul tek ekonomıkalyq paıda ǵana emes, buryn qarǵysqa aınalǵan geografııany geosaıası aktıvke aınaldyrýdyń tıimdi joly. Qazaqstan Qytaı men Eýropa naryqtaryn baılanystyrý arqyly «saqtandyrý polısine» ıe boldy. Eger buryn logıstıka tek qyzmet qana bolsa, endi eski saýda joldary toqyraǵan kezde ol qaýipsizdik pen damýdy qamtamasyz etý tetigine aınaldy. Osylaısha, Qazaqstan geografııalyq tyǵyryqtan Eýrazııadaǵy mańyzdy toǵyz joldyń torabyna aınalyp keledi.

Osy jáne basqa da keıster transqurlyqtyq jelidegi enjarlyqtan belsendi toraptyq fýnksııaǵa qaraı ilgerileýdi kórsetedi. Jahandyq jetkizý tizbegindegi biregeılik kez kelgen formaldy odaqqa qaraǵanda, eldiń sýbektiligin áldeqaıda jaqsy qorǵaıdy. Qazaqstan qazir Qytaı tranzıti, eýropalyq sırek kezdesetin metaldar, reseılik energetıka, munaıǵa salynǵan amerıkalyq ınvestısııa sııaqty ondaǵan jelige tabysty ıntegrasııalanǵan. Bul ulttyq múddemizdi qorǵaýdy jáne teńgerimdi damýdy qamtamasyz etýge qajetti negiz qalaıdy.

Qazaqstannyń jelilik egemendigi – bul jahandyq ózara baılanysqa negizdelgen teńgerimdi damý strategııasy: burynǵy jaıly oryn úshin kúrestiń ornyna biz ózimizdi mýltıplekstik álem jelisindegi asa mańyzdy torapqa aınaldyramyz. Bul elimizge uly derjavalar qysymy bolǵan jaǵdaıda da sýbektiligimizdi saqtap qalýǵa múmkindik beredi, ıaǵnı «meni ózińe qajetti nárseni qıratpaı, qırata almaısyń» degendi bildiredi. Osyndaı júıeli ári strategııalyq qadamdardyń arqasynda Qazaqstan teńizge shyǵatyn joly joq landlocked elden qurlyqty baılanystyratyn land-linked elge aınalýda.

Qubylmaly álemdegi laıyqty oryn

Qazirgi qubylmaly ahýalǵa qaramastan, osy onjyldyqtyń ortasyna qaraı álemniń daǵdarystar tizbeginen birtindep shyǵa bastaýynyń alǵashqy belgilerin úlken saqtyqpen atap kórsetýge bolady. Alaıda qazirdiń ózinde qıyn-qystaý ýaqytty basynan ótkergen álemdik tártip burynǵydaı bolmaıtyny anyq. Sebebi bir kezderi jahandyq turaqtylyqty qamtamasyz etken tetikter búginde óziniń tıimdiligin joǵaltty. Degenmen osyndaı beıbereketsizdiktiń ózinen jańa oıynshylardyń qatysýymen qalyptasyp kele jatqan jańa qurylymnyń alǵashqy nyshandary aıqyndala bastady.

Orta derjava retinde Qazaqstan úshin bul – endi jasaqtalyp jatqan jańa álemdik tártipten laıyqty oryn alýǵa berilgen tarıhı múmkindik. Sondyqtan bar erik-jiger men kúsh-qýatty osy maqsat jolynda paıdalaný aıryqsha mańyzǵa ıe. Memleket basshysynyń reformalary men syrtqy saıası bastamalarynyń negizgi máni de – osy. Bul oraıda Prezıdentimizdiń kópjyldyq dıplomatııalyq tájirıbesi, halyqaralyq bedeli jáne qubylmaly álemniń basymdyqtaryn kóregendikpen túsiný qabileti erekshe ról atqaryp otyrǵany anyq.

Prezıdentimiz Qasym-Jomart Kemeluly Toqaevtyń tıimdi ári jańashyl saıasaty ultymyz úshin jańa múmkindikter terezesin aıqara ashyp otyr. Sol tereze arqyly yqpaldy, demokratııalyq memleketke aınalǵan, qýatty ınstıtýttary qalyptasqan, óńirlik kóshbasshy jáne XXI ǵasyrdaǵy jańa jahandyq tártipten laıyqty ornyn alǵan bolashaq Qazaqstannyń jarqyn beınesin aıqyn kóremiz.

 

Máýlen ÁShIMBAEV,

QR Parlamenti Senatynyń Tóraǵasy