Qazaq mýzeıleri qalaı quryldy?

Jan-dúnıesi kirshiksiz, qa­sıet­ti adamnyń azasyna tabıǵat-ana da ańyraı kúızele­tinin eske salyp turatyn tulǵalar bolady. О́zaǵań da Jarat­qannyń sondaı mańdaıyna halyqtyń uly bolý jazylǵan ozyq oıly tulǵalarynyń sanatyna baryp qosyldy. Dúnıeniń appaq bolǵa­ny qandaı jaqsy. Aqtyq saparǵa attanyp bara jatqan aza­mat­tyń jany dál sol aqsha qardaı taza da aq edi degen sezimdi uıalatyp, kıeli Arystanbabtyń aıasynan buıyrdy topyraq... On úsh jyl ótti sodan beri. Bir múshel jas. Kesheginiń kóbi kónerdi. Biraq tarıh betterin qattaıtyn qart jádiger esh­qashan umyt bolmasyn aıaýly aǵamyz erte boljaı bilgen, Qazaqstandaǵy mýzeılerdiń negizin qalaǵan. Kezinde Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesin qalpyna keltirerde ózin basshymyn demeı, qara jumysqa qarap turmaı kirisip ketken adam. Elge degen mahabbattyń munan asqan úlgisi bola ma?

Fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty, óner zertteýshisi, Táýel­sizdik saraıynyń qoldanbaly óner jáne etnografııa galereıasynyń jetekshisi Tileýkesh JAÝBASOVA – О́zaǵańnyń, О́zbekáli Jáni­bekov­tiń ónege mektebinen tálim alǵan shákirtteriniń biri. Kózi tiri bolǵanda bıyl 80 jasqa keler edi. О́zaǵa jaıly estelikter óz zamandastary tarapynan az jazylyp ta, aıtylyp ta jatpaǵan shyǵar-aý, biraq sol jyldary mýzeı isine jańadan kelip jatqan jastardyń kókeıge túıgen áseri men áńgimesin tyńdaý bir basqa. Búginde sondaǵy jastardyń deni ejelgi dástúrdi úzbeı, el aralap, jer aralap, qazaq mádenıetine qatysty qundy dúnıelerdi jınaýmen aınalysyp keledi. Tileýkeshtiń de tirnektep jıǵan-tergen dúnıesi, ulttyq muraǵa qosqandary az emes. Osy áńgimede ǵalymnyń jas býynǵa qoldaý bildirip, qoltyǵynan demeýdegi ǵıbratty taǵylymynan taýdaı úlgi tanylady.

– О́zbekáli Jánibekov esimin eske alǵanda aǵanyń kezinde qazaqtyń talaı jastaryna qamqorlyq kórsetken eńbegi men adamı qasıetteri jıi aıtylady. О́zińiz sonyń birisiz, Tileýkesh Bahredınqyzy. Sol jyldardyń jańǵyryǵyn taǵy bir ret jańǵyrtsaq pa degen oı ǵoı bizdiki.

– О́zbekáli aǵanyń tálim-tárbıesi tý­ra­ly áńgime qozǵalǵanda 1981-1982 jyl­dar eske túsedi. Alǵash jumysqa kelgende men kassada bılet satatynmyn. Qazaqtyń halyq mý­zyka aspaptar mýzeıi Panfılov kóshesi bo­ıyndaǵy qos qabatty shaǵyn aǵash úıde or­na­lasqan edi. Ekinshi qabat­tan konsert jáne ekspozısııa zaldary quryldy. Kelgen kórer­mender osylardy túgel aralaǵannan keıin, birinshi qabat­taǵy aspap jasaıtyn sheber­hanaǵa atba­syn tirep, qalaǵan mýzy­ka­lyq as­pap­­tary­na tapsyrys berip jata­tyn.

Belgili mýzyka zertteýshisi Bolat Sary­baevtyń kóne dombyralardy qapqa salyp, talaı már­te osyndaǵy sheberlerge ákelip tapsyr­ǵan sát­terin óz kózimmen kórdim. Jalpy, bir adamdy jaqynyraq ta­nýy­ńa qashanda jaqsy adamdardyń septigi tımeýshi me edi. Máselen, Bolat aǵammen tanys­tyǵym О́zaǵań uıymdastyrǵan mýzeı she­ber­hana­syn­da bastaldy. Ol kisi О́zaǵańdy 70-shi jyl­dary Qazaqstan LKSM Ortalyq Komı­te­tiniń birinshi hatshysy bolyp turǵan kezinen biledi eken. «Kóne aspaptar úni» ansamblin Bolat aǵa qursa, dál sol jyldary álgi jas ujymdy О́zaǵań óz qamqorlyǵyna alyp, sonaý Úndi elin sharlap qaıtýǵa joldama ber­geni búginde mýzeı shejiresinde saırap tur.

Bolat aǵa birde: «Densaýlyǵym bolmaı júr. Seniń ájeptáýir mýzykadan habaryń bar ári óziń biraz aspapta oınaı da biledi ekensiń, erteń mundaǵy istegen jumystaryń iz-túzsiz joǵalyp ketpeıdi, ózińe taýsylmas mol azyq bolady. Sondyqtan qazirden bastap kóne mýzykalyq aspaptarǵa baılanysty derekterdi birtindep jınaı ber, bul salada zertteýmen aınalysyp júrgen adamdar óte az», dep aqyl-keńesin berdi. Sóıtsem, ol kisiniń birinshi ınfarktan jańadan endi ǵana basyn kótergen kezi eken.

Al ózim «Sazgen» etnografııalyq ansambliniń múshesi retinde dúnıejúzilik XII jastar men stýdentterdiń festıvaline qatysyp, dıplomant atandym. Aǵalar aqyly adastyrmady. О́mirimdi keıin túbegeıli kóne mýzykalyq aspaptardy jınaý men zertteýge arnadym desem de bolady. Mýzyka aspaptary mýzeıinde jıyrma jyl­dan asa qarapaıym qyzmet atqaryp, qazaq­tyń umyt bolǵan kóne mýzykalyq aspap­tary ataýlarynan kandıdattyq dısserta­sııam­dy qorǵap shyqtym.

– Qazaqstandaǵy kóptegen mýzeıler men folklorlyq ujymdar О́zaǵań­nyń uıymdastyrýymen quryldy. So­nyń ishindegi qaısysyn aıryqsha ata­ǵan bolar edińiz?

– Solardyń biri de biregeıi – Yqylas atyn­daǵy qazaqtyń mýzykalyq aspaptar mý­zeıi. Mýzeı qurylymynyń baǵytyn ol tú­gel­deı óz qolymen jazyp shyqty. Eks­p­o­zısııa qurý isine óte saýatty bolatyn. Mý­zeıdiń ǵylymı jumystarynda arheologııa men etnografııany baılany­styrý­dyń ba­ǵyt-baǵdaryn kórsetip beretin. Úsh baǵytta jumys isteldi. 300 oryndyq konsert zaly, kóne mýzyka aspaptaryn ja­saıtyn, ony qalpyna keltiretin sheber­ha­na­sy men eks­pozısııa zaldary quryldy. Kó­ne aspaptar jeke-jeke toptarǵa bólinip ornalasty. Sol jańadan ashylǵan zaldar­dy eksponattarmen tolyqtyrý maqsatynda О́zaǵań úıinde saq­taýly turǵan kóne dombyranyń tórt dana­syn óz qolymen ákelip tapsyrǵanyn búginde bireý bilse, bireý bilmeýi múmkin.

– Taǵy da qandaı tanymal adam­dar­dyń dúnıeleri qoıyldy?

– Ol kisi ónerge eńbegi sińgen ataqty oryn­­daýshylardyń qoldarynyń taby qal­ǵan kóne muralardy erinbeı-jalyqpaı izdestirip aldyrtatyn edi. Sonyń biri – belgili shertpe kúı sheberi Ábiken Hasenovtiń dombyrasy. Dombyrany kúıshiniń jary Sháken Hasenova mýzeıge ákelip syıǵa tap­syrdy. Eksponat­tar­dy Qazaqstannyń ob­lys­­tyq, aımaqtyq mý­zeılerinen jınas­tyr­dy. Solardyń ishinde Jambyl, Kenen, Manarbek atalarymyzdyń dombyralary, Nartaı men Shashýbaıdyń syr­naılary, Muryn, Qyzyl jyraýlardyń, Dına she­sheı­diń dombyralary men HVI ǵa­syr­daǵy Jaras bı baqsynyń kóne narqo­by­zy, eski qylqobyzdar, sherter úlgileri, t.b. boldy. Aspap sheberleri D.Shoqparov, O.Beısenbekov, S.Kenjeǵaraev birigip, kóne as­pap­tardyń dabyldy-urmaly, shýly-syl­dyr­maqty úlgi-nusqalaryn qalpyna keltirdi. Sóıtip, mýzeı qoryna bes júzden asa mýzykalyq aspaptar jınaqtaldy.

– Sol kezderi biraz folklorlyq-etno­grafııalyq ansamblder kóktemgi qyzǵal­daq­taı dala sahnasyn qulpyrtpady ma?

– Kóne ulttyq mýzykalyq aspaptardyń úlgilerinen halyqtyq etnografııalyq «Saz­gen», «Adyrna», «Arqas», «Altynaı», ha­lyq­tyq etnografııalyq án-bı ansamblderi dú­nıege keldi. Olardyń eshkimge uqsa­maı­tyn dástúrli konserttik baǵdarlamasyna de­ıin ol óz qolymen jazdy. Máskeý qala­synan arnaıy bı qoıýshy Olga Vsevolodovna Golýshkevıchti shaqyrtyp, el ara­syn­da umyt bolǵan halyq bı­leriniń «Aıda bylpym», «Shalqyma», «Aı­qosaq», t.b. aıaq yr­ǵaqtarynyń naqyshty ıirimderin bıshiler tobyna úıretti.

О́zekeńniń sahna ónerine qosqan úlesi ushan-teńiz. Kóp ánshi oryndaı bermeıtin, qa­lyń qazaqtyń arasynda saqtalǵan halyq án­deriniń sırek nusqalaryn jetik bildi. Sonyń aıǵaǵy – belgili ánshimiz marqum Má­dına Era­lıevaǵa eshkim áli aıtyp úlger­megen ha­lyq ánderiniń sózderi men áýen­derin ózi ansamblge qosylyp úıretkeni qandaı taǵy­lym­dy tarıh deseńshi! Ýaqyt shańyna kómi­lip, umyt bola bastaǵan q­a­zaqtyń kóne as­pap­tary mýzeı sahnasynda tirilip qana qoı­maı, ulttyq mádenıetimizdi baıytyp, oǵan dástúrlik turpat bergenin qalaı umytamyz.

– Qazaqtyń ulttyq kıimderindegi keı­bir keri ketken tustarǵa ashynyp, bul salada da kóp is tyndyrmady ma? Tipti ózi de myqty zerger bolǵan kórinedi.

– San-salaly jıdashylyq, zertteýshilik eńbeginiń bir tarmaǵy osy kóneden jetken ulttyq kıim úlgilerin qaıta qalpyna keltirýge arnalǵany málim. Bul turǵydan alǵanda, ol qazaq mádenıetiniń dástúrli óneriniń naǵyz nasıhatshysy bola bilgen adam. «Qazaq teatr qaı­ratkerleri qoǵamy­nyń» kıim tigý sheber­ha­na­synda ulttyq kıim úlgileriniń – «qasaba», «jaýlyq,» «sáý­kele», «aıyr qal­paq», «beldemshe», «tóbe», «sulama», «kún­dik», t.b. erler men áıel adamdardyń aıaq kıim úlgilerin taza bylǵarydan, shapan-qam­zoldaryn taza bar­qyt­tan «eskızin» ózi sy­zyp, oryndaýshy­lardyń bet-álpetine qaraı laıyqtap, kıim úlgilerin jasaqtady.

Árbir tigis, árbir túıme-tıek, árbir oıý-órnek О́ze­keńniń kóz maıyn taýysyp zerttegen eń­beginiń máýeli jemisi. 1982 jyly mýzeıge «Sazgen» etno­gra­fııalyq ansambliniń konserttik baǵ­dar­la­ma­syna sol kezdegi Mınıstrler Keńesiniń Tór­aǵasy N.Nazarbaevty, sondaı-aq Q.Sul­tanov pen N.Tilendıevti shaqyrdy. Nur­sultan aǵa ansambl músheleriniń ús­tin­degi kıim úlgi­lerin kórgende tań-tamasha qalyp, bizge rıza kóńilmen attanǵan. Bir ókinishtisi, konserttik uıym mekemeleri sondaǵy qaıta qal­py­na keltirilgen nebir ǵajaıyp kıim úlgi­lerin saqtap qala almady.

– Ol kisiniń ónerge baýlyǵan sh­á­kirt­­terin atańyzshy.

– Qazaq jastarynyń arasynan bola­sha­ǵynan úmit kúttiredi-aý degen asa da­ryn­dy oryndaýshy ónerpazdardy, on saý­saǵynan óner tamǵan sheber-res­tavra­torlardy, zer­ger­­lerdi, qolónershilerdi jer-jerden izdep, ortalyqqa aldyryp, barynsha qamqor qo­lyn sozdy. Ási­re­se, jas mamandardy mýzeı sa­lasyna, óner men bilimge baýlyǵany óz al­dyna bólek áń­gi­me. Aıtalyq, Asqar Mol­da­­ǵa­rınov, Qanat Tuıaq­baev, Qyrym Altyn­bekov, Bazarbaı Altaev, Tursynkúl Jaılaýbaeva, Shámil Qojan­hanov, Marash Kenıeva О́zaǵań­nyń qasynda júrip, kóp nárseni kó­keı­lerine toqyǵan bilikti mamandar. Bú­ginde olar­dyń jumys­tary­nyń ózi basqa­larǵa ónege.

– Halyq mýzyka aspaptar mýzeıin qazirgi ǵımaratqa О́zaǵań óz qolymen kóshirgen degen sóz bar. Sol ras pa?

– 1984 jyldyń qańtar aıy. Kún sýyq, aıaz da bar. Ol kezde О́zbekáli aǵa Máde­nıet mınıstriniń orynbasary. Tańerteń mýzeıge kelip: «Búgin basqa ǵımaratqa kó­shesińder, usaq-túıek eksponattardy qol­daryńmen ta­sı­syńdar, aýyr zattarǵa mashına jiberemin, búgin kóship bitirý kerek», – dedi. Jibek jo­ly kóshesindegi mýzeı úıi tarlyq etip, 28 panfılovshylar gvar­dııasy atyndaǵy parkinde belgili arhıtektor A.P.Zenkov salǵan ǵımaratqa, Ofıserler úıine jaıaý kóship ja­tyrmyz. Ǵımarat ishiniń qurylys jumy­sy, kórme zaldary tolyq bitpegen.

Mýzeı ishin qal­pyna keltirý isi biz úshin umytyl­mastaı, qyzyǵy men shyjyǵy qatar órilgen jyldar boldy. О́zekeńniń jumys kúni qashanda ertelep, saǵat 8-00-de bizdiń isimizdi óz kózimen bir kórip baryp ketýden bastalatyn. О́ziniń ju­my­sy basynan asyp jatsa da, esik pen te­re­zelerdiń topsasyna deıin muqııat tekserip shyǵatyn. Birde-bir qyzmetker jumystan syrt qalmaıtyn. Qurylystyń biz de qarap otyrmaı qara jumysyna bilek sybanyp kirisip ketetinbiz. Esik-terezelerdi jýyp, eden­derdi sypyryp júrgende 8 saǵattyq jumys kúnimiz 10-11 saǵatqa deıin sozylatyn, ara-tura konserttik jattyǵýǵa daıyndalyp úl­ge­remiz.

Ekspozısııa zaldarynda ornalasqan ár aspaptyń únin magnıtofon taspasyna jaza­myz, halqymyzdyń salt-dástúr, turmys-tir­shi­liginen habarlar beretin dıaramalar qoıý da oılastyryldy. «Aýylǵa aqyn keldi» degen maket-dıaramany kórsetý qıynǵa tústi. Dıarama uzaqqa sozylyp, kóńilden shyqpaı jatqan bir tusta olarǵa: «Qazaqtyń tamynyń qandaı bolatynyn bilmeısińder, qoı soıyp, qazan kóterýdiń sáninen de maqrum­s­yńdar. Áı, batyr, sen túrkistandyq emes pe ediń, – dedi Qanat Tuıaqbaevqa qarap.

– Sol seniń týǵan aýylyńda búginge deıin qan­shama eski úıler saqtalyp kelgen. Osy úıdiń birinde sen de dúnıege keldiń emes pe?» dep keıigeni kó­bimizge sabaq bolyp, na­my­symyzdy jany­ǵan. Ol kisi jarysa sóı­lep bilgishsingen adamdar­dy unatpaıtyn. Betiń bar, júziń bar demeı aıtyp salatyn. Ár istiń ádemi qııýlasqanyn talap etetin. «Senderdiń isterińe aralasyp júrip, ózim de ájeptáýir qurylysshy bolyp qaldym», deıtin qaljyńdap. О́nerdi qansha bilseń de kóptik etpeıdi deıtin. Seni izdenýge úıre­te­tin, ár jas mamanǵa oılan, izden dep talap qoıatyn. Qazaqtyń mýzykalyq aspaptar mý­zeıi­niń keshegi tarıhy aıtylǵanda, О́zaǵań­nyń osyndaı kesek kelbeti qashanda eske ystyq sátterdi oraltyp otyrady.

– Ol kisi jaıly jazylyp jatqan estelikterdiń qaı-qaısysynda da osyn­daı qyrlary kóbirek aıtylady.

– Qazaq ónerine naǵyz janashyr adam­nyń biri Bolat Sarybaev aǵamyz edi. Zaıy­by Mıjan apaı talaı ret: «Biz О́zekeńnen kór­gen jaqsylyqtarymyzdy eshýaqytta umyta al­maı­myz», dep qoshemetpen aıtyp otyra­tyn. Taǵy bir sondaı aıaýly aǵamyz akademık О́mir­­zaq Aıtbaevtyń: «О́zekeńmen qan týys­tyǵymnan góri aradaǵy rýhanı týys­ty­ǵymyz basym boldy. О́zine de, ózgege de qatań talappen qaraıtyn. Biraq bir ǵajaby, ónerpaz­dar­men aralasa ketse álgi qatty­lyq­tyń bári áp-sátte jumsaryp, jany jadyrap, júzi jarqy­rap shyǵa keletin. Onyń boıyn­daǵy erekshe qasıeti – týǵan tilge degen súıis­penshiligi edi. Etnografııalyq ataýlar, bı óneriniń termınderi jónindegi izdenisteri naǵyz til mamanyna tán eńbekqorlyq dese bolǵandaı. Keıde ma­ǵan telefon shalyp, qazaqtyń keıbir sózderi­niń mán-maǵynasyn, túp-tórkinin izdep sharq uratyn.

О́z janyn qınaýmen qoımaı, meni de túrli sózdikke shuqshıtyp, qashan sol sózdiń túbine tereń boılap barmaıynsha maǵan da, ózine de maza bermeı tynymsyz jumys isteıtin. Tań qalarlyǵy, ol jeke sózderdiń maǵy­na­lyq órisin tolyqqandy túsinip, ataýlyq sıpat berýge kelgende óte sheber bolýshy edi», degen sózin de qoıyn dápterime túrtip qoıyp­pyn. Qazaq mádenıeti men ónerine dál mun­sha­lyq orasan eńbek sińirgen adam neken-saıaq. Keıingi urpaq sol eńbekterdi oqyp-toqyp qa­na qoımaı, keshegi dástúrdi úzbeı jalǵas­tyra túsýi paryz degen tilek meni de únemi ǵylymnyń bıik shyńyna qaraı jeteleıdi.

Áńgimelesken Qarashash TOQSANBAI.

Astana.