Abaıtaný men shákárimtanýǵa ólsheýsiz úles qosqandar barshylyq desek, Árham Ysqaqov pen Ahat Qudaıberdıev syndy qos aqsaqal solardyń biri ǵana emes, biregeıi bolatyn. Bıylǵy jyly Árham Kákitaıulynyń týǵanyna – 125, al sońǵysyna 110 jyl tolyp otyr. Osyǵan oraı jyldyń sońǵy shıreginde Semeıdegi Abaı respýblıkalyq qoryq-murajaıynda «Asyldardyń synyǵy» atty ádebı-tanymdyq tartymdy kesh ótti.
Abaıdyń balasyndaı bolyp ketken Kákitaı Ysqaqovtyń 1909 jyly Peterborda hakim aqynnyń alǵashqy óleńder jınaǵyn shyǵarǵanyn kózi qaraqty oqyrman jaqsy biledi. Ákesi 1915 jyly qaıtys bolǵannan keıin, danyshpan aqynnyń murasyn jınastyrýdy Árham óz qolyna alǵan. Bul kisi Abaı atasy ómirden ótkende oń-solyn baǵamdap úlgergen, jasy jıyrmany shamalaǵan azamat bolatyn.
Jıyrmasynshy jyldardyń basynda Abaı ósıetimen, jas ta bolsa at jalyn erte tartyp mingen Muhtar Áýezovtiń aqyl-keńesimen eldi otyryqshylyqqa baýlý maqsatynda Baqanas ózeni boıynda zaman talabyna saı artel uıymdastyrǵan da osy kisi bolatyn. Igilikti sharýanyń basy-qasynda Shákárim qajynyń da aqylshy bolyp júrgeni tarıhtan belgili. Sonyń nátıjesinde mektep, aýrýhana jáne monsha salynsa, egin egilip, mal ósirildi. Alaıda eldiń aýzy aqqa tıe bastaǵan sátte Yrǵyzbaı urpaǵynyń dúnıesi qaıta kóbeıe tústi degen jalamen qýǵyn-súrginge ushyraǵan.
Oǵan jasyp-jabyrqamaǵan Árham araǵa biraz jyl salyp Muhańnyń uıǵarymymen Abaıdyń Semeıdegi murajaıyn jabdyqtaý isine kiristi. Iаǵnı, kezinde aqyn tutynǵan kóptegen zattar Árhamnyń atsalysýymen murajaıǵa tabystalǵan. Sóıtip, aqyn týraly el aýzynda júrgen jetpisten asa estelik jınap, murajaı qoryn odan ári baıyta túsken edi. Atasy Abaı týraly 200 betke jýyq estelik jazyp qaldyrǵan. Estelikke sol kezdegi saıasat saldarynan Muhańnyń áıgili roman-epopeıasyna enbeı qalǵan oqıǵalardy kóptep kezdestirýge bolady. Árhamnyń bul eńbegi ádebıetimizdiń janashyry, belgili synshy-ǵalym Esmaǵambet Smaıylovtyń tarapynan laıyqty baǵalanǵan. Árham Kákitaıuly sonymen qosa, Abaı urpaqtary jóninde mol maǵlumat jınastyrǵan bolatyn. Al 1945 jyly jaryq kórgen aqynnyń akademııalyq tolyq jınaǵyn shyǵarysýǵa da qyzý atsalysqan.
Árham aqsaqaldyń abaıtanýdaǵy eńbegi jóninde aıta berse, áńgime kóp. Kezinde Jıdebaıda Abaı turǵan úıdiń maketin naqtylap bergen de osy kisi bolatyn. Keıinnen Jıdebaıdaǵy aqyn murajaıy sol maket úlgisimen qaıta salynǵan. Árhamnyń Abaı tárbıesimen shyǵarmashylyqpen, doıby, toǵyzqumalaqpen aınalysýy óz aldyna bir áńgime. Ol bul oıyn túrlerinen tek oblys, respýblıka ǵana emes, Orta Azııa jeńimpazy atanǵan.
Endi Shákárimuly Ahat aqsaqalǵa keletin bolsaq, bul kisi joly bólek adam bolatyn. Ol Shákárim qajynyń óshpes murasynyń búgingi kúnge joǵalmaı jetýine aıryqsha eńbek sińirgen jan. Sol maqsatpen ol ákesiniń óleńderi men dastandaryn respýblıkalyq Ǵylym akademııasyna, al án murasyn akademık Ahmet Jubanov arqyly konservatorııaǵa tabystap ketti. Iаǵnı, Ahat aqsaqal ákesiniń mol murasy túptiń túbinde halqyna asyl qazyna bolyp qaıta oralatyndyǵyna sengen.
Muny bir desek, ekinshiden, ákesiniń otyz jyl qurqudyqta jatqan súıegin bir túıirine deıin qaldyrmaı arshyp, jınastyryp alyp, Jıdebaıdaǵy aǵasy Abaıdyń janyna arýlap qaıta jerleýi Ahańnyń ólsheýsiz erligi dese de bolady. О́ıtkeni, bul shaqta 1959 jyly aqtalǵan Shákárim qajy esimin ataýǵa qaıtadan tyıym salynǵan bolatyn.
Ahat aqsaqaldyń ózi de shyǵarmashylyqpen aınalysqan adam. Al ustazdyq qyzmeti muny qansha qýdalaǵanmen, sol kezdegi ókimet tarapynan laıyqty baǵalanǵan. Ol ómiriniń sońǵy jyldary Jıdebaıdaǵy Abaı murajaıynyń meńgerýshisi, odan bergi kezeńde murajaıdyń Semeı qalasyndaǵy basty ǵımaratynda qyzmet etip, abaıtaný ǵylymyna zor eńbek sińirgen.
Mine, osy týraly atalǵan murajaıda ótken áserli keshte tartymdy baıandama jasaǵan murajaı qyzmetkerleri Shynar Sadyqova men Aıtjamal Aryqbaevanyń, basqa da estelik aıtqan adamdardyń sózderinde jan-jaqty qozǵaldy. Keshke qatysýshylar aqyn murajaıynyń jetpis jyldyǵy aıasynda ótken bul sharaǵa rıza bolyp tarasty. Kesh Abaı, Shákárim ánderimen órnekteldi. Abaı, Shákárim álemin zertteý bir kúnge syımaıtyn aýqymdy shara desek, osyndaı ıgi isterdiń qajettiligi aıtpasa da túsinikti.
Dáýlet SEISENULY.
Semeı.