Búgingi kúnniń basty máselesi – memlekettik baǵdarlamalar boıynsha bólinetin qarajatty óz maqsatynda ári belgilengen ýaqytynda ıgerý. Bul rette Jetisý jerinde talapqa saı júıeli jumys júrgizilýde. Jambyl aýdanynda júzege asyrylyp jatqan jumystar jóninde aýdan ákimi Jandarbek DALABAEVPEN áńgimelesken edik.
– Jandarbek Ermekuly, birinshi kezekte «100 naqty qadam» Ult jospary boıynsha aýdanda atqarylyp jatqan jumystar jaıly aıtyp berseńiz?
– Bıylǵy jyldyń erekshe ekenin kúlli qazaqstandyqtar jaqsy biledi dep oılaımyn. О́ıtkeni, jaqynda halqymyz úshin máni de, mańyzy da zor el Táýelsizdiginiń 25 jyldyq merekesi Astanadan bastaý alyp, jer-jerde atalyp ótetini málim. Jyl basynan beri Elbasy Nursultan Nazarbaevtyń bes ınstıtýttyq reformasyn júzege asyrýǵa baǵyttalǵan «100 naqty qadam» Ult josparyn oryndaýdyń tájirıbelik kezeńi bastaldy. Onyń ishinde aýdan ákimderiniń quzyretine 100 qadamnyń 57 qadamy kiredi. Soǵan saı biz de Ult josparynda belgilengen óreli mindettiń údesinen shyǵýǵa barynsha kúsh-jigerimizdi jumyldyrýdamyz. Qazir aýdan kóleminde 48 qadamdy iske asyrý sharalary qolǵa alyndy, 9-y boıynsha daıyndyq jumystary júrgizilýde. Batyrlar men aqyndar eli atanǵan bizdiń kıeli jerimizde uly Jambyldyń esimimen baılanyspaıtyn birde-bir dúnıe joq. Jambyl babamyzdyń aty atalǵanda, osy aýdannyń árbir azamaty ózine qanshalyqty jaýapkershilik júkteletinin jaqsy túsinedi jáne onyń ózi úshin sonshalyqty mereı ekenin ishteı sezinedi. Belgili memleket qaıratkeri, kórnekti ǵalym Myrzataı aǵa Joldasbekov: «Jambyl óz zamanynyń tutas kelbetin jasady. Ol – tarıhta myń jylda bir-aq kezdesetin, qaıtalanbaıtyn, qudiretine tań qaldyra beretin, meıirińdi qandyra beretin jumbaq jan», dep edi bir sózinde. Biz bárimiz osy sózdiń maǵynasyna árdaıym tereń úńile túsken saıyn, uly jyraý ótken topyraqta týǵanymyzdy zor maqtanysh sanaımyz.
– Aýdannyń jaǵrafııalyq ornalasý yńǵaılylyǵy, halyqtyń kúnkóris kózi týraly birer sóz aıtsańyz.
– Alataýdyń baýraıynda ornalasqan osynaý qasıetti aýdannyń jer aýmaǵy 19,3 myń sharshy shaqyrymdy quraıdy. Barlyǵy 24 aýyldyq okrýgke bólingen 62 eldi mekendegi halyq sany 155,8 myń adam. Jalpy, halyqtyń áleýmettik-ekonomıkalyq damýy da jyl saıyn turaqty ósý ústinde dep aýyz toltyryp aıta alamyz. Aýdan halqynyń negizgi kásibi aýyl sharýashylyǵy salasy bolyp tabylady. Osy jerde mal jáne eginshilik salasynda ilgeri basqan jumysymyzdy naqty derektermen atap ótken oryndy. Máselen, bıylǵy jyldyń 1 qazanyna deıingi aýyl sharýashylyǵynyń jalpy ónimi 23 528,8 mln teńgeni qurady. Iri qara mal basy – 111 272, qoı men eshki – 570 175-ke, jylqy – 27 968-ge, túıe 1536 basqa jetti. Negizgi kapıtalǵa tartylǵan ınvestısııa 14 395,3 mln teńge boldy. О́tken jyldyń maýsym aıynda paıdalanýǵa berilgen «Imperııa Fýd» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń 3 myń basqa arnalǵan mal bordaqylaý alańyn, esimi elimizge etene tanys Máskeý Olımpıadasynyń chempıony, áıgili balýan Jaqsylyq Úshkempirov aǵamyz jetekshilik etetin «Myńbaı» sharýa qojalyǵynyń 1 000 basqa arnalǵan mal bordaqylaý alańyn, jańadan boı kótergen «Tabys» sharýa qojalyǵynyń taýarly sút keshenin, toǵyz aı ishinde 35 088 myń dana sapaly taýyq jumyrtqasyn óndirgen «Suńqar» Almaty qus fabrıkasyn, aport almasynyń máýeli baǵyn qaıta jandandyrǵan «Ranaı» sharýa qojalyǵyn, byltyr oblysta eń úzdik sharýashylyq atanǵan «R-Kúrti» JShS sııaqty ondaǵan sharýashylyq nysandarynyń tabysyn atap ótken durys. Memlekettik «Yrys» baǵdarlamasymen byltyr Uzynaǵash aýyldyq okrýgindegi «Beıbit» sharýa qojalyǵy negizinde taýarly sút fermasy qurylyp, «Aýyldy qarjylaı qoldaý qory» aksıonerlik qoǵamy arqyly Reseıden 120 bas asyl tuqymdy sıyr satyp ákelindi.
– Oblysta jasalyp, qoldanysqa engizilgen jer kartasyn sizder paıdalanasyzdar ma?
– Álbette. Aýyl sharýashylyǵy baǵytyndaǵy jerlerdi naryqtyq aınalymǵa engizý úshin túgendeý júrgizildi. Sol jerdi ıgerýdiń monıtorıngin júrgizýde elektrondy jer kartasy paıdalanylady. Aýdanda bos jatqan 36,1 myń gektar jer telimi anyqtaldy. Nátıjesinde 561 gektar jer paıdalanyla bastady, 3 070 gektar jer memleketke qaıtaryldy, ıesiz 32 469 ga jer jóninde materıaldar memleket menshigine qaıtarý úshin sotqa beriledi. Sóz reti kelgende aıta ketsem, qurylys salasynda ruqsat alý áreketi ońtaılandyryldy. Úsh satyly qaǵıda engizilip, qujattardy berý merzimi eki eseden astam ýaqytqa qysqardy. Jyl ishinde aýdanda qurylys jumystarynyń kólemi 162 783,6 mln teńge boldy. «О́ńirlerdi damytý» baǵdarlamasy boıynsha birneshe eldi mekenniń ishki joldaryn jóndeýge de qomaqty qarjy bólindi. Bizdiń aýdanda 623 shaqyrymdy quraıtyn ishki sharýashylyq sý arnalary bar. Túrli sebepterge baılanysty osy ishki arnalardyń biraz ýaqyt qaraýsyz qalǵany da ras. Endi ony jańǵyrtý jumystaryn jedel qolǵa alyp jatyrmyz. Aýdannyń melıorasııa kartasy qaıta jasalyp, 2020 jylǵa deıingi aralyqta kezeń-kezeńimen qalpyna keltirý úsh aımaqqa bólinip josparlandy. 10,5 myń gektar sýarmaly jerdi qamtıtyn bul joba júzege asatyn kún de alys emes.
– О́ndiris oryndary týraly ne aıtasyz?
– О́nerkásip salasynda da izdenisti isterimizdiń nátıjesin kóre bastadyq. Temirjol aýyldyq okrýgindegi «Kúrti» JShS-niń granıt óńdeý zaýyty, Qarǵaly aýylyndaǵy «AHBK Qarǵaly» JShS-niń mata, medısınalyq dáke shyǵaratyn sehy, «Or-Aı» JShS-niń alkogolsiz sýsyndar óndiretin sehy, «Nıkem» JShS-niń plastmassa buıymdary men vatın óndirý sehy, Beriktas aýylyndaǵy «Avrazııa-997» JShS-niń alkogolsiz sýsyndar óndirý sehy – sonyń aıǵaǵy. Halyqtyń turmysy týraly jaýabymdy tolyqtyra tússem, ótken jylmen salystyrǵanda ortasha aılyq jalaqy 116,3 paıyzǵa artyp, 88 959 teńgeni qurady. Bólshek saýda-taýar aınalymy 10 869,8 mln teńge boldy. Shaǵyn kásipkerlikpen aınalysatyn zańdy tulǵalar men jeke kásipkerlerdiń, sharýa qojalyqtarynyń barlyǵyn eseptegende 7 668 birlik tirkeldi. Soǵan saı olardan bıýdjetke túsken tólemder de 1 817,5 mln teńgege jetti. Dál qazir bıýdjettik túsimderdiń oryndalý kórsetkishi – 111,0%. Jumyspen qamtý jáne áleýmettik qorǵaý salasy boıynsha bıyl 2 myńǵa jýyq adam jumyspen qamtyldy.
– Jetisý halyq tyǵyz ornalasqan aýdannyń biri bolǵandyqtan, qajettilikke oraı bilim berý salasynda da birqatar jumys atqarylyp jatqan shyǵar?
– Aýdanda 2015 jyly 6 úsh aýysymdy mektep tirkelgen. Byltyr Eńbekshiaral aýylynda quny 663 mln teńgelik 280 oryndyq mektep úıi, bıyl Jańaqurylys aýylynda «Nurly Jol» baǵdarlamasy aıasynda jalpy quny 1 mlrd. 573 mln teńgeni quraıtyn 600 oryndyq orta mektep salynyp bitip, paıdalanýǵa berildi. «Nurly Jol» baǵdarlamasy aıasynda, Aqseńgir aýylynda jalpy quny 1 mlrd 505 mln 749 myń teńge turatyn 450 oryndyq mektep úıi, Uzynaǵash aýylynda jalpy quny 1 mlrd 924 mln 839 myń teńgelik 1200 oryndyq mektep úıi salynýda. Qaınazar aýylynda jergilikti bıýdjetten qarastyrylǵan 1 mlrd 372 mln 37 myń teńge qarjyǵa 600 oryndyq mektep úıiniń qurylysy bastaldy. Qarǵaly aýylynda 600 oryndyq mektep úıi qurylysyn bastaýǵa jergilikti bıýdjetten 20 mln teńge, Á.Beıseýov atyndaǵy orta mektep janynan qosymsha ǵımarat qurylysyn bastaýǵa 100 mln teńge qarjy bólindi. Elbasynyń mektep jasyna deıingi jetkinshekterdiń balabaqshamen qamtylýyn 2020 jylǵa deıin 100 paıyzǵa jetkizý týraly tapsyrmasy boıynsha búgingi kúnge búldirshinderdi balabaqshamen qamtý deńgeıi 94,2 paıyzǵa jetti. 2014-2015 jyldar aralyǵynda jergilikti jáne respýblıkalyq bıýdjet esebinen Degeres, Aqseńgir, Tańbalytas, Yntymaq, Qaınazar, Jańaqurylys aýyldarynda jańa dárigerlik ambýlatorııa salyndy. Olardyń barlyǵy osy zamanǵy jetilgen medısınalyq qural-jabdyqtarmen, bilikti dáriger mamandarmen qamtamasyz etilip, aýyl turǵyndaryna qyzmet etýde.
– Jambyl aýdany aqyndar men batyrlar eli dep dáripteletindikten, halqymyzdyń rýhanı qazynasyn tolyqtyra túsý maqsatynda atqarylyp jatqan sharalardy aıtyp ótseńiz.
– Aýdanymyzdyń mádenıet, rýhanııat salasyndaǵy jetistikterine de syrt aǵaıyn tamsana kóz salady. Bizdegi ortalyq kitaphananyń, aýdandyq mádenıet úıindegi ónerpazdardyń, «Súıinbaı sazy» folklorlyq ansambliniń, Jambyldyń, Súıinbaıdyń, Úmbetáliniń ádebı eskertkish-mýzeıleriniń, «Tańbaly» tabıǵı qoryq aspan asty murajaıynyń dańqy kópke málim. О́tken jyly Súıinbaı babamyzdyń 200 jyldyq mereıtoıy keń kólemde atalyp ótti. Mereke aıasynda Ankara qalasynda Súıinbaı atyndaǵy saıabaq ashyldy. Sol jerge bıyl aqynnyń keýdemúsini ornatyldy. TÚRKSOI-dyń qoldaýymen Túrkııada aqynnyń óleńderi men onyń shyǵarmashylyǵyna arnalǵan «Súıinbaı Aronuly» atty maqala, esseler jınaǵy jaryq kórdi. Almatyda Jambyl atyndaǵy Qazaq memlekettik fılarmonııasynyń aldynda aqıyq aqynnyń eskertkishi boı kóterdi. Basqa da mádenı, rýhanı sharalar jalǵasyn taýyp, jyr súleıiniń muralarymen qalyń jurtshylyq qýana qaýyshty. Bıyl Jambyl Jabaevtyń 170 jyldyq mereıtoıyna oraı aqyn murajaıy 165 mln teńgege kúrdeli jóndeýden ótti. Serbııa memleketinde Elbasynyń qatysýymen Jambyl Jabaevtyń bıýsti ornatyldy. Aýdannyń «Súıinbaı sazy» ansambli Túrkııa, Birikken Arab Ámirlikteri memleketterinde óner saparymen boldy. Qazaqstan Jazýshylar odaǵy men Almaty oblysy ákimdiginiń jáne aýdan halqynyń bastamasymen kóptegen mádenı sharalardyń tııanaǵy keltirildi. Ár eldi mekende aqynnyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn arqaý etken jıyndar, kezdesýler áli de jalǵasyn tabýda. Osynyń bári árıne, qasıetti jerdiń, qudiretti eldiń arqasy ekenin jaqsy túsinemiz. Sondyqtan da Elbasymyz nusqaǵan ıdeıaǵa saı Qazaq eliniń máńgilikke saltanat qurýy úshin tamshydaı bolsa da óz úlesimizdi qossaq dep umtylamyz.
Áńgimelesken Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan»
Almaty oblysy