Sahna tiliniń sańlaǵy

Qazaq sóz óneriniń qalyp­tasýy men damýynda talaı-talaı zamandar ótti. Bir qýanatynymyz, baba tilimiz, ana tilimiz – qazaq tili óziniń tabıǵı qalpyn buzbaı jetti búgingi kúnge. Oǵan kóp-kóp ǵulamalar, jyraýlar, sheshender, jazýshylar, aqyndar, sahna tiliniń mamandary asa zor ter tókti. Aǵylyp aıtqan, tógilip aıtqan, ekpindep aıtqan, ekilenip aıtqan, synap aıtqan, minep aıtqan, túıip aıtqan, jyǵyp aıtqan, qaýyp aıtqan, taýyp aıtqan babalardyń injý-marjan sózderinde jalpy qazaq sóz óneriniń taýsylmas keni jatyr. Professor Darıǵa Turan­qulova jarty ǵasyr boıy qazaq tiliniń tazalyǵy, tabıǵılyǵy, tapqyrlyǵy, sheshendigi sııaqty qasıetterdi jas urpaqtardyń boıy­na sińirýmen keledi. Kel­betti de kelisti osynaý apamyz tabıǵaty kórkem, jeri máýeli, qazirgi О́zbekstannyń Bostandyq aýdanynda 1948 jyly 8 naýryz kúni dúnıege ke­lipti. 8 naýryz tegin kún emes, Halyqaralyq áıelder kúni. Turanqul aq­sa­qaldyń tórt uly­nan keıin dú­nıege kelgen Darıǵa qyz qa­zaqtyń qaıratker qyzdarynyń biri bolyp ósti. О́z ómirinde óner jolyn tańdaǵan Darıǵa 1970 jyly Qurmanǵazy atyndaǵy konservatorııanyń akterlik bó­limin qyzyl dıplommen tá­mamdady. Qazaq topyraǵynda alǵash ashylǵan «Sahna tili» mamandyǵynyń irgesin qalaǵan ulaǵatty ustaz, professor Rabıǵa Muqaıqyzy Qanybaevanyń keńe­simen Darıǵa sol kafedraǵa mu­ǵalim bolyp qabyldanady. So­dan beri kóp­tegen sahna túlek­terin daıar­lap shyǵarýǵa zor úles qosty. Olardyń ishinde halyq artısteri, Memlekettik syılyqtyń ıe­gerleri T.Jamanqulov, D.Jol­­­­jaqsynov, eńbek si­ńir­gen ar­tıster Q.Sultanbaev, M.О́te­kesheva, Ý.Sultanǵazın, L.Qadenova, A.Ismaǵulov Ka­na­­dada ótken Halyqaralyq kı­no kon­kýrsynyń júldegeri B.Qa­lym­­betov, 1994 jylǵy Res­pýb­­lıkalyq «Jastar» konkýrsy­­nyń ıegerleri B.Álpeıisov, J.Mahanovty iltıpatpen ataý­ǵa bolady. Sondaı-aq, 1980 jyly LGITMIK-te ótken Iаhontov atyndaǵy konkýrstyń ıegerleri B.Álpeıisov, Á.Ismaılov, B.Ma­qulov, A.Jumashev, S.Qaseınova sııaqty bir top daryn ıelerin tákappar Eýropa til mamandaryna moıyndatsa, bul da Darıǵanyń talantty ustaz ekenin aıǵaqtaıdy. Professor Darıǵa Turan­qulqyzy 1974,1984 jyldary A.V.Lýnacharskıı atyndaǵy GITIS-te, M.S.Shepkın atyn­da­ǵy, Shýkın atyndaǵy teatr ýchılı­shelerinde taǵylym­damadan óte júrip, qazaq, tú­rikmen, tájik jáne balqar bólim­derine dáris bergenin baı­qap, sabaq berý tásilin qada­ǵalaǵan máskeýlik bilgir professorlar I.G.Kozlıanınova, I.Iý.Prom­tova, A.E.Verbovaıa, G.S.Ýrnovanyń, Tashkent teatr ıns­tıtýty «sahna tili» kafedrasynyń professory L.A.Hodjaevanyń nazaryna iligip, olardyń shyn júrekten bildirgen rızashylyq izgi lebizderin enshiledi. Bul «Sahna tili» boıynsha halyqaralyq iri mamandardyń baǵasyn alǵan­dyǵynyń aıǵaǵy bolatyn. Sahna tili halyqty júzbe-júz kórip otyryp, mádenıetti, ádebıetti, ónerdi, saıasatty, basqa da máselelerdi ýaǵyzdaıtyn, ha­lyqtyń sanasyna sińirilip, urpaqty tárbıeleıtin til. Sahna tili – adamnyń júrek sezimin sher­tetin, ony kez kelgen jaǵdaı­da, qýanyshta da, qaıǵyda da tárbıeleı alatyn, úıretetin til. Sahna óneriniń qudireti osynda. Shekspır: «99 orynda otyryp kúlgennen, bir orynda otyryp kúrsingen artyq», degen eken, ıaǵnı komedııa bolsyn, eshqandaı oılanbaı, qur máz bolyp qaıtýdyń ornyna, shynynda, osy bizdiń qoǵamda kezdesetin dert qoı dep kúıiný áldeqaıda paıdaly bolsa kerek. Sahna tili qansha kórermen otyrsa, sonsha adamnyń qula­ǵyna kirip, júregine uıalap, jan dúnıesin shymyrlatyp, kókiregine sáýle túsiretin til bolýy qajet. Tildi ádemi jaza bilý bar, sóıleı bilý bar. Sonymen qatar, ony halyqqa jetkize bilý bar. Sol tildi halyqqa áde­mi, mánerli, sazdy jetkize bilý úshin sahna tili aýadaı qajet. О́ıtkeni, dramadaǵy eń bas­tysy, eń sheshýshisi, eń negiz­gisi – til. Professor Maman Baı­serkeulyna júginsek: «Sah­na tili» páni – orfoepııa zań­dylyqtaryn, onyń ishinde: artı­kýlıasııa, dıksııa, dem, tynys, ún, ólshem-ekpin, áýen-yrǵaq, plastıka salasy boıynsha ym men ısharat zańdylyqtaryn zertteıdi, ıaǵnı til tehnıkasynyń sıqyr syry men tylsym qupııa­syna zer salady. Ásirese, sóz sóıleý qarym-qatynasyna qa­tysty verbaldy tásilder men plastıkaǵa qatysty beıverbaldy amaldardyń úndestik taýyp, ónerpazdyń kórkemdik tulǵasyna uıa basýy kúrdeli prosess. Mundaı jaǵdaıda til tehnıkasy men dene tehnıkasyn jymdastyra biletin bilgirlik pen zergerlik qajet. Atalmysh egiz prosess K.S.Stanıslavskıı irgesin qa­la­ǵan «keıipkerjandylyq mek­tebiniń» kókeıkesti kredosy edi desek, Darıǵanyń sol mek­teptiń káýsar bulaǵynan sý­syn­daǵanyn aıta ketkenimiz oryndy bolmaq. Osy saladaǵy 50 jyldyq tájirıbesi men kókeıge túıgen­derin professor Darıǵa Turan­qulqyzy «Sahna tili», «Kórkem sóz oqý sheberligi», «Syrly sóz – sahna sáni», «Sahna tili» dep atalatyn 4 tomdyq joǵary oqý oryndary teatr óneri fa­kýltetteriniń stýdentterine arnalǵan oqý quralyn shyǵaryp otyr. Bul eń­bekterde qazaq teatryndaǵy til óneriniń týýy men qalyptasýyna tolyqqandy sholý jasalyp, qazirgi sahna tiliniń túıindi máseleleri, dıksııa, tynys, daýyspen jumys isteýdiń ádis-tásilderi, qara sóz­ben jáne óleńmen jazylǵan qazaq ádebıetiniń kórnekti ókil­deriniń shyǵarmalaryn sahna tiline negizdep qoldanýdyń erek­shelikteri jaıynda sóz bolady. Kóptomdyq oqý quraldary mektep muǵalimderine, teledıdar, radıo dıktorlaryna, jýrnalıs­terge, habar júrgizýshilerge de asa paıdaly. Avtor dybystaýdyń erejeleri men tynys alýdyń joldary, daýystaýdyń durys baǵyttalýy, dramalyq akter daýysynyń dıapazonyn túzetý, sıgmatızmdi túzetý jáne, eń bastysy, til mádenıeti men ta­zalyǵyn saqtaýdy naqty mysaldar negizinde tereń túsindiredi. Bul eńbekter ári teorııalyq jáne tájirıbelik oqýlyq, ári hres­tomatııalyq jınaqtar dese de bolǵandaı. Sheteldik klassıkterden Shekspır, Moler, Danıel Defo, Pýshkın, Lermontov, Gogol, Gorkıı, Sholohov, Ras­pýtın, t.b. shyǵarmalary mysalǵa kel­tirilse, kóne qazaq dáýirinen Asan qaıǵy, Qaztýǵan, Dospambet, Aqtamberdi, Shal­kıiz, Tátiqara, Jıenbet, Mar­qasqa, Buqar jyraý, Aqtaılaq, Súıinbaı, Jambyl, Mahambet shyǵarmalary mysalǵa alynady. Al Abaı bastaǵan qazaq jazba ádebıetiniń ókilderinen Shákárimniń, Ahmettiń, Júsip­bektiń, Maǵjannyń, Ilııastyń, Sákenniń, Beıimbettiń, Muh­tardyń, Ǵabıt, Sábıt, Qa­sym­nyń eńbekteri keńinen nasıhattalady. M.Maqataev, T.Aı­­bergenov, F.Ońǵarsynova, Q.Myr­­­zalıev, T.Moldaǵalıev, Q.Muqashev, О́.Turmanjanov, Sh.Smahanuly, S.Júnisov, D.Isabekov, I.Esen­berlın, B.Tile­genov, M.Qa­rataev, Sh.Mur­taza, R.Nııaz­bekov, I.Orazbaev, I.Sa­par­baev, T.Medetbek, T.Ra­hı­mov, N.Orazalın, Z.Shúkirov, A.Baqtygereeva, N.Shákenov, S.Asanov, E.Dúısenbaev, J.Áb­dirashev, K.Myrzabekov, Ǵ.Jan­dybaev, K.Ahmetova, M.Aıt­qojına, N.Aıtov, J.Bódesh, J.Ermanov, E.Raýshanov, B.Qa­rabekov, Ǵ.Qulahmetov, Q.Aman­jolov, О́.Muqaev, B.Serik­baev, G.Salyqbaeva, Q.Álim­bekov, B.Úsenov, t.b. aqyn-jazý­shy­lar­dyń tańdaýly eńbekteri sah­naǵa laıyq­talyp usynylady. Professor Darıǵa Tu­ran­qulqyzy qoǵamdyq ju­mystarǵa belsene aralasady. Ol Sh.Qudaı­berdıev, A.Baıtursynov, M.Ju­ma­baev, S.Seıfýllın múshel­toı­laryna arnalǵan teleha­bar­lardyń avtory. IýNESKO deń­geıinde atap ótilgen uly Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıynda Respýblıka sa­raıy­­nyń sahnasynda Abaı shyǵarmalarynan kór­­kemdik deńgeıi joǵary kom­­pozısııany ázirledi. Kóptegen aqyn-jazý­shylardyń shyǵarmashylyq keshterin ótkizýge atsalysty. Darıǵa apaıdyń uıym­das­tyrýshylyq qabileti erekshe. 1998 jyly Semeı qalasynan «Darıǵa-aı» atty jas­tar teatryn ashyp, taǵy bir óner otaýyn qatarǵa qosty. Atalmysh teatr ótken jyly jazýshy-dramatýrg D.Isabekovtiń mereıtoıyna arnal­ǵan festıvalǵa qatysyp, avtordyń alǵysyna bólendi. Kileń jastardan qu­rylǵan «Darıǵa-aı» teatry Semeı jurtshylyǵynyń súısinip kóretin óner ordasyna aınalyp otyr. Bir kezderde kıno ónerinde de baǵyn synap, «О́zbekfılm» túsirgen «Súıinshi», «Qazaq­fılm» túsirgen «Alpamys mektepke barady» fılmderinde óz beınesin qaldyrdy. Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri, professor Darıǵa Turanqulqyzynyń basty qyry – onyń ustazdyǵy. T.Júrgenov atyndaǵy óner akademııasy qu­rylǵannan beri taban aýdarmaı sahna tiliniń qyry men syryn úıretýden, tálim berýden ja­lyqqan emes. Qazirgi kezde elimizdiń teatr ónerine atsalysyp júrgen kóptegen talantty akterler men aktrısalar Darıǵa apaıdyń taǵylymyn alǵan. Sol turǵydan kelgende, keshegi qazaqtyń Tumar hanym, Zarına, Domalaq ana, Muryn ana, Gaýhar ana, Janbıke Shanına, Kúlásh Baıseıitova, Shara Jıenqulova, Sábıra Maıqanova, Hadısha Bó­keeva, Farıda Shári­pova, Sholpan Jandarbekova, Roza Baǵlanova, Ámına О́mirzaqova, Bıken Rımova sııaqty birtýar qazaq qyzdarynyń qatarynda aty atalýǵa tıis qazaq arýy – Darıǵa Turanqulqyzy. Sahna tili sańlaǵynyń qazaq teatr pedagogıkasy men qazaq ónerine qosqan eńbegi zor. Baýyrjan JAQYP, aqyn, Ulttyq ǵylym akademııasynyń korrespondent múshesi, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor   ALMATY