О́tken qazan aıynda elimizde halyqaralyq deńgeıde mańyzy bar úlken oqıǵa bolyp ótti. Talaıdan beri kópshiliktiń nazarynda kele jatqan ataqty «Qashaǵan» ken orny iske qosyldy. Biraq osy oqıǵa kóp dabyra jasalynbaı yń-shyńsyz jaǵdaıda ótti. Tipti, alǵashqy munaıdyń qashan alynǵandyǵyn kóp máselede qulaǵy túrik júretin jýrnalıster qaýymynyń ózi bilmeı qaldy dese de bolady.
«Qashaǵan ken orny iske qosyldy dep esepteı berýge bolady. Biz bul oqıǵa qazannyń 23-i kúni ótedi dep belgilegen edik. Biraq ken orny budan sál erterek jumysyn bastap ketti, eksporttyq munaı qazan aıynyń birinshi jartysynan bastap alyndy», dedi bul jaıynda elimizdiń Energetıka mınıstri Qanat Bozymbaev Parlament Senatynyń dálizinde jýrnalısterge bergen qysqasha suhbatynda.
Bizdiń oıymyzsha, atalǵan oqıǵanyń eleýsizdeý ótýiniń eki túrli sebebi bar. Birinshisi –
«Qashaǵannyń» osyǵan deıin de bir ret iske qosylyp baryp, qaıtadan uzaq merzimdi jóndeýge qoıylýy. Ekinshisi – qazirgi álemdik munaı naryǵyndaǵy ári-sári jaǵdaılar. Birqatar sarapshylardyń aıtýyna qaraǵanda, bul joba ıgerilýiniń qıyndyqtary men munaıdyń ózindik qunynyń joǵary bolýyna baılanysty bastapqy kezeńde Qazaqstan jaǵyna kóp paıda bere qoımaıdy.
Biraq soǵan qaramastan, «Qashaǵan» sekildi alyp ken ornynyń qaıtadan iske qosylǵandy týraly aqparat halyqaralyq iskerlik ortanyń nazaryn aýdartqandyǵyn, bul týraly pikirler álemniń ár shalǵaıynda aıtylyp jatqandyǵyn atap ótýimiz kerek. Qazan aıynyń sońynda Astanaǵa kelgen AQSh memlekettik hatshysy kómekshisiniń birinshi orynbasary Merı Ýorlık hanym ken ornynyń iske qosylýyna qoldaý bildirip sóıledi. «Tipti, munaı baǵasynyń tómen bolǵan jaǵdaıynyń ózinde Qazaqstanǵa mundaı ken ornyn ıgerýdi jalǵastyrǵan jón bolady», dedi ol. Biz muny «Qashaǵannyń» iske qosylýyna oraı bildirilgen AQSh-tyń resmı ustanymy dep uqtyq.
Sarapshylar «Qashaǵandy» sońǵy 40 jylda ashylǵan eń iri ken orny dep atap, kórsetip keledi. Osynyń baıybyna barý úshin álemde ashylǵan eń iri ken oryndary jóninde derekter jınastyrdyq. Sonda «Qashaǵannyń» álemdegi eń iri 10 munaı ken ornynyń qataryna kiretindigine kóz jetkizdik. Ol qandaı ken oryndary?
Álemdegi eń iri munaı ken orny – Meksıkadaǵy Chıkontepek. Mundaǵy resýrstar munaı qory – 22 mıllıard tonna. Ken orny ótken ǵasyrdyń 30 jyldary ashylypty.
Munan keıingi oryndy Saýd Arabııasyndaǵy Ál-Gabar ken orny ıelenedi. 1948 jyly ashylǵan ken ornyndaǵy munaı qory 20 mıllıard tonnany quraıdy.
Úshinshi orynda Kýveıttiń Úlken Búrgan atalatyn ken orny tur. Qory – 13 mıllıard tonna. Mundaǵy munaı alý jumystary 1946 jyly bastalǵan.
Brazılııadaǵy Karıoka Sýgar Loaf ken orny 11 mıllıard tonna munaı qorymen tórtinshi oryndy ıelengen. Bul ken orny bizdiń «Qashaǵannan» keıin, ıaǵnı 2008 jyly ashylǵan eken. Qazir bul ken ornyn ıgerý jumystary da belsendi túrde júrip jatyr. Mundaǵy munaıdy ıgerý bizdiń «Qashaǵannan» da kúrdeli bola ma degen oıda qaldyq. О́ıtkeni, munaı 7 shaqyrymdyq tereńdikten alynýy tıis. Onyń 2 shaqyrymyn álemdik muhıt sýlary jaýyp tur.
Kólemi jaǵynan besinshi oryndaǵy Safanııa-Hafdjı munaı ken orny Kýveıt pen Saýd Arabııasy elderiniń aýmaǵynda ornalasqan. 10,5 mıllıard tonna munaı qory bolǵan ken orny 1951 jyly ashylypty.
Altynshy oryndaǵy Bolıvar (Venesýela) munaı ken orny osydan bir ǵasyrdaı ýaqyt buryn, ıaǵnı 1917 jyly ashylsa da áli kúnge deıin jumys istep keledi. Qazirdiń ózinde 8,3 mıllıard tonna munaı qory bar dep esepteledi. Shamasy, munaıdy alý isi barǵan saıyn tereńdeı tússe kerek, Petroleos de Venezuela kompanııasy ony Bolıvar buǵazyndaǵy Marakaıbo munaı basseıninen 5 shaqyrymdyq tereńdikten tartýda.
Birikken Arab Ámirlikterindegi Ál-Zákúm ken orny 10 mıllıard tonna munaı qorymen jetinshi oryndy, Reseıdiń Samotlor ken orny 7,1 mıllıard tonna munaıymen segizinshi oryndy ıelengen. Bul ekeýi de 1965 jyly ashylǵan. katar men Irannyń aýmaqtyq sýlarynda ornalasqan Soltústik jáne Ońtústik Parsy keshendi munaı ken ornynda 7 mıllıard tonna munaı bar. Ony óndirýmen eki eldiń munaı kompanııalary qatar shuǵyldanýda.
Ázirge osy ondyqty túıindep otyrǵan «Qashaǵan» munaı ken ornynda áý basta 6,4 mıllıard tonna munaı bar dep eseptelgen. Bul – úlken baılyq kózi. Bizdiń qolymyzdaǵy derekter boıynsha bıylǵy jyly ken ornynan 500 myń tonna men 1 mıllıon tonna aralyǵynda munaı alynýy tıis. Bári durys bolsa, kelesi jyly 4-7 mıllıon tonna aralyǵynda munaı óndiriledi. Al mundaǵy jumys tolyq júıege túsken kezde Qazaqstan «Qashaǵannyń» arqasynda munaıly elder elıtasynyń arasynan berik oryn alatyn bolady.
Suńǵat ÁLIPBAI,
«Egemen Qazaqstan»