Qaıran, qazaq qyzdary!

(Trıptıh) Halqymyzǵa eńbegi sińgen rýhanııat dúnıesiniń óren tulǵasyn saǵynǵanda onyń kitabyn qaıta aqtaratyn ádet taptym. Úlkenimiz-kishimiz, basshy-qosshymyz bári de kitapty jyly jaýyp qoıǵan myna zamanda onyń ne ádet ekenin ózim de bilmeımin. Meıli... Sol ádetime baǵyp kitaphana sórelerine kóz júgirttim. Mine, «О́mirim meniń – ónerim» («Jazýshy», 1983) kitaby. Ultymyzdyń atyn aıdaı álemge «qazaq – talantty halyq» degizip, jer dúnıege pash etip, bıqudiretke aınalyp ótken Shara, Shara Jıenqulova – Jandarbekovanyń kitaby. Aqyryn paraqtaı bastaımyn. Úńilip oqımyn. Uly bıshi beınesi kóz aldyma keledi... ...Keshe ǵana aramyzda júrgen Shara edi. Kózin kórip, kól-kósir áńgimesin tyńdadyq. «Qaınym-aý» dep bastaıtyn áýezdi úni, ádemi áńgimesi qulaqta jańǵyrǵandaı.  Búgingi jas­tar ondaı kisiniń ómirde bolǵanynan beı­ha­bar. Jetpisinshi jyldary odaqtyq (más­keý­lik) bir basylym «Qajymuqan ómirde bol­ma­ǵan, halyq qııalynan týǵan ańyz-tulǵa» dep jazǵany osy oraıda eske túsedi. Búgingi jas­tar­dyń bir parasy – Sharany atymen bil­meıdi, emis-emis biletin bir parasy – ańyzǵa balaıtyn shyǵar. Áıteýir, ómirden keshe ǵana ketken Shara Jıenqulova býyn almasqan saı­yn umyt bola bastaǵany anyq. Bul ókinetin óksikti jaǵdaı. Oǵan ne sebep? Keshegi keńestik kezeń halqy­myz­dy otap kete jazdaǵany ras. Adam basyn qyrǵynǵa ushyratyp qana qoımady, sa­namyzdaǵy ta­rı­hı sana­ny qurtty, sa­na­daǵy ulttyq sapany qurtty. Ulttyq bol­mystan aınyt­ty. Keshe­gi­ni búgin, bú­gin­gini erteń degendeı tez umy­ta­tyn qa­sıet­sizdik, minezsiz minez paıda bol­dy. Áıgili Sharany umytýymyz, mine, osydan! Otyzynshy jyldardan bastap ult­tyq ha­lyqtyń óner saǵalary eýro­pa­lyq óner úl­gi­lerimen sabaq­ta­sa damy­dy. Ádebıet pen óner­de jańa janrlar týdy. Opera, balet, horeografııa degendeı nebir óner úlgileri jasaldy. Olar tarıh sah­na­syna nebir óner tar­landaryn alyp shyqty. Júıeli óner ja­saldy. О́ner júıeli nasıhattaldy. «E, keńes óki­me­tiniń arqasy...» dep qoı­yp, sol ja­mylǵynyń astynda ulttyq óneri­miz túrlik tú­leýge, mazmundyq baıý jolyna túsip, ke­mel­dengenin kór­meý­diń jóni joq búginde. Tarıh tol­qyny jıyrmasynshy jyldardyń aıa­ǵynda, otyzynshy jyldardyń ba­synda sah­naǵa alyp shyqqan tul­ǵa­nyń bire­geıi – Shara Jıenqulova. Ol tarıh sah­nasyna ózi ǵana shyǵyp qoıǵan joq, ulttyq bıin baletke ulas­tyra máde­nıeti­mizdiń bir sala­syn aıaqtandyrdy, kóne dástúrdi aıa­la­dy, jańa ónerdi negizdedi. Bul – uly tulǵa ǵana jasaı alatyn ulanasyr qubylys! Bı sańlaǵymen kezdesý sátterin kóz aldyma elestettim. «Qadirli kelinim – Baıan. Eńbegiń dáýletti bol­syn, tur­my­syń sáýletti bol­syn! Apań Shara. 27.01.1988 j.» dep qoltańba jazypty kitabyna! Ja­ryma syılaǵany. Maǵan da birer kitabyn syılap edi, qoldy bolǵan shyǵar. Qol astymda bol­maı qınap tur. Tabylmady. Sýrette Jam­byl qarııany ortaǵa alyp Kúlásh pen Shara tur. Qushaqtary gúlge toly. О́zderi máz-maıram, qol bulǵaıdy. Arǵy jaǵynda «temir narkom» atan­ǵan  Temirbek Júrgenov beınesi... Ǵumyrnamalyq kitap, sırek sýret. Ekeýin aldyma jaıyp qoıyp oı keshtim. О́tkenge oımen oralý... Kitaptyń alǵashqy betinde uly Ǵa­bıt Músirepovtiń qysqa betashar sózi: «Sahna ónerinde jarqyrap kórin­gen qos juldyz: biri – án, mýzyka ónerinde – Kúlásh! biri – bı ónerinde – Shara! Bıde týysqan ózbek halqynyń maq­ta­nyshy – Tamara! Bizdiń maqtanyshymyz – Shara! Áıgili talant, ǵajaıyp daryn ıesi Kúlásh mýzyka áleminiń sı­qyrly qýat-kúshin asqaqtata pash etti. Onyń ózi naǵyz chýdo bolatyn. Osy úlgi, jan tebirente, tereń sezimge bóleıtin kelisti órnek Sha­ra­nyń boıynan aıqyn tanyldy. Sah­nanyń erkesi de, sáni de Shara! Onyń sezim sergitetin shyn­shyl óneri men qaıtalanbas iz­tań­basy meılinshe jar­qyrap kórin­di. Bul – talant ıesiniń týǵan hal­qyna qaltqysyz qyzmet etýiniń tamasha úlgisi», (5 ııýl 83) – depti Ǵabıt Músirepov. О́ner baǵasyn bilip ótken, óz baǵasyn bilgizip ótken Ǵabe­keń­nen artyq aıtý... Áı, qaıdam? Múmkin emes. Bir ulylyqty bir ulylyqqa ólshem ete, bir bedeldi bir bedelge sabaqtaı sóılep otyr­myz. Búgingi jastardyń «Ǵabıt Músi­repoviń kim?» demesine kim kepil?! Alaıda, aıtý paryz. Aıtý jas urpaqtyń aldynan ótý – arylyp oty­rý! Endigi urpaqty ulttyq qun­dy­lyqtardy umytshaqtyqtan saqtandyrý! Ǵabeńnen artyq aıtý múmkin emes. El bo­la­myz desek, qazaq ádebıeti men óneri jul­dyz­daryn umytpaýymyz kerek. Atatúrik aıtady eken: «Qyzmet­ten tárbıelenetin el bas­qarý – árkimniń-aq qolynan keledi, óner­paz bolý – Alladan. Ol – Allanyń elin, jur­tyn jal­paq jalǵanǵa ta­ny­tý úshin ja­rat­qan tulǵasy. Tul­ǵa­lardy saqtaý, qoldaý kerek!» dep. Qazaq ónerin bol­mashy­dan boldyrǵan, tipti joqtan bar ja­saǵan jaq­sy-jaısań­dy umytýǵa bolmaı­dy, jas ór­ken! Búgin olardy sender umyt­sańdar – er­teńgi urpaq umytshaqtyq­tyń kókesin kór­se­teri haq. Ulttyq qundylyqtar  ulttyq sana­sy bar urpaq qalyptastyrý úshin jasa­lady. Ony umytý emes, damytý paryz! Qan­sha urpaq almasyp, jańa­ryp, jasarsa da umy­tylmaýǵa tıisti ulttyq qundylyǵymyz­dyń biregeıi – Shara Jıenqulova – Jandarbekova! «О́mirim meniń – ónerim» atalatyn ki­tap­ty syzǵylap oqyppyn. Shamasy, pikir jazý­dy oılaǵan bolsam kerek. Kezekti ister kımelep, keskekti is qalyp qoıǵan. Umytylǵan. О́ki­nish­ti. Shara Jıenqulovanyń kitaby nazar aýdarar­lyq dúnıe edi. О́ziniń «bı óneri­niń» basynda turǵany sekildi, sańlaq bı­shi­niń atalmysh kitaby da úlgi kórer, dás­túr tutar, damytar tyń serııanyń basy bolatyn. Jetpisinshi jyldary qa­zaq artısteri de kitap betinde sóı­leı bastady. Arhıvke uqypty, jarnama (afıshadan) bastap jınaı beretin Qapan Badyrov, erkin tol­ǵan­ǵan Elýbaı О́mirzaqov, júıe­lilik jóninen úlgi derlik Shara Jıenqulova, Qana­bek Baıseıitov eńbekteri sózimizdiń aıǵaǵy. Keıin bul salany Habıba   Elebekova,   Bıken   Rımova   eń­bekteri   sátti jalǵady. «Sábıt Orazbaev», «Raı­ym­bek Seıtmetov» – táýir bastama edi. «Ata­mura» sátti bastap, aıaq­syz qaldyrdy ma, qaı­dam?   Qazir Asanáli aǵa­myz­dyń qolynda qalam! Sábıt aǵamyzdyń qo­lynda foto­ap­parat! Aty atalǵan aıaýlylardyń qaı-qaısysymen de bala shaqtan aralasyp dastarqandas bo­lyp, áńgimesin tyńdap óskenimdi ózime ba­qyt sanaımyn. Ási­rese, jıirek aralas­qanym – Shara Jıen­qulova! Sh.Jıen­qu­lovanyń kitabyn betke ala oty­ryp, álgi atalǵan «О́ner­degi ómir» (ekinshi júıe) jóninde bastama kóterýdi, eńbekti tal­daýdy oılaǵan edim. Qol tımegeni ókinish! Shara Jıen­qulo­vamen ákedeı áziz adam – Beısembaı Kenje­baı­uly arqyly ta­nys­qanmyn. Birde ol kisi aýrýhanaǵa tústi. Barsam Shara ekeýi áńgimelesip, birge seıildep júr eken. Sol sát Beısekeń ári meni tanystyrdy, ári Qu­re­keń (Jandarbekov) jóninde estelik sabaq­tady. Tú­singenim – Beısekeń Tashkentte №4 jetim balalar úıinde tárbıelenip júr­gende, jasy qatar bol­ǵanymen oqýy ozyq, muǵalimder ınstı­tý­tynda oqıtyn Qur­manbek Jandarbekov, Úrııa Turdy­qu­lova ekeýi kelip, ınternat balalaryn óner­ge baýlıdy. Jalyndy jastar jetekshisi Ǵanı Muratbaev aınalasynda júrgen, jas sha­masy qatarlas olar dostasyp ketedi. Qurekeńniń Zýhra Atabaevaǵa úılen­genin, odan qyz baryn da sol joly estidim. Odan Sharaǵa úılengen. Keıin Sholpanǵa degendeı... Qatar-qurby Beısekeń men Shara osylaı qaljyńdasyp otyryp birtalaı áńgimeniń basyn qaıyrdy. Shara da dám-tuzy jaraspaı ajyrasyp ketken jandardaı emes, Qurmanbek Jandarbekovti «Qurekelep» quraq usha erekshe syılas­tyqqa bóleı sóıleıdi. Balalyq ańsarmen qaıran qalyp men otyramyn... Áńgimeshil kisi eken Shara! «Lenınshil jasta» qyzmet etip júrgen 1978 jyly  «Amangeldi»  kınofılminiń  50 jyldyq  mereıtoıy  atalatyn  boldy. Kimniń maqalasyn uıymdastyrý kerek? Kóz kórgen, Amangeldi batyrdyń jary – Baný rólin oınaǵan – Shara Jıenqulova birden oıǵa sap ete qaldy. Basshyny habardar ettim. «О́ziń baryp sóıletip qaıt», – dedi bastyǵym. Bardym. Abylaıhan, Gogol kóshele­riniń qıylysynda turady eken. Úıi mýzeı dese bo­la­dy. Shara apaı uqypty eken. Jınaqshy eken. Jarnamadan bastap, bar gazet qıyndylaryn, sı­rek fotosýretter, sheteldik sımvoldyq syı­lar deısiz be-ay, bári bar. Áńgimelesip, sháıin iship, maqa­lasyn uıymdastyrýǵa kettim. «Kelip tur, aınalaıyn!» – dep jaıdary qoshtasty! Qu­rekeń aǵamyzdy alǵa tutyp, «qaınym» dep sóıleıdi. Sol sózin arqalanyp maqala avtorly­ǵyn «Shara Jandarbekova» dep belgiledim. Bas redaktor Seıdahmet Ber­diqulov: «Áı, qý bala, aýylyńa tartypsyń ǵoı. Sózge qalamyz ba, «Jıenqulova» dep jibere sal!» – dedi kúlip. Uly ónerpazben úshinshi júzdesýim – Más­keý­diń Úlken teatry (GABT) Almatyǵa gastrolge kelýine baılanysty. Álemdik ónerdegi quby­lys sanalatyn Úlken teatr­dyń Almatyǵa kelýi mádenıet toıy edi. Shara apaǵa baryp,  Galına Ýlanova týraly «Bı padıshasy» atalatyn maqala­syn uıym­dastyr­dym. Shara bılep, G.Ýlanova jattyqtyryp júr­gen sátten bir foto­sýretin redaksııaǵa ala kel­dim. Arhıv qujattaryna qunttylyǵyn kórgen soń, orys ónerindegi memýarlyq, ǵu­myrnamalyq úlgilerdi alǵa tarta otyryp «Nege memýar  jaz­baısyz?» dep  oı  saldym.   Ol  kisi  «ádebı  jaz­ba­syn» ja­saýymdy ótindi. Oılanyp men ket­tim. Gazet jumysynan qol tıe me, táıiri? Keıin osy isti jazýshy apaıymyz Shár­ba­ný Qu­marova qolǵa aldy dep estip, qýan­dym. «О́mirim meniń – ónerim» (Jazýshy, 1983) – sonyń jemisi. Ol úshin Shárbaný apaıǵa zor rızashylyǵymdy aıtamyn. Shara Jıenqulova – qazaq ónerindegi bir salanyń negizin salýshy. Qazaq kúıinen bı sabaqtaǵan, qazaq turmysynan tyń bı týǵyzǵan ulttyq tulǵa. Álemniń áralýan eliniń ulttyq bılerin taıpalta bılegen uly tulǵa! Ǵabeń Tamara hanýmmen teńes­tiripti. Oraıly-aq. Mahmýd Esenbaevpen de sabaqtastyrýǵa bolar edi. Ol da Sharadan kóp úırengen kisi. Soǵys jyldarynda Qazaqstanda bolǵan ǵoı ol. Shara bı óne­rin negizdeýmen birge, bı mektebin jolǵa qoıǵan úlken aǵartýshy. Oraıynda aıta keteıik, Dáýren Ábirevtiń «Qazaq bıiniń tarıhy» (Sanat, 1997) atalatyn eńbeginde avtor «Halyqtyq-sahnalyq bıdiń negizin salýshy, tuńǵysh maman bıshi jáne baletmeıster» retinde atalypty. Árıne, bul artyq sóz. Jobalaýshy, qoıýshy, bıleýshi uǵymy Shanın, Aleksandrov, Jandarbekov, Jıen­qulovamen baılanysty aıty­lýǵa tıisti. Al bıde – Shara dara! Dáýren Ábirov, Ásııa Súleı­menova, Meıiz Jaýatarova, Maǵzum Manasov, Sartaı Ábdi­ra­zaqov, Abylaı Sátenov – balet ýchı­lı­shesiniń alǵashqy túlekteri. Sharanyń shákirtteri dese jarasady olardy! Sharadaı uly tulǵa kitabynyń tarıhı mańyzy zor. Qandaı kúıde bolǵanda da onyń jazylyp, hatqa túsip qalǵany keleshekke kerek ilkimdi is, baıandy bastama! Shárbaný apaıǵa rızashylyq týyndaıtyn sebebi, mine, osydan. Atalǵan kitap aldymen óner tarlan­darynyń aǵa býyn ókiliniń ómirbaıany. Jáı ómirbaıan emes, ónerpaz tolǵanysy. Bala shaq pen bolashaq aralyǵynda Almatyda ótken óz ómiri, drama teatry, opera jáne balet teatry; horeografııa­lyq óner tarıhy jap-jaqsy qamtylǵan. Shara moldadan eskishe bilim alypty. Juma kúni jolǵa shyqpaıtyn yrymy bar eken. Qazaq-qyrǵyzǵa ortaq «Kókaıryq» jaılaýynda balań Shara alǵash bıleıdi. Hatshy qyz, qoımashy – Shara bala shaqta atqarǵan qyzmetter. «Ol kezde Almatyda sheteldik elshilikter turatyn. Solardyń biriniń konsýly meni balasyna alyp berem dep álek salmasy bar ma? Oıda joq, túste joq jaı. Oılasam, áli kúnge janym túrshigedi», deıdi avtor. Tosyn jaı. Sóıtip júrgende taǵdyry­na Qurmanbek Jandarbekov kezigedi. Qıyndyqpen úılenedi. Teatr ónerine baýlıdy. Baǵyn ashady. Baýyrynan óngen úsh balanyń biri ǵana (Bolat) ómir súredi. Ekeýi jastaı shetineıdi. Aýyr taǵdyr! «О́mirim meniń –  ónerim» – ómirde bir­sypyra jaq­sy jasaǵan, óner tarıhynyń bastaýynda turǵan, tarıhynda óshpesteı iz qaldyrǵan ǵajaıyp bıshi memýary. Onda Sharadaı bıshiniń ómiri men óneri egiz-qatar órilip,  oqýshysyn ómir syryna hám óner syryna ábden qanyqtyrady. Shara – ǵajaıyp ónerpaz. О́nerpazdyń ómirlik ortasy bolary haq. Sharanyń ákesiniń bastan keshýleri, anasy, apa-jezdeleri, otbasylyq jaǵdaıy memýarda shynshyldyqpen baıandalady. Oraıy kelgen ońtaıly suhbatta burynǵy jary – Qurmanbek Jandarbekovti kinálaı bermeıtini bizge belgili. Kitapta Qurekeń­deı ónerpaz maıdanǵa saparlap ketken jaryn (Shara) kútpeı, úılenip qoıǵandaı etip sıpattalypty. О́nerpazdyń  ónerlik, shyǵarmashylyq orta­sy bolary haq. Egizdiń syńaryndaı Kúlásh Baı­seıitova, Qalıbek Qýanyshbaev, Elýbaı О́mir­zaqov, ónerde de, ómirde de tatý bolǵan Qanabek, Qurmanbek Sharadaı bıshiniń qanattastary raıynda tulǵalana­dy, shyǵarmashylyq ortasy retinde memýarıst-keıipker beınesin jan-jaq­ty tolyqtyrarlyq boıaý-reńk beredi. Olardy baǵalaýda Shara qadarı-halinshe ádil. О́reles daryndar ózara básekeles te bo­latyn ádeti. Keıbir beıaýyz zamandas­tary Kú­lásh pen Shara arasyna da «syna qaǵyp» júretini belgili. Memýarynan oqyp, bilip otyrmyz. Shara áńgimesiniń bir sátinde Kúláshti ózinen joǵary qoıady, taǵy bir mezetinde «Shara, kákir, shú­kirler...» dep qaǵytqanyn aıtady. Shyn­dyq sheńberinde sóıleý degenimiz  osy! Shara óner juldyzy! Ol qazaq óneri kó­ginde ǵana kórinip qalǵan kisi emes. О́tken ǵasyr­da kúlli keńestik keńistik óner kóginde tanyldy, qapysyz moıyn­daldy da, álemniń ár tarabyn sharlady, jıhan bıin shyr aınalyp bıledi. Demek, álgi biz aıtyp otyrǵan jıhandyq ómir kóri­nisteri áıgili bıshiniń álemniń ár shalǵaıy­na óner sapary arqyly, ónerpaz kózi, dúnıe­tanymy arqyly berilip otyr. О́te oryndy! «О́mirim meniń –  ónerim» ómirlik oqı­ǵany keń qamtyǵan, etnografııalyq boıaýy qanyq memýarlyq shy­ǵar­ma. Mazmundy ómir­den ǵana maǵynaly memýar týmaq. «О́nerine qaraı – ór­negi, tirligine qaraı – tirnegi» ekeni haq. Áıt­pese, Shara kórgendi sharýashylyq kósemderiniń biri kórip, basymnan ótti dep baıandaǵanda sirá da mán shyǵar ma?! «О́nerlige ólim joq!» Oǵan Sharadaı  myń buralyp álemniń bıin bı­lep ótken shandoz bıshi ómiri de, qaıtalap oqyp shyǵyp, qaıyra rahat sezimine bólenip otyrǵan óner joly (memýary) da naqty, zatty aıǵaq! Memýar bizdi san alýan oıǵa saldy. Kitap Qurmanbek pen Sharadaı qos jaı­sańnan týǵan – Bolattyń Klaraǵa úı­lenýi­men aıaqtalyp tur. Klara – О́zbekstannyń halyq jazýshysy Kamıl Iаshen men halyq ártisi Halıma Nasyrovanyń qyzy. Jandarbekovter Klaradan Shorabek esimdi nemere súıgen. Bolat pen Klaranyń dám-tuzy jaraspady. Memýarda máseleniń bul jaǵy baıandalmaǵan. Bálkim, kezinde avtor aıtýdy qajetsinbegen bolar. Búgingi urpaq Klara, Shorabektiń taǵdyryn bilgisi keler. Sharaǵa ustaz bolǵan Aleksandrov taǵdyry da tym kelte qaıyrylǵan. Avtor men ádebı jazbager kóp másele­ge keıin oralarmyz dep oılaǵan bolar. Shara apaı­ǵa memýarǵa oralýdy taǵdyr jazbady. Shárbaný Qumarova uly ónerpaz ómirine qaıtadan oralyp, ǵumyrnamalyq kitap jazamyn dese, múmkindigi bar. ...Beısekeń aýrýhanadan shyqty. Súıep alyp kele jattym. Qolynda taıaq. Júrisi nashar. Sál júrip demalady. Sál j­úrip demalady. Sol sát. – Áı, myna jortyp bara jatqan jigit kim desem, Beısembaı eken ǵoı, – degen jarqyn daýys shyqty. Jalt qarasam – Shara apaı. Ekeýi hal surasty. Beısekeń kózine jas aldy. Shara da bosady. О́zi bosaı turyp, Beı­sekeńdi bekemdep ja­tyr. – Áı, Qurekeńiń qur­dasy, sen myna túrińmen bizdi uıatqa qal­dy­ra­syń. Aıaǵyń­dy durys bas! – deıdi. Ekeýi birin biri ju­batty. Birin biri ju­batys­ty. Bizdiń júrýi­mizden turýymyz jıi. Beı­sekeń syrqat... «Habarlasyp tur­sań­darshy!» – dep Shara apaı alǵa tústi. Birdi-ekili habarlastym. Úıine baryp, qolynan birdi-ekili ret sháı ishtim.  Sonyń biri – 1987 jyly. Kezdesýdi kúndeligime qondyryp­pyn. Qaz-qalpynda alǵa tartsam. – Bıge qalaı kelgenińizdi eske túsi­rińizshi! –  Ol kóp áńgime. Ásirese bir sát esimnen ketpeıdi. Bes-alty jasar kezim. El «Kókaıy­ryq» jaılaýyna kóship qondy. О́zenniń arǵy betinen qyrǵyz aǵaıyndar kóship shyqty jaı­laýǵa. Kók maısaǵa oranǵan shybynsyz jaz. Dý­man­dy toı, bı, jarys, jyr saıys... Dombyra, qobyz, qııaq, qomýz úni jandy baýraıdy. Tabı­ǵat­tyń janymen tógilip, jyrlap turǵan bir aqyn shaǵynda áldekim meni «Shara bıleıdi» dedi de alqa toptyń ortasyna ıtermelep jiberdi. Balalyǵym shyǵar, jurt meselin qaıtarmaı, bılep ala jóneldim. О́z ómir jolyma úńilgende osy bir balań kórinis kóńilime óte jyly­ushy­raı beredi. Osy kórinis meniń ǵana emes, aıaýly bıimniń de balalyq shaǵy bolyp elesteıdi, qaraǵym. –  Bıshilik taǵdy­ry­ńyzda sheshýshi ról atqarǵan adam kim, kimge boryshtymyn dep oı­laısyz? – Men sahnadaǵy ómirimdi drama akteri bolyp bastaǵan kisimin. Opera jáne balet teatry ol kezde joq. Joqty jasaı­myz dep respýblıka basshylary, bolmaǵan janrdy bol­dyra­myz dep jazýshylar júr. M.Áýezovtiń  «Aıman – Sholpany» da osyn­daı maqsatpen jazyl­ǵan. Kóp drama  artısteriniń biri bolyp qalmaı, bı jolyna túsýime qamqorlyq jasaǵan Muhań rýhy aldynda árdaıym basymdy ıemin. Bul – bir. Ekinshiden, jeke adamǵa tabynýdyń shalyǵy sharpyp, sol kezde Almatyǵa ataqty Aleksandrov yǵysyp kelmesin be? Almatyǵa zamana záıilimen qonys aýdarǵan ol kisi meniń bıshi bolyp qalyptasýyma ushan-teńiz eńbek sińirgen ustaz! –  О́mirińizdiń aıyryqsha qýanyshty bir sáti? –  Qazaq ádebıeti men óneriniń 1936 jylǵy Moskvadaǵy onkúndigi. Sol joly ónerimiz moı­yndaldy. Moıyndaldy degen jáı sóz, dury­synda  eńbegimiz jandy. Onkúndik – óneri óristi qazaq halqynyń mereıin bir túńlikteı kókke kótergen kúnder boldy. –  О́mirińizdiń esten ketpesteı ókinishti bir sáti? – Halyq aıtqandaı, bir qýanyshtyń bir ókinishi de bolady. Sol 1936 jyly onkúndikte «О́ner akademııasy» atanǵan Úlken teatrda (GABT) óner kórsettik qoı. Qaıtar sátte О́ner isteri jónindegi komıtet pen teatr basshylary aqyldasyp, meni Úlken teatrǵa bıshi etip alyp qalýǵa uıǵarady.  Olardyń usynysyn estigen respýblıka basshylary maǵan qarady, men jarym – Qurmanbek Jandarbekovke qara­dym. Ol basyn shaıqady, men basymdy shaıqadym. Úlken teatr – kimniń kókire­gin­degi arman emes deısiń? Árbir júrekte arman bolyp uıalaǵan baq basyma ózi kelip qonǵaly turǵanda qapy jiberdim be dep ókinemin. – Shynynda ókinishti. Memýarlyq áde­bıetke  kózqarasyńyz? Memýarǵa otyrý oıyńyzda bar ma? – Mádenıetti elderde óner adamdary­nyń ózderi memýar jazady. Qala berdi onyń ómir shejiresin jasaýshylar da «О́ne­geli ómir», «О́nerdegi ómir» degendeı derekti kitaptar ja­zady. Bári taǵylym. Bári úlken mádenıet úlgisi. Bizde de osyndaı mádenıetke talpynýshylyq bar. Árıne, Kúlásh, Qallekeı, Qurmanbek, Shá­ken­der memýar jazyp úlgermedi. Elýbaı­dyń bir qysymdyq estelik kitaby bar. Esesine olar jóninde ımandaı shynymyz­dy aıtyp, biz jazaıyq, keıingi urpaq jaz­syn tamyl­jytyp. Bul oraıda «О́ner» bas­pasynyń jaqsy bastamasyn quptaımyn. О́zim de úles qosqym keledi. Áreketsiz emespin... –  О́zińiz aıtqandaı, talaı eldi arala­dy­ńyz. Qudaıdyń bergen baǵy. Talan­tyńyzdyń arqasy. Sol sapardyń ónerdegi izi, kóńildegi sazy qandaı? –  Bir sýret kóz aldymnan ketpeıdi. Elýinshi jyldyń aıaǵynda Úndistanǵa óner kórsete bardyq. Men «Úndi bıin» bıledim. Aldyńǵy qatarda Djavaharlal Nerýdiń otyrǵanyn baıqadym. Baıqadym da barymdy salyp bıledim. Dj. Nerý qasyn­da otyrǵan qyz balaǵa birdeme dep sybyr­lap jatty. Qyz bala ornynan ádeppen kóterilip shyǵyp ketti de, sálden soń qolyna bir «túıinshek» ustap oraldy. Konsert aıaqtalar-aıaqtalmasta Dj. Nerý álgi qyz bala ekeýi maǵan úndiniń ulttyq kıimin japty. Sondaǵy qyz bala keıin iri memleket jáne qoǵam qaıratkeri bolǵan, aıaýly Indıra Gandı edi. –  Tamasha sát eken. Qazaq bıiniń keleshegi jaıynda nendeı oıdasyz? – Qazaq bıiniń tarıhy ǵasyrlarǵa ketedi. Qazaqta bı bolmaǵan degen adam ońbaı adasady. Bul jóninde Qazaq SSR Máde­nıet mınıstrligindegi joldastardyń pikiri durys. О́zbekáli Jánibekovti aıtamyn. Bi­raq, halyq bıiniń tarıhyn júıeli zertteýge tıisti Qazaq SSR Ǵylym akademııa­syndaǵy ǵalymdardyń tirligi nege ón­beıtinin tú­sinbeı-aq qoıdym. Olar úshin bıdiń tarıhyn bireý zerttep, teorııasyn bireý jazyp, bıin bireý bıleý kerek sııaqty. Áıtpese, qazaq bıiniń keleshegi zor dep bilemin. – Sózińiz aýzyńyzda, sol bı tarıhy men teorııasyn jazatyn biregeı bireý ózińiz bolyp otyrsyz-aý. Áli sııasy keppegen «Sym­bat» ta bı óneriniń ne yqylym tyl­sym syryna arnalyp otyr emes pe? Al buǵan deıin jazǵan eńbekterińiz bir tóbe. –  Bizdiki  «Úlken pyshaq uıalǵanynan ótediniń» keri. О́ziń jazǵan eńbek jaıynda óziń aıtý – ersi. Áıtse de... «Bı sıqyry» qazaqtyń qyryq bıi jóninde edi ǵoı. Al «Symbat» halqymyzdyń áni men bıi haqynda, bılegende kıetin ulttyq kıimderi jaıynda. Alǵa qoıǵan bastapqy maqsat oryndaldy ma, joq pa – ádil tóreshi – mamandar men ónersúıer qaýym. О́zderiń. – Aldaǵy josparyńyzben bólisseńiz... – «Dostyq bıi» atalatyn mektep oqýshy­laryna arnalǵan bı oqýlyǵym aldaǵy jyldary «Mektep» baspasynan jaryq kórmek. «О́mirim meniń – óne­rim» kitabyn tolyqtyryp, orys tilinde shyǵarsam degen oı bar. Tolyqtyryp degennen shyǵady, egizdiń syńaryndaı Kúlásh jóninde jazaıyn dep qyzynan materıal suraı baryp, betimnen basyp qaıttym. Uly ónerpazdan mandymdy eshteme qalmaǵan. Keıin izdestirsem, teatr Kúláshtiń sahnalyq kıimderin de saqtamapty. Qatty ókindim. – Qandaı ókinishti. О́zińizde she, Shara apaı, jıhandyq bılerdi bılegende kıgen áralýan halyqtyń ulttyq kıimderi saqtaldy ma? – Men de seksen kıim joǵalttym. Onyń qyrqy  saparǵa shyqqanda shet memleket basshylary syılaǵan ulttyq kıimder edi. Sahnamen qoshtasqanda qaldyryp ketken edim, keıin bilsem – saqtalmapty. Ishim ýdaı ashydy, qaraǵym! О́miriniń besin shaǵyna taıaǵan bıqudiret birsypyra oıymen bólisti. О́mir boıy ónerdi ózine serik ete bilgen bı sańlaǵy jıǵan tájirıbesin urpaqqa jetkizip ketpekke asyǵýly edi». Aıaýly ónerpazben taǵy bir júz­desýim – 1988 jyldyń 27 aqpany. Apaıdy muń qaýmalaǵan. Jalǵyz balasy – Bolatyn kóp aıtady. Erteńge kóp alańdaıdy. Tamara-haným jaıynda Máskeý baǵdarlamasy boıynsha  derekti telefılm kórsetkenin aıtady. О́zi jaıynda ondaı dúnıe jasalmaǵanyna ókpeleıdi. «Túsire­miz» dep jubata­myn. Kóńil úshin aıtylǵan sóz ekenin zerek kóńil sezedi. – Túsirersińder-aý. Men endi bıleı almaımyn ǵoı, – deıdi qamyǵyp. – Bıshini bıleı alatyn ýaqytynda beıneleý kerek. Endiginiń bári estelik... Estelikti kitap qyp ta jaza alamyn. Ol kitabyna qoltańba túsirip syı­lady. (Áńgime arqaýyna aınalyp otyr­ǵan kitap) birsypyra áńgimelesip qoshtastym. ...Akademııanyń «Zerde» atalatyn sanatorııi bar edi. Bir mezgil sonda demalyp, em alyp, qaǵaz jazamyz. Son­daı bir shyǵarma­shylyq sátte Shara apaı­dy kórip qaldym. Qasynda adam ta­nymastaı tiri árýaq. Tiri árýaq dep turǵanym – uly Bolat Jandar­bekov eken. Kózi adyraıyp, qý súıek bolyp qalypty. Apaıdyń júzinen bir abyrjý kóremin. Ábden sharshaǵan. Jalǵyz balanyń aýrýy janyna batsa kerek. Klaradan ajyrasqan Bolat bir balasy bar lıtvan qyzyna úılengen sekildi edi. Olar qaıda? Aýrý balasyn nege anasy kútip júr? Mán-jaı   maǵan   túsiniksiz   edi.   Ejik­­tep   suraý   –   kisilikke jatpaıdy. Qaı­ǵy meń­degen jandy qajaǵandaı bolasyń. Ana­ly-balaly ekeýi bir-birine súıenip, ekinshi qabatqa kóterilip kete bardy. Bul – meniń Shara apaıdy sońǵy kórýim. Uzamaı Bolat Jandarbekov «uıqy bezi ragynan» qaıtys boldy. Qaıǵydan qaljyraǵan Shara apaı ol kezde aýrýhanada jatty.  Jar degende jal­ǵyz ulyna óz qolymen topyraq ta sala al­mady. Uzamaı Shara apaıdyń da uly júregi soǵýyn toqtatty. Jalǵyz uly Bolatynyń artynan baqılyq saparǵa attanyp kete bardy. О́nerdegi dańqty tulǵa ishi sher men muńǵa tolyp ótti dúnıeden. Armany kóp edi. Syrttaı jarqyldap júrgeni­men muńdy taǵdyr ıesi edi Shara apaı. Kóńilde kóp  suraq  qalyp  barady.  Qurmanbek   –   Shara urpaǵynyń  taǵ­dy­ry  qa­laı  sabaqtaldy?  Memorıal­dyq-mýzeılik zattar qaıda? Keıin kelgen lıtvan qyzy, kelin she? «О́mirim meniń – ónerim»    ǵumyr­namasynyń áde­bı  jazbasyn  jasaǵan  Shár­baný Qu­marova ǵana jaýap bere alatyn shyǵar bul suraqtarǵa. Memýar oı saldy. О́zi ómirin de, ónerin de arnaǵan Almatyda Shara atynda kóshe bar ma? Áı, joq bolar! Shara atyndaǵy ulttyq bı konkýrstaryn uıymdastyrmaımyz ba? Apamyzdan beınelik tutas dúnıe qalmaǵan shyǵar. Degenmen arhıvterde saqtalǵan úzik-úzik lentalardan bir derekti fılm jasasa ǵoı, shirkin! Shara jaıynda jazylǵan dúnıelerdiń basyn qosyp bir ádemi kitap shyǵarsa da jón bolar edi. Sharanyń kózin kóre qalǵan biraz adam qazir de aramyzda. Turǵan úıine memorıaldyq taqta or­natyldy ma? Úıinde bolǵanym­da mýzeıge suranyp turǵan talaı eldiń tarıhı buıymyn kórgen edim. Olardyń taǵdyry neshik? Taýyp, mýzeıge tapsyrsa ǵoı! Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatry janynan sýretshi-dızaıner Amanjol Naı­man­baı jasaqtaǵan mýzeı qaıta jóndeýden keıin kórinbeıdi. Tipti, qazaq ulttyq klassıkalyq bıiniń basynda turǵan Sharadaı tarıhı tulǵaǵa arnap mýzeı ashsa da jarasady ǵoı. Shara – armany kóp adam edi. Armandy adam jaıynda aıtar arman kóp-aq búginde. Sanasyn dúnıe sarǵaı­typ, jan-dúnıesin túgel dúnıe jaýlaǵan jandarǵa únimiz jeter me? О́nerli ólmes, úmit sónbes dep aıtyp otyrmyz. Meniń biletinim – Sharadaı uly tulǵa umytylmaıdy. Uly tulǵany umytar bolsaq – ult retindegi shara­syzdyǵymyz bolyp shyǵady. Onda naǵyz masqara! Joq, Shara umy­tylmaıdy. Biz ult retinde sharasyz­dyqqa ushyramaımyz. Asyldardy ar­daqtaý, óner qaıratkerlerin qasterleýdi kún tárti­bine kóteretin ýaqyt jetti. Naqty is-qımyl kerek. Qarap otyrý – qaýipti! Qazaq eli barda – Siz de barsyz, Bıqudiret! Qaıran, qazaq qyzdary! Qulbek ERGО́BEK, Túrkistan.