«Tilep – Saryqyz» qoıylymy

Torǵaı teatrynyń tyń tabysy Sahnalanǵan ár jańa qoıylym ónersúıer qaýymnyń qyzyǵýshy­ly­ǵyn týdyrady. Aqyn Nesipbek Aıtov­tyń «Tilep – Saryqyz» poe­ma­sy boıynsha daıyndalǵan qo­ıy­­lym­dy astanalyqtar jaqynda Q.Qýa­­nyshbaev atyndaǵy mýzyka­lyq drama teatry sahnasynan kórip tamashalady. Qoıylymdy Arqalyq jasóspirimder teatry kórsetti. Árı­ne, kórermenderdiń kópshiligi torǵaılyqtar bolǵany túsinikti desek, kezinde Serke Qojamqulov atyn­­daǵy mýzykalyq drama teatry res­pýblıkamyzdaǵy mańdaıaldy teatr­lardyń birinen sanalyp, ataǵy dú­ril­dep-aq turdy. Teatrdyń Almatyǵa barǵan ár gastroldyq sapary ja­ıyn­da basylymdar jarysa jazyp jatatyn. Teatr synshylarynyń aýy­zymen «Torǵaı teatry shalǵaı­daǵy teatr emes, mańdaıdaǵy teatr» atanǵan. Sol tamasha teatr keıin 1988 jyly Torǵaı oblysy alǵash jabylǵanda Jezqazǵan qalasyna berildi. Torǵaı oblysy 1990 jyly qaı­ta ashylǵanda, teatr da qaıta qu­rylyp, Ahmet Baıtursynov aty­na ıe boldy. Oblys qaıta jabylǵanda teatr endi Qostanaı qalasyna qo­nys aýdardy. Sóıtip, buryn qazaq drama teatry bolmaǵan eki qalany torǵaılyqtar teatrlandyrdy. Bi­raq Arqalyq qalasy teatrsyz qal­ǵan joq. Amangeldi jáne Jangeldın aýdandarynyń halyq teatr­lary­nyń ártisteri men basqa da ónerli, ta­lantty jastary jasó­s­pi­rimder teat­ryn qurdy. Sóıtip, ańyz­daǵy ór­telse de kúlden qaıta túlep, tirile beretin Fenıks qus tárizdi Tor­ǵaı teatry ómirge qaıta kelip, Ar­qalyq qalasy turǵyndaryna ǵana emes, el kóleminde gastrolge shy­ǵyp, óz ónerlerin kórsetip júr. «Tilep – Saryqyz» poemasy bu­dan eki ǵasyr buryn ómir súr­gen, ataqty qobyzshy baqsylar týraly syr shertedi. Tilep búkil qazaq dalasynda aty keńinen jaıylǵan Qoılybaı baqsynyń shákirti bolyp, odan qobyz tartý ónerin de, baqsylyqtyń tylsym syrlaryn da úırenip, meńgerip ala­dy. Qoılybaıdyń qyzy Búl­dir­shin de Tileppen birge ákesinen qobyz úırenedi. Eki jastyń ara­syndaǵy shákirttik syılastyq keıin mahabbatqa ulasady. Tilep óz aýylyna oralyp, elde qobyz tar­typ, baqsylyq jasap birneshe jyl júrip, el túr-túsine qaraı Sa­ryqyz atandyryp jibergen Búldirshindi qaıta izdep keledi. Ákesi qaıtys bolǵannan keıin, Saryqyzdy jurt Qoılybaımen kó­ńil­des peri áıelinen týypty-mys dep ósekke tańady. Onymen qoımaı, perilermen, jyndarmen baılanysy bar, elge baqytsyzdyq ákeledi dep aýyldan qýyp jiberedi. Tilep ony Aqkól jaǵasynda qobyzyn kúńi­ren­tip júrgen jerinde jolyqtyrady. Bir-birin ańsap, saǵynyp kórisken Tilep pen Saryqyz baqyt qusha­ǵynda jarasyp, qobyz tartysyp qýa­nyshty kúı keshedi. Ekeýi úı­lenbekshi bolady. Biraq Saryqyzǵa jaýyqqan aýyl esersoqtarynyń biri tasalanyp kelip, sadaq tartady. Saryqyz aýyr jaralanyp, Tileptiń kóz aldynda, qolynda qaıtys bola­dy. Qobyzdyń qasıeti de, Tileptiń baqsylyq óneri de týralap kelgen ajaldan Saryqyzdy aman alyp qala almaıdy. Qoıylym kórsetiliminde, mine, osy oqıǵalar kóz aldyńnan ótip jatady. Al endi ártisteriniń oıy­nyna kelsek, bul poemany sahnalaý ońaıǵa túspegeni anyq. О́ıt­keni, munda ártisterdiń oınaýl­ary­na jeńildik keltiretin dramalyq shyǵarmaǵa tán dıalogtar joqtyń qasy. Biraq soǵan qaramastan, teatr ártisteri, onyń qoıýshy rejısseri Tasemenova Sálıma jap-jaq­sy qoıylym jasapty. Iá, akterler aıtatyn bar oıdy, oqıǵalardy ymmen, mımıkamen, baletke tán plastıkalyq qozǵalystarmen kó­rer­menderge jetkize bildi. Bul qoıylymda bar bolmysy­men kórermender kóńilin jaýlap, baýrap alatyn, sóıleıtin basty ke­ıipker – qobyz, qazaqtyń qara qo­byzy. Qoıylymnyń uzyna boıyn­da Qobyz úni birde kúńirenip, birde boz ingendeı bozdap, endi birde qos ǵa­shyqtyń júrek syrlaryn, yntyq ta ystyq mahabbat sezimderin, kóńil kúı­lerin bebeýlete shertedi. Qoı­ly­baı da, Tilep te, Sa­ry­qyz da, basqa baqsylar da qo­byz­shylar. Dombyra qazaqtyń sal, serileriniń, ánshi, jyr­shy, jy­raýlarynyń saz aspaby bolsa, qobyz baqsylardyń qarýy bo­l­ǵan. Qazaq – qaıǵysy men qasireti, shekken azaby men kórgen qorlyǵy, muńy kóp halyq. Sonyń bári, hal­qy­myzdyń júregine baı­la­­nyp qat­qan shemen sheri, muń-za­ry qobyz únin­de, qobyz kúıinde qal­ǵan. Qo­ıy­lymda tar­tyl­ǵan qo­byz úni bebeýlep hal­qyń­nyń ba­synan ótken qıly tarı­hyn, keshken sor, kórgen náýbetterin kóz aldyńa ákeledi. Qoılybaı da, Tilep te óz bas­tarynyń ǵana emes, halqynyń mu­ńyn muńdap, sherin sherlep, joǵyn joqtap, qylqobyz shanaǵynan be­beý­letedi.Qoılybaı rólindegi Erhan Baraqov, Tilep rólindegi Nurlan Baı­shın, Saryqyz rólindegi Symbat Hasenovalar jaqsy oıyn kórsetti. О́z rólderiniń mánin tereń túsinip, bolmysyna enip shynaıy shyǵardy. «Ǵashyqtyń tili – tilsiz til» dep Abaı aıtqandaı, Nurlan men Sym­bat Tilep pen Saryqyzdyń bir-bir­lerine degen ǵashyqtyq qushtar sezimderin ádemi de ásem plastıkalyq qımyldarmen, yntyqqan kózqaras­tary­men, aıqasqan ystyq qushaq­tarymen bederlep-beınelep bere bildi. Qoıylymda poemadan úzindi­ler berilýi de oryndy shyqqan. Kó­ri­nis­terde aýysyp otyrǵan jyr­shy­lardyń oryndaýshylyq sheberlikteri, úni, maqamdary, árıne, ártúrli deńgeıde.Spektakl sońynan pikir bildirgen poema avtory N.Aıtov «bi­rneshe jyrshy jyrlaǵannan gó­ri úni men maqamy jaqsy bir-aq jyrshy oryndaǵany durys bola­tyn edi» degen. Shynynda bul sóz­diń jany bar sııaqty. Nege deseńiz, jyrshy avtordyń rólinde oınaıdy emes pe. Sol jyrshylardyń ishinde Qostanaı, Torǵaı óńirine elge aty belgili Bóltirik Moldashevtyń oryn­daýy kórermender kóńilinen shyqty desek, bul artyq aıtqandyq emes. Qoıylym baǵ­dar­lamasynda baqsylar dep on akterdiń at­tary jazylyp kór­se­tilgen. Biraq kó­rer­men qaýym olar­dyń balet ártisterine tán qazdaı qalqyp júre­tin názik qımyl-qoz­ǵalysyna, júris-tu­rys­taryna, appaq kıimderine qarap, baqsylar emes, Qoı­lybaı men Tilepti jebep-jelep júrgen perishtelerge uqsatty. Qalaı bolǵanda da Arqalyq qazaq jasóspirimder teatry qoı­ǵan «Tilep – Saryqyz» qoıy­ly­my sátti shyqty dep nyq senimmen aıta alamyz. Kórermenderdiń ártister oıynyna jıi qol soǵyp, qoshemet kórsetip otyrǵany so­nyń birden-bir dáleli desek, osy­naý Torǵaı teatrynyń Astana tó­rinde óner kórsetýi elorda jurt­shy­lyǵy, mundaǵy jerlesteri úshin zor qýanysh boldy. Sonyń bir dáleli, spektakl sońynda sahnaǵa kóterilip, alǵys aıtýshylar qatary da meılinshe mol boldy. Aıtalyq, Parlament Máji­li­siniń depýtaty Kenjeǵalı Saǵa­dıev teatr ujymyn quttyq­taı kelip, Torǵaı jeriniń qaıta tú­lep, sha­rýashylyqtarynyń ór­ken­deıtinin, keler jyly Arqa­lyqqa qaraı Aq­tóbe oblysynyń Yrǵyz qalasynan temirjol tar­ty­la bastaıtynyn, so­ǵan qajetti qarjy qaralǵanyn aı­typ, súıin­shi surady. Odan keıin Tor­ǵaı túlek­teriniń biri, belgili kásipker hám mesenat, Tilep baqsy­nyń tikeleı besinshi urpaǵy jáne osy qoıy­lym demeýshisi Sapar Ys­qaqov ta óz rızashylyǵyn bildirdi. Sapardyń biz bilmeıtin bir qyzmeti bar eken. Ol Máskeýde or­nalasqan halyqaralyq «Júz jyl­dyq­tyń jomarttary» (Mesenaty stoletııa) qorynyń akademıgi kó­ri­nedi. Sol qordyń ókildigimen Ar­qa­lyq teatry ujymyn Asta­na­ǵa bastap kelgen Qostanaı obly­sy ákim­diginiń mádenıet basqa­r­ma­synyń bastyǵy M.Sle­sar­dy, teatr dı­rek­tory O.Muhatovany, «Tilep – Saryqyz» poemasynyń av­tory N.Aıtovty joǵarydaǵy qor­dyń «Chest ı polza» atty omyraý­lyq medalimen marapattady. Iá, láıim óner órge órleı bergeı! Juma- Nazar SOMJÚREK, jazýshy.