Halyqaralyq saıasat turǵysynan alyp qaraǵanda, HH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda álem jurtshylyǵy erekshe saqtyqty qajetsingen úreıli jaǵdaıda ómir súrgendigin jasyra almaımyz. О́ıtkeni, kezinde «qyrǵı-qabaq soǵys» ataýymen belgili bolǵan ústi-ústine qarýlaný úderisin aıtpaǵanda, KSRO jáne AQSh-pen qatar, ıadrolyq qarýy bar memleketter jappaı qyryp-joıatyn qarý túrlerin synaqtan ótkizýden «jarysqa» túsip jatty. Sóıtip, ýaqyt óte kele ıadrolyq qarýǵa ıe elderdiń qatary toǵyzǵa jetti...
Eń qaterli qarýǵa ıelik etetin memleketterdi shartty túrde «Iаdrolyq klýb» dep ataıdy. Olardyń ishinde halyqaralyq quqyq boıynsha zańdylary – AQSh, Reseı, Qytaı, Fransııa jáne Ulybrıtanııa. Bul elderdiń halyqaralyq quqyq negizinde zańdy bolatyn sebebi, atalǵan bes memleket ıadrolyq qarýdy 1967 jyldyń 1 qańtaryna deıin synaqtan ótkizgen. Al 1970 jyly kúshine engen Iаdrolyq qarýdy taratpaý týraly shartqa sáıkes, osy bes memleket ózderinde ıadrolyq qarý ustaýyna bolady. Biraq, olar ıadrolyq qarý jasaýdyń tehnologııasyn ózge elderge taratpaýy tıis jáne ózderinde bar joıqyn qarýdy birtindep joıýy qajet edi. Iаdrolyq qarýǵa ıe toǵyz memlekettiń úsheýi – Úndistan, Pákistan, sondaı-aq Soltústik Koreıa halyqaralyq quqyq boıynsha ózderinde ıadrolyq qarýdy zańsyz ustap otyr. Ári bul elder «Iаdrolyq klýbqa» múshe emes. Sebebi, olar ıadrolyq synaqty 1967 jyldyń 1 qańtarynan keıin jasady. Toǵyz eldiń sońǵysy – Izraıl resmı túrde ıadrolyq qarýdyń ıesi sanalmaıdy. Biraq, halyqaralyq uıymdardyń boljamy boıynsha, Izraılde ózderi jasaǵan ıadrolyq qarý bar. Álemdik problemalardy zertteıtin Stokgolm halyqaralyq ınstıtýtynyń zertteýlerine qaraǵanda, AQSh pen Reseıge álemdegi ıadrolyq qarý-jaraqtyń 90 paıyzy tıesili. Sońǵy jyldary osy eki memleket ıadrolyq qarýlarynyń sanyn birshama azaıtty. Sondaı-aq, AQSh pen Reseı ózderiniń qarý-jaraqtaryn qaıtadan jańalaýdy qolǵa alyp jatyr. Halyqaralyq zertteý uıymynyń málimetteri boıynsha, ıadrolyq qarýy bar elderdegi ıadrolyq qarý sanynyń qosyndysy 16,3 myń birlikke teń eken. Sońǵy úsh jyl ishinde joıqyn qarý sany 900 birlikke azaıǵan. Al 2011 jylǵy strategııalyq shabýyldarǵa qarsy qarý-jaraq sanyn shekteý týraly kelisimge sáıkes, AQSh pen Reseı ıadrolyq qarý sanyn 1,5 myńǵa deıin qysqartýy tıis bolatyn. О́kinishke qaraı, ıadrolyq qarýy mol eki iri derjavanyń arasyndaǵy kúrdeli jaǵdaı buǵan múmkindik bermeýde. Onyń ústine, atalǵan memleketter aldaǵy onjyldyq josparlarynda ıadrolyq qarýdy jetildirýge bólinetin qarajatty kóbeıtetinderin ashyq aıtyp otyr. Jasyratyny joq, ıadrolyq qarýy bar elderdiń eshqaısysy ıadrolyq qarýdan sanaly túrde bas tartpaıtyny baıqalady. Osy máselelermen aınalysatyn sarapshylardyń pikirinshe, ıadrolyq qarýǵa ıelik etkisi keletin elder de barshylyq. Sarapshylar olardyń qataryna Iran, Japonııa, Kanada, Germanııa, Brazılııa jáne Saýd Arabııasyn qosady. Keıbir derekter sońǵy onjyldyqta álemdik áskerı bıýdjettiń eselep artyp kele jatqanyn aıǵaqtaıdy. Mysaly, búginde dúnıe júzi boıynsha áskerı salaǵa bólinetin qarjy rekordtyq kórsetkishke jetip, 1,6 trıllıon dollardy qurapty. Bul álemdik ishki jalpy ónimniń 2,2 paıyzy eken. Iаdrolyq qaýip-qater áli seıile qoıǵan joq. Ol basqasha sıpat alyp bara jatqan sekildi. Bul joıqyn qarý qara nıetti ekstremısterdiń qolyna túspesin deńiz. «Mundaı soǵys bastalsa, odan birde-bir memlekettiń aman qalýy múmkin emes, – dep atap ótken edi Elbasymyz Vashıngtonda ótken Iаdrolyq synaqqa qarsy halyqaralyq sammıtte sóılegen sózinde. – Búgingi tańda lańkesterdiń ıadrolyq qarýǵa qol jetkizý múmkindigi naqty shyndyqqa aınaldy. Mundaı jaǵdaıda álem kóshbasshylary kúsh biriktirip, atalǵan syn-qatermen birge kúrespese, tym kesh bolady». Iаdrolyq qarý qateri kezdeısoq jaǵdaıda da tónetini jóninde mysaldar bar. 1996 jyldyń naýryzynda «Grınpıs» uıymy apat saldarynan muhıttar men teńizderde 51 ıadrolyq oqtumsyqtyń joǵalǵanyn jarııalady. Onyń 44-i KSRO-nyń, 7-eýi AQSh-tyń qarýy eken. Sondaı-aq, apatty jaǵdaılarǵa baılanysty jeti atom reaktory bar bes atom súńgýir qaıyǵy sýǵa batyrylǵan. Al osy qaterli oqtumsyqtar men qarýlar jarylsa she?.. Onyń sońy asa aýyr zardaptarǵa soqtyratyny aıtpasa da túsinikti. Sondyqtan da Qazaqstan Prezıdentiniń ıadrolyq qarýdan azat álem qalyptastyrý týraly bastamasy óziniń qundylyǵy men mańyzdylyǵyn eshqashan joımaq emes. О́ıtkeni, ornyqty damýdyń kilti – beıbit ómir.
Álısultan QULANBAI,
«Egemen Qazaqstan»