«Sábıt Muqanovqa taqpaq aıtyp berdim»

– deıdi Reseıde turatyn 90 jastaǵy Jibek Turlasova Naǵaıbaq aýdany Chelıabi oblysyndaǵy óndiristi Magnıtogor qalasynan 50 shaqyrymdaı búırekte jatyr. Qazaqtar shoǵyrlanyp otyrǵan Arslanbaı aýyly Naǵaıbaq aýdanynyń ortalyǵy Fershampenýaz selosynan qozykósh qana jerde ornalasqan. Odan bes shaqyrym jerde Naǵaıbaq selosy bar. Osy Naǵaıbaq aýylynda nemere inisi Abaı Japarovtyń qolynda turatyn Jibek Turlasova ájemiz ótken qarashada 90 jasqa toldy. «Syrly aıaqtyń syry ketse de, syny ketpeıdi» degendeı, bir kóziniń aýyryp, kórmeı qalǵany bolmasa, áli óńi taıa qoımaǵan, sózi de mirdiń oǵyndaı. Kóneniń kózindeı shejire qarııa áńgime aıtqanda, ótken ýaqyt sýretteriniń bárin tizildirip kóz aldyńa ákelgendeı bolady. Áńgimemiz birden jarasty. – Bul ómirden kórgenim de kóp, bilgenim de mol edi. Kári­lik kimdi tusaýlamady deı­siń, qaraǵym. Toqsanyń da aıaı­yn dep turǵan joq, biraq bala kezimdegi kórinister jadymnan tym óshe qoımaǵan sekildi. – Onda alys jyldardyń esteligin estı otyraıyq, áje. – Qazaqstannan kelseńder Sábıt Muqanovty biletin shy­ǵar­syńdar. Ataǵy jer jardy ǵoı. Sol kisiniń aldynda otyryp, taqpaq aıtqanym bar edi bala jasymda. – Áje aıtyńyz, munan artyq qandaı áńgime kerek! – 30-shy jyldary men oıyn balasy edim, ótken ǵasyrda. Ákem jastaı óldi, jetim óstim. Joqshylyqtan on jasqa deıin mektep kórmedim. Dál qaı jyly ekenin umyttym, biraq sol 30-shy jyldardyń ortasy ekeni anyq. Meniń 9-10 jasar kezim bolatyn. Birde aýylǵa «jazýshy Sábıt Muqanov keldi» degendi estisimen, aýyl­dyń taıly-taıaǵy qalmaı daý­ryǵyp, ony kórgenshe asyqtyq. «Qyzyl qazaq» aýylynda ylǵı qazaqtar turatyn. Saýyqqoı aýyl edi. Men bala jasymnan estigenimdi qaǵyp alatyn zerek bolyp óstim. Aýylda alańsyz óleń aıtylady. Sonyń barlyǵyn jattap alatynmyn. Estıtinim tek Stalın týraly óleńder bolýshy edi. «Stalın – kósemimiz, Stalın dep ósemiz biz» dep aýyz jappaı aıtyp júremiz. Aty jer jaryp tur­ǵan Sábıt Muqanov Ysqaq Bojaqov degen kisiniń úıine tús­ti. Ol kezde qazaqtarda qa­zir­gideı keń saraıdaı úı qaı­da, tuqyl jer baspanalar ǵoı. Ysqaqtyń sondaı úıinde Aǵa­jaı degen áıeli dastarqan á­zirlep júrdi. Anam meni ertip barǵanda dóńgelek júzdi, qaratory, ajarly, qyryqtyń o jaq, bu jaǵyndaǵy kisi tórde otyr eken. Balamyn ǵoı, aýyl aqsaqaldary maǵan «aǵańa óleń aıtyp ber» dep ıtermeledi. Sábıt Muqanov meni shaqyryp alyp, oń tizesine otyrǵyzdy. Sonda: «Kelemin joǵarydan mań-mań basyp, qolymda shıe baýly kúmis qasyq. Sábettiń ókimeti qurylǵan soń, jaryqqa jańa shyqtyq kózdi ashyp» dep bas­tap taqpaq aıtqanym esim­de. Aldymdaǵy eresek balalardan úırengen taqpaǵym bolsa kerek. О́leńniń kimdiki ekenin, qalǵan shýmaqtaryn umy­typpyn. Sábıt meniń arqa­mnan qaǵyp, «bárekeldi!», dep maqtaý sózderin aıtty. Sodan aýyl­dyń adamdary qaý­qyl­­da­syp, qo­naqpen dastarqan ba­syn­da bol­dy. Biz balalar oı­- y­nǵa shy­ǵyp kettik. – Sábıt Muqanovtyń aýyl­da qansha ýaqyt bolǵanyn bilesiz be? – Ol kisi Qyzyl qazaq aýylynda bir-eki kún aıaldady bi­lem. О́ıtkeni, Sábıtti ja­ǵal­baılylar birden jiber­medi. Ony aýylda Ysqaq kó­ke­mizden keıin «Qyzyl qa­zaq» kolhozynyń tóra­ǵasy Sáten Boranbaev, býhgalteri Ju­mataı Noqaev, meniń ákem­niń inisi Hasen Japarov degen aýyldyń iri-basty k­i­si­leri úıine shaqyryp, qona­ǵa­­sy berdi. Balamyz ǵoı, biz­­­di úlkenderdiń qasyna kim­ jiberýshi edi? Áıtpese, Sá­bı­t­­pen qanshama áńgime aı­ty­lǵany haq qoı. Keıin, hat ta­nyǵan soń Sábıt Mu­qanovtyń shyǵarmalaryn q­y­zyǵa oqydym. – Jibek áje, bir sózińizde Kú­láshti de aıtyp qaldyńyz ǵoı? – Iá, sol 30-shy jyldardyń ishinde Magnıtogor metall kombınatyna Kúlásh Baıseıitova da kelip, konsert berdi.Týra qaı jyly kelgeni esimde joq, biraq sol 30-shy jyldardyń ishinde, bálkim, aıaǵyna qaraı shy­ǵar. Soǵystan buryn. Jetim qyz sonaý Magnıtogorǵa, Kú­lásh­tiń konsertine qaıdan bar­­syn. Ol kezde qazirgideı zyr­ǵyǵan avtobýs, mashına qaıda? Aýyldan shamasy jete­tin­derdiń barlyǵy shubap atpen, arbamen baryp keldi. Sodan keıin tatar (naǵaıbaq) tilindegi jergilikti «Stalın ıoly bılán» gazetine Kúláshtiń sýreti, onyń konserti týraly maqala basyldy. Men sodan oqydym. Shashyn mańdaıdan qaq jaryp tastaǵan, dóńgelek júzdi, sulý áıel eken. Kúlásh Magnıtogorǵa kelip-ketkennen keıin «Qyzyl qazaqtyń» bar qyzy «Gákkýdi» aıtyp, aýyz jımaıtyn boldy. «Qobyz ben dombyranyń arasynda, balqyǵan qorǵasyndaı qaıran Gákký» dep shyrqaıtynymyz esimde qalypty. Tilshi sheginisi: «Stalın ıoly bılán» gazeti demekshi, Naǵaıbaq aýdanyn jaılap otyrǵan tili tatar tiline óte jaqyn, dini bólek naǵaıbaq halqyn Keńes Odaǵy kezinde «tatar» dep jazatyn. Keńes Odaǵy taraǵannan keıin olar­dyń óz aldyna halyq, ult bo­lyp tirkelýine kóp eńbek s­ińir­gen osy «Qyzyl qazaq» aýyly­nyń túlegi Qaıyrbek Seıilov esim­di qandasymyz ekenin de aıta ketýdiń artyq­tyǵy bolmas. Jalpy, Jaıyq boıyn jaı­­laǵan qazaqtardyń tarıh-taǵ­dyry arnaıy maqalanyń júgi der edik. Jibek ájeniń áńgi­me­­sinen Jaıyq boıyndaǵy qazaq­tar­dyń ómiri qaı ýaqytta da mal­dyń jaıylymy, jer úshin kúrespen ótken. – Jibek áje, áńgime bary­syn­da jetim óskenińizdi qaı­ta­ladyńyz. Balalyq sha­ǵy­­ńyz aýyr kezeńderge tap kel­di ǵoı? – «Qyz Jibek» qı­ssa­syn­daǵy Jibektiń: «Áýelde túsken jerim Jaǵalbaıly, jylqysyn kóp­tiginen baǵa almaıdy» deı­t­ini bar ǵoı, sol ras. Ata­la­­ry­myz­dyń baı bolǵanyn qaı­t­e- ı­in, rahatyn ózderi kórdi, sol mal­dyń bar qorlyǵyn balalary – bizder tarttyq. Odan on beske endi shyqqanymda soǵys bastalyp ketti de, kór­me­genim joq. Nesin aıtaıyn, kó­rikti edim. «Aq Jaıyqta ta­ǵy bir Jibek ósip keledi» deı­di eken aýyldyń úlkenderi men týraly. Ýaqyt jibegin jún qyp jiberdi, qaraǵym. Qazaq­tyń qaı áıeliniń de sheri óleń­men shyqqan ǵoı. Men de: «Dúnıeniń qyzyǵyna kimder toıǵan? Túrindeı tekemettiń oıý oıǵan. Qyz Jibek armanyna jete almaǵan, Atymdy ákem nege Jibek qoıǵan?..», dep jylap alatyn edim. Soǵys kezinde ashtan ólip bara jatqan soń, kúnim úshin aýyldaǵy bireýge turmysqa shyqtym. Ol meni adam emes, mal qatarynda ustady. Osy jerdiń aǵashy qalyń bolýshy edi, qasqyry jaýdaı. О́zi úıde jatyp, meni otynǵa, shópke jalǵyz jiberedi.Qudaı aıaǵan shyǵar, ol bir jarym jyldan soń kenetten óldi de, odan keıin Moldabaı degen jigitke ózim qalap shyqtym. Kózim ashyldy, jaqsy turdyq. Qýandyq atty ul, Qarapa atty qyz tap­tym. Biraq taǵdyr maǵan Moldabaıdy da kóp kórdi, odan 33 jasymda jesir qal­dym, aýyryp qaıtty. Nashar­lap jatyp marqum: «Jibek, seni janymnan artyq kórip una­typ edim, endi kim qushaqtar eke­n?» dedi. Ol bul dúnıeden baz keship jatqanyn, betiniń o dúnıege qaraǵanyn aıtyp qa­myqty, balalardy da­ıyndady. Sosyn men ómir boıy oǵan degen adaldyǵymdy saq­taı­tynymdy aıttym. Sol s­ó­zimdi ustadym da. Áıtpese, ma­­ǵan qyzyqqandar kóp boldy. Esh­kim­ge moıyn burmadym, eki balam­dy ósirip, aıaqtandyrdym. Biraq taǵdyrdyń júgi moınymnan aqyry túspedi. Ulym qaıtys boldy, qyzym qazir ınsýlt alyp, ony jalǵyz qyzy qarap otyr. Meni nemere inim qolyna aldy. Átteń, dúnıe-aı, deımin. – Sonda toqsan jasta ómir­den ne túıdińiz? – «О́lgenniń artynan ólmek joq» degen ǵoı halqymyz. Áıel sony ustanýy kerek eken. Men jaryma adaldyq tanyta­myn dep, ómir boıy ózimdi bu­ǵaý­ladym. Sonda ne taptym? Baladan qaldym, ómirimdi qıyn­dattym. Er bolsyn, áıel bol­syn Allanyń bergen syıyn bul ómirde tolyq jara­týy kerek eken, ómirdiń jal­ǵa­satynyna peıil salmappyn. Ár adamnyń taǵdyry, qa­teligi keıingige sabaq bolsyn, qaraǵym. Áńgimelesken Názıra JÁRIMBETOVA,  «Egemen Qazaqstan»  QOSTANAI – NAǴAIBAQ – QOSTANAI