Bıylǵy jyldyń mańyzdy on oqıǵasy

Prezıdent janyndaǵy Qazaqstan strategııalyq zertteýler ınstıtýty 2017 jyly Ortalyq Azııa elderiniń saıası jáne ekonomıkalyq damýy, turaqtylyǵy men qaýipsizdigi úshin mán-mańyzy joǵary 10 negizgi oqıǵaǵa sholý jasady. Keshe Ortalyq kommýnıkasııalar qyzmetiniń aqparat almasý alańynda atalǵan ınstıtýt dırektory Erlan Qarın bıyl Ortalyq Azııa elderi úshin asa mańyzdy sanalatyn oqıǵalar týraly aıtyp berdi. Birinshi mańyzdy oqıǵa – álemdik taýar naryqtarynyń birte-birte qalypqa kelýi, Or­ta­lyq Azııa elderiniń ekonomıkalarynda konıýnktýranyń jaqsarýy. Instıtýt dırektory 2017 jyly əlemdik taýar nary­ǵy­nyń qalypqa kelýi kútile­tinin jetkizdi. Munaı baǵa­sy­nyń ósýi men onyń jyl boıy 50-65 dollar aralyǵynda turaq­talýy nətıjesinde 2017 jyly munaıdyń ortasha jyl­dyq baǵasy byltyrǵy kór­set­kish­ten shamamen 20-25%-ǵa artady. Bul Qazaqstan shıkizat ekono­mıkasynyń 2-2,5% mólsherinde eleýli ósimin kór­setedi. Ekinshi mańyzdy oqıǵa Reseı, Qytaı, AQSh, Túrkııa jəne Iran sııaqty memleketterdiń ishki saıası úderisterine baılanysty. Spıkerdiń aıtýynsha, 2017 jyl Ortalyq Azııa elderi úshin jergilikti trendterden bólek, syrtqy oıynshylardyń ishki saıası úderisteri de aıtarlyqtaı mańyzdy bolady. «Bıyl Reseıde prezıdenttik saılaýǵa daıyndyq júredi. Sonymen qatar, kúzde Qytaıda eń bas­ty saıası oqıǵa – Kommýnıstik partııanyń HIH sezi ótedi. Onda QKP OK-niń, QKP OK Saıası bıýrosynyń jəne QKP OK Saıası bıýrosy Turaqty ko­mı­tetiniń quramy edəýir jańa­rady dep kútiledi. AQSh-ta jańa əkimshiliktiń kelýimen negizgi memlekettik qurylymdarda jańa toptar qalyptasady. Apparat alańy­nyń qaıta qurylýynan eldiń jahandyq strategııasy əri qaraı qalaı əzirlenetini sheshiledi. Bir jaǵynan, Aý­ǵanstandaǵy turaqsyzdyq, Reseıdiń belsendiligi men Qy­taıdyń qarqyndy ósýi jaǵ­daıynda AQSh Ortalyq Azııa aımaǵynda óz múddesin saqtap qalsa, ekinshi jaǵynan, jo­ǵaryda kórsetilgen memle­ket­terdiń Ortalyq Azııa el­derine qatysty is-əreketteri kóp jaǵ­daıda «Tramp faktoryna» baılanysty bolady. Túrkııadaǵy konstıtýsııalyq reformaǵa qatysty referendým men eldiń prezıdenttik basqarý júıesine kóshýi, sondaı-aq, osy jyldyń mamyr aıynda ótetin Irandaǵy prezıdenttik saılaý da asa mańyzdy oqıǵalar bolyp tabylady. Jalpy alǵanda, aımaqtaǵy jəne aımaqtan tys negizgi oıynshylardyń ishki saıa­sı úderisterdiń jańa kezeńine ótýi Ortalyq Azııa elderimen ózara is-qımyldarynyń odan arǵy traektorııasyna janama da, tikeleı de əserin tıgizedi», – deıdi Qazaqstan Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń dırektory. Kelesi mańyzdy oqıǵa Or­talyq Azııa halqynyń demo­gra­fııalyq jaǵdaıyna baılanysty bolyp otyr. Spıker 2017 jyly Ortalyq Azııanyń demografııalyq damýynda betburys bolatynyn atap ótti. «Aımaqtyń halqy 1991 jyly 51 mln bolsa, sońǵy 25 jyl ishinde halyqtyń sany 34,4%-ǵa ulǵaıyp, 2016 jyldyń basynda 68,6 mln adamdy qurady. Al sońǵy 5 jylda ósimniń ortasha qarqyny 1,2%-dan 1,7%-ǵa deıin jetken. Osyndaı oń úrdistiń saqtalýy 2017 jyly Ortalyq Azııadaǵy halyq sanynyń 70 mıllıonǵa jetýine nemese odan da asyp jyǵylýyna múmkindik beredi», – dep málimdedi E.Qarın. Aımaqtaǵy taǵy bir mańyzdy oqıǵalardyń biri О́zbekstannyń jańa basshylyǵymen baılanys­tyrylyp otyr. Instıtýt dırektory atap ótkendeı, 2017 jyl О́zbek­stan­nyń jańa basshylyǵy úshin alǵashqy əri mańyzdy jyl bolmaq. Osy jyldyń «Halyq­pen dıalog jəne adam múddesi jy­ly» dep jarııalanýy, memle­kettik basqarý jəne sot júıesin jańǵyrtýǵa, sondaı-aq, eldiń əleýmettik-ekonomıkalyq salasyn yryqtandyrýǵa qa­tysty jarııalanǵan negizgi reformalar ulttyq mańyzǵa ıe bolyp qana qoımaı, búkil aımaqtyń damýyna tyń serpin bermek. Túrikmenstan men Qyr­ǵyzstandaǵy prezıdenttik saılaýlar da aımaqtaǵy mańyzdy oqıǵalar qataryna kirdi. Spıker bıyl Túrikmenstan men Qyrǵyzstanda prezıdenttik saılaýlar ótetinine nazar aýdar­dy. Ortalyq Azııa elderi úshin asa mańyzdy altynshy oqıǵa – Taıaý Shyǵystaǵy shıelenister konteksinde aımaqta terrorlyq qaýip-qaterlerdiń saqtalýy. Instıtýt dırektory Sırııa men Irakta qaqtyǵystardyń jalǵasýyna baılanysty terrorızm qaýip-qateri ári qaraı da qaýipsizdik salasyndaǵy ha­lyq­aralyq kún tərtibin qalyp­tastyratynyn atap ótti. «Sonyń sheńberinde Orta­lyq Azııanyń keıbir elderin­de radıkalızmniń ishki alǵyshart­tary men terrorızm qaýpi saq­talyp qalady. Taıaý Shyǵystaǵy ahýaldyń ózgerýi jaǵdaıynda or­talyqazııalyq sodyrlardyń qaıta kelý qaýpi de bar», – deı­di ol. Jetinshi mańyzdy oqıǵa – Aýǵanstandaǵy turaqsyzdyqtyń saqtalýy. Strategııalyq zertteýler ınstıtýtynyń sholýyna sáıkes, 2017 jyly Aýǵanstandaǵy ishki saıası jaǵdaı óte kúrdeli bolyp qala beredi. Negizgi syn-qaterler kóp jaǵdaıda eldiń soltústigi, shyǵysy men ońtústigindegi shekaralas aımaqtardaǵy «Talı­ban» qozǵalysynyń əskerı belsendiligine, sondaı-aq, DAISh pen əl-Kaıdanyń belgili bir jaqtastarynyń bolýyna baılanysty týyndaýy múmkin. Kelesi mańyzdy oqıǵa Or­talyq Azııa halqynyń In­ter­nettegi belsendiligine baılanysty. Sońǵy jyldary Ortalyq Azııada Internet pen əleýmettik jelilerdi qoldanatyn halyq úlesiniń artýy baıqalady. 2010 jyldan beri onyń kólemi 2 esege ulǵaıdy – 14,5 mln adamnan 29,9 mln-ǵa deıin. Sholýǵa sáıkes, bıyl Ortalyq Azııada Internet qoldanýshylar sany keminde 30 mln adamǵa nemese aımaq halqynyń 45%-yna jetedi. Toǵyzynshy mańyzdy oqıǵa – Ortalyq Azııa aımaǵynda qytaılyq ınvestısııa ósiminiń jalǵasýy. Boljam boıynsha, 2017 jyly Qytaıdyń aımaqtaǵy ekonomıkalyq úrdiske aralasýy nyǵaıa túsedi. Oǵan Qytaıdyń Ortalyq Azııa elderi úshin bas­ty saýda seriktesi retindegi pozısııasynyń saqtalýy men iri ınvestısııalyq jobalardyń júzege asyrylýy qozǵaýshy kúsh bolýy múmkin. Strategııalyq zertteýler ıns­tıtýty júrgizgen sholýǵa sáı­kes, aımaqtaǵy onynshy mańyz­dy oqıǵa – álemdik aý­qymy bar asa mańyzdy is-shara­lardy ótkizýdi josparlap otyr­ǵan Qazaqstannyń bıyl álem nazarynda bolýy. Bıyl Qazaqstan aımaqtyq jəne halyqaralyq úderisterge bel­sendi qatysady. 2017 jyl­­dan bastap elimiz BUU Qaýip­­­sizdik Keńesiniń tu­raqty emes músheleri qura­myna en­di, sonymen birge, Qa­zaq­stan Ýnı­versıada-2017, EKS­PO-2017, ShYU sammıti jəne AО́SShK bastamasynyń 25 jyl­­­dyǵy sııaq­ty mańyzdy halyq­­­ara­lyq oqıǵalardyń alańy­­na aına­lady. Osy oraıda, stra­tegııa­lyq zertteýler ıns­tı­týty­nyń sholýyna sáıkes, bıyl Qa­zaq­stannyń álem nazarynda bolýy aımaqtaǵy asa mańyzdy onynshy oqıǵa sanalyp otyr. Aıdar О́RISBAEV, «Egemen Qazaqstan»