Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdenttigine kandıdat Jambyl Ahmetbekovtiń saılaýaldy baǵdarlamasy

Bizder bos ýádeler men nasıhattyq optımızmderden ábden sharshadyq. Qazirgi tańda bılikke degen se­nim­diliktiń deńgeıi naqty nátıjelermen tikeleı baı­la­nysty. Neniń ne ekenin ashyq aıtatyn, qoǵamdaǵy áleýmettik dertterge naqty dıagnoz qoıatyn ýaqyt jetti. Men jańa áleýmettik baǵyttyń negizi bolatyn ha­lyq­tyq úsh bastamany jarııalamaqshymyn. Memleket­tiń óziniń áleýmettik mindetterinen qashqaqtaýy úzdiksiz jalǵasa berýi múmkin emes. О́mir súrý deńgeıin kóterý men áleýmettik qorǵaý júıesin jetildirý – kez kelgen bıliktiń negizgi mindeti. Qazaqstan úshin bul – ulttyq tabysty ádil túrde bólý. Memleketimizde kúnkóristiń eń tómengi kórsetkishi ba­za­lyq áleýmettik standart bolyp esepteletini belgili. Úkimet osyǵan baǵyttala otyryp, bıýdjet pen búkil áleýmettik saıasatty qalyptastyrady. Búgingi tańda ol 15 338 teńgeni qurap otyr. Atalǵan sıfr aqylǵa da syımaıdy ári adamnyń tirshilik etýine eshqandaı sáıkes kelmeıdi. Shartty jáne esh negizi joq bul kórsetkish halyqtyń úmiti men naqty ómir súrý deńgeıin aqtamaı otyr. Ol óziniń kólemi jaǵynan rasıonaldy tutyný kórsetkishinen kem degende úsh ese kem. Jańa áleýmettik baǵyt sheńberindegi birinshi bastama – bul kúnkóristiń eń tómengi kórsetkishin kóptegen ór­kenıetti elderde qoldanylatyn standarttar boıynsha (ıaǵnı, medıandyq tásil arqyly) anyqtaý ádisin engizý. Bul ádis halyqtyń kem degende jartysy tutyna­tyn taýarlar men qyzmetterdi eń tómengi tutyný bıýd­jeti­niń quramy­na qosýǵa negizdelgen. Kúnkóristiń eń tó­mengi kór­setkishin medıandyq tásil arqyly anyqtaýǵa kóshken jaǵ­daıda, ol orta eseppen Qazaqstan úshin adam basyna shaq­qanda 200 000 teńgeni quraıdy. My­sal retinde qarastyrsaq, damyǵan elderde halyqtyń ortasha tabysynyń 40-50% tabysy kedeıliktiń joǵarǵy shegi bolyp esepteledi. Osylaısha, kúnkóristiń eń tómengi kórsetkishin usy­nylǵan tásilmen eseptesek, biz qazirgi tańdaǵy bılikke yń­ǵaı­ly bolyp otyrǵan tutynýdyń eń tómengi normasynyń prob­lemasyn emes, áleýmettik teńsizdikti retteý prob­le­masyn sheshemiz. Men muny eń basty baǵyt dep esepteımin. Qazir astanalyq sheneýniktiń meıramhanadaǵy bir keshki asynyń quny aýyldaǵy bir otbasynyń aılyq bıýdjetine teń. Elimizdegi ómir súrý deńgeıiniń ólshemderi BUU-nyń Zımbabve sekildi elderge qoıatyn sharttarymen eseptelmeı, kerisinshe, Dúnıejúzilik bank pen Halyqaralyq valıýta qorynyń joǵary talaptaryna jetýge talpynys jasaý qajet. Qarapaıym tilmen aıtsaq, «biz úshinshi sanattaǵy elmiz be?» nemese «básekelestikke qabiletti 50 eldiń qataryna kiremiz be?» degen saýaldarǵa jaýap berýimiz kerek. Qazaqstandyq kúnkóristiń eń tómengi kórsetkishin usy­nylyp otyrǵan medıandyq tásilmen esepteý júıesi tómen­degi áleýmettik kórsetkishterge jetýge múmkindik beredi:  Adam basyna shaqqanda kúnkóristiń eń tómengi kórsetkishi 200000 teńgeni quraıdy.  Bazalyq zeınetaqy tólemderi kúnkóristiń eń tómengi kórsetkishiniń 60%-yn quraýy tıis. Iаǵnı zeınetaqy – 120000 teńgege jetedi.  Zeınetaqy tólemderi 300000 teńgeni quraıtyn or­tasha jalaqynyń 40%-ynan tómen bolmaýy qajet. О́rkenıetti standarttar elimizdegi ortasha ómir súrý deńgeıine negizdelgen. Mundaı tásil boıynsha jan basyna shaqqandaǵy ortasha tabystyń jartysyndaı nemese odan tómendeý tabysy barlar kedeıler retinde esepteledi. Elimizdegi túrli esepteý júıelerinde únemi 90-jyldardyń ba­syn­daǵy az qamtylǵan otbasylardyń ólshemi negizge aly­nady. Alaıda qazirgi Qa­zaqstandy ol zamanmen sa­lystyrýǵa bolmaıdy. «Forbs» jýr­nalynyń málime­tin­she, álemdegi eń baı adamdardyń qataryna 7 qazaq­standyq kiredi. Iаǵnı, olardyń árqaısysy­nyń baılyǵy 1 mıllıard AQSh dollarynan asyp túsedi (salys­tyr­maly túrde qarastyrsaq, dúnıe júzindegi eń baı el Nor­vegııadan «Forbs» jýrnalynyń tizimine 4 mıllıarder kirgen). Sońǵy 10 jylda Qazaqstannyń shıkizat sek­to­rynan túsken jalpy tabysy shamamen 200 mıllıard dollardy qurady. Degenmen, áleýmettik shyǵyndarǵa bólinetin qarjy­nyń kólemi kóbeıgen joq (2002-2009 jyldary 11-12%). Nátıjesinde qazaqstandyq jalǵan resmı statıstıka «Biz – kedeılerden turatyn baı elmiz, bireýler ekinshilerdiń esebinen baılyqqa kenelip otyr» degen bir ǵana faktini jasyra aldy. Men – eki jaqty standarttar negizinde qurylǵan «qazaq­standyq kúnkóristiń eń tómengi kórsetkishine» qarsymyn. Men – eńbekshi halyqtyń laıyqty deńgeıde ómir súrýin qalaımyn. Meniń ekinshi bastamam – qazaqstandyq joo túlekteri­niń birinshi ret jumysqa ornalasýlaryna memlekettik kepildik berýdi engizý. Qazaqstanda jumys oryndaryn jasaqtaý barysyna júrgiziletin memlekettik baqylaý to­lyq­taı joıylǵan, memlekettik josparlaý saıasaty men ón­di­ris­tik kúsh­terdi or­na­lastyrý múldem joq. Kásibı memleketti qalyptastyrý – eldiń strategııa­lyq damýynyń negizgi basymdylyǵy. Bul problema – jú­zege asyrylý ba­ry­sy onyń bastama­shy­laryn da, oǵan qatysýshylardy da qanaǵattandyrmaı­tyn «Bola­shaq» baǵ­darlamasy sekildi shekteýli sharalarmen sheshilmeıdi. Bir adamǵa jylyna 100 myń dollar kóleminde qarjy shy­ǵyndalǵan atalǵan baǵdarlama­nyń 15 jyl boıy jumys isteýi kezinde kútilgen nátı­jeler aqtalǵan joq, kerisinshe, ol bilimdi jas­tarymyzdyń shetelge asý joly boldy. Basy artyq oqý oryndary, mamandyǵy boıynsha jumys istemeý, dıplomy bar jumyssyzdar, kásibı biliktiliginen aıy­rylý, jumyssyzdar sany men bilikti kadrlarǵa degen sura­nys­tyń sáıkes kelýi, munyń bári – búgingi kúnniń proble­ma­la­ry. «Zańger» dıplomdaryna ıe kúzetshiler – ashy da bolsa, shyndyǵymyz. Birinshi jumys ornyna kepildik berý – jas mamannan jumysqa ornalasýy kezinde mamandyǵy boıynsha 3 jyl jumys ótilin suraý sekildi kedergiden shyǵarar jol bolyp esepteledi. Qazaqstan – halqy jas memleket, sondyqtan árbir azamat ózin-ózi júzege asyrý múmkindigine ıe bolýy tıis! Al endi qazirgi qoǵamnyń «bas aýyrtyp otyrǵan» negizgi problemasyna toqtalaıyq. Búgingi tańda Qazaq­stan­nyń tur­ǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyǵy toqy­raý jaǵdaıynda tur. Elimizde júrgizilip otyrǵan tur­ǵyn úı saıasaty qurylys, kom­mýnaldyq jáne ener­ge­tı­kalyq monopolııalardy baıytýǵa ba­ǵyt­tal­ǵan. Turǵyn úı-kommýnaldyq qyzmetterdiń tarıfteri men baǵalary óte joǵary jáne úzdiksiz ósý ústinde, al olar­dyń sa­pa­sy baǵalaryna sáıkes kelmeıdi. Halyqtyń kommý­nal­dyq tólemderdi tóleýge múmkindikteri azaıyp otyr. Úshinshi bastamam retinde turǵyn úı-kommýnaldyq sha­rýashylyq salasynyń tarıfteri men baǵalaryn azaı­týdy usynamyn. Azamattardyń kommýnaldyq tó­lem­derge tóleıtin maksımaldy shyǵyndarynyń kólemi jalpy otbasy tabysynyń 10%-ynan aspaýy tıis dep memlekettik deńgeıde zańmen bekitilýi qajet. Memleketke kommýnaldyq tólemderden túsken qarjy úıler men kommýnaldyq júıelerdi jóndeýge jáne olarǵa qyzmet kórsetýge jumsalýy tıis. Sonymen birge, tarıfter men baǵalardy azaıtý maqsatynda, olardyń ósýine sebepshi bolatyn turǵyn úı-kommýnaldyq sharýashylyq qyzmetteri­nen qosymsha qun salyǵyn alyp tastaý kerek. Biz halyqty turǵyn úımen qamtamasyz etýde jáne kommýnaldyq sharýashylyqtyń ınjenerlik júıesiniń jaǵ­daıyn jańǵyrtýda memlekettiń jaýapkershiligin qalpyna keltirýdi usynamyz. Kóp páterli úılerge júrgizilmegen kúrdeli jóndeý­ler úshin qordalanǵan memlekettik qaryzdyń somasyn aı­qyndap, anyqtaýdy qajet dep esepteımin. Memle­ket­tiń qaryzy men tozyǵy jetken turǵyn úı qoryn ustap turý aýyrtpalyǵyn halyqtyń moınyna júkteýge jol bermeý kerek! Biz memleketti tıisti tólemderdi tóleýge májbúr etemiz. Atalǵan úsh baǵyttyń elimizdiń saıası kelbetin, onyń damý jolyn tolyqtaı ózgertetinine jáne «áleý­mettik memleket» degen konstıtýsııalyq formýlaǵa sáıkes keltiretinine kámil senimdimin. Biz, halyqtyq kommýnıster, kedeılerdiń múddeleri úshin ǵana kúrespeımiz. Biz jalpy kedeılikpen kúresemiz! Biz baılyqpen kúrespeımiz, kerisinshe, baılyq pen mol­shylyqtyń sybaılas jemqorlyq, tonaý jáne adam resýrs­taryn qanaý jolymen emes, zańdy jolmen kelýi úshin kúresemiz. Ortaq ıgiliktiń jeke paıdadan joǵary bolatynyna senimdimiz. Qazaqstan azamattarynyń áleýmettik jaǵdaıy men ál-aýqaty zamanaýı bıliktiń áreket etý qabileti men onyń saıası jaýapkershiliginiń basty baǵamyna aınalýy tıis dep esepteımiz. Qazirgi memlekettik saıasattyń túpki maqsaty – Adam bolýy qajet. Qazaqstan halqynyń ómir súrý deńgeıi men sapasy elimizdiń tabıǵı baılyqtarynyń, ıntellektýaldyq jáne rýhanı qundylyqtarynyń deńgeıine sáıkes kelýi úshin, Men bar kúsh-jigerimdi sarqa paıdalanamyn. Ortalyq saılaý komıssııasy kandıdattarǵa respýblıkalyq bıýdjetten bólingen qarajattan tóledi.