Prezıdent Qasym-Jomart Toqaevtyń Amerıkaı Qurama Shtattaryna resmı sapary Qazaqstannyń ınvestısııalyq saıasatynyń jańa kezeńin aıqyndady. Sapar aıasynda ótken joǵary deńgeıdegi kezdesýler, amerıkandyq korporasııalarmen kelissózder jáne strategııalyq bastamalar elimizdiń jahandyq ekonomıkadaǵy ornyn kúsheıtýge baǵyttalǵan. Bul sapar Qazaqstannyń basty maqsaty – ekonomıkany resýrstyq táýeldilikten aryltyp, joǵary qosylǵan qundy óndiristerdi damytý, óńdeý ónerkásibin keńeıtý jáne sheteldik kapıtalmen uzaqmerzimdi seriktestik ornatý ekenin aıqyn kórsetti.
Osyndaı jobalardyń biri – halyqaralyq kompanııa Mars-pen jasalǵan ınvestısııalyq kelisim. Bul Qazaqstannyń agroónerkásiptik kesheni men óńdeý sektoryna jańa tehnologııalar men óndiristik mádenıet ákelýge baǵyttalǵan qadam retinde qarastyrylady. Prezıdenttiń AQSh-taǵy kelissózderi dál osyndaı jobalarǵa jol ashyp, amerıkalyq iri bıznespen ekonomıkalyq áriptestiktiń úzdik modelderin keńeıtýge túrtki boldy. Ekonomıst Iýlııa Baeva AQSh saparynyń ınvestısııalyq mańyzyn, joǵary qosylǵan qundy óndiris trendin jáne uzaqmerzimdi seriktestik formatynyń Qazaqstan ekonomıkasyna yqpalyn taldap beredi.
– Joǵary qosylǵan qundy ónim óndirý jáne ony damytý – jańa trend. Mars sekildi kelisimder Qazaqstan ekonomıkasynyń qurylymyn ózgerte ala ma?
– Ishki de, syrtqy naryqqa baǵyttalǵan joǵary qosylǵan qundy ónim shyǵarý – bizdiń ındýstrııalyq saıasattyń basty mindetteriniń biri. Úı janýarlaryna arnalǵan jemniń joǵary tehnologııalyq ónim dep aıtý qıyndaý bolsa da, mundaı ınvestısııalyq jobalar elimizdiń agrarlyq salasyn damytýǵa, jańa jumys oryndarynyń paıda bolýyna, jańa tehnologııalardyń engizilýine yqpal etedi.
Bul kelisim sheteldik qana emes, otandyq ınvestorlar úshin de elimizde óńdeý ónerkásibinde naqty jobalardy júzege asyrý múmkindigin kórsetetin mańyzdy belgi. Osyndaı jobalardyń keńeıýi men tırajdalýy Qazaqstan ekonomıkasyn ártaraptandyrýǵa eleýli úles qosa alady.
– Qazaqstan Ortalyq Azııada PII kólemi boıynsha kóshbasshy. Investorlar úshin basty tartymdy faktor — resýrstar ma, geografııa ma, álde ınstıtýttyq reformalar ma?
– Qazaqstan shyn máninde sheteldik kapıtal tartý boıynsha aımaqta belgili bir deńgeıde kósh bastap keledi. Eldiń ınvestısııalyq tartymdylyǵynyń negizgi faktory – baı resýrs bazasy jáne ony ıgerýdiń qolaıly jaǵdaılary: kapıtaldy qaýipsiz engizý jáne shyǵarý, ınvestorlar úshin qolaıly ónim bólisý kelisimderi, salyqtyq turaqtylyq.
Tartymdylyq resýrstyq jobalardyń joǵary rentabeldiligimen, sondaı-aq ınstıtýsıonaldyq ortadaǵy qolaıly jaǵdaılarmen nyǵaıa túsedi. Dástúrli túrde sheteldik ınvestısııanyń eń kóp tartylǵan salasy – munaı jáne gaz óndirý sektory. Keı jyldary bul salaǵa baǵyttalǵan tikeleı ınvestısııa kólemi 56%-ǵa deıin jetti (2018–2019 jj.).
Sonymen qatar, shıkizattyq sektordyń damýy óńdeý salasyna da jańa múmkindikter ashady. Mysaly, Atyraýdaǵy polıetılen óndiretin zaýyttyń qurylysy – munaı-gaz hımııasynyń damýyna negiz bolatyn iri joba.
Geografııalyq faktor da sońǵy jyldary kúsheıdi. Qazaqstannyń tranzıttik áleýetin ashý talpynysy kóterme saýda, kólik jáne logıstıka salalaryndaǵy ınvestısııa kóleminiń artýyna áser etip otyr.
AQSh-qa tikeleı áýe reısin ashý maqsatynda elimizge Boeing 787 Dreamliner ushaqtary jetkiziledi
– Valdyq jáne taza tikeleı ınvestısııalar arasyndaǵy aıyrmashylyqqa nazar aýdarý nege mańyzdy?
– Valdyq kórsetkish bizge ınvestorlardyń elge qansha qarajat engizgenin kórsetedi: aksıonerlik kapıtalǵa qatysý (10%-dan joǵary), elde tapqan tabysty qaıta ınvestısııalaý nemese kompanııalar arasyndaǵy qaryz berý. Bul kórsetkish uzaq jyldar boıy 20 mlrd dollardan joǵary boldy, alaıda sońǵy eki jylda 14 mlrd dollarǵa deıin tómendedi.
Biraq odan da mańyzdysy – taza tikeleı ınvestısııalar kólemi. О́ıtkeni bul kórsetkish elden shyǵarylǵan kapıtaldy da eskeredi. Mysaly, ınvestordyń elden tolyq nemese ishinara ketýi.
2024 jyly Qazaqstan bul kórsetkish boıynsha aımaqtaǵy kóshbasshylyǵyn О́zbekstanǵa berdi. Sońǵy eki jylda taza ınvestısııanyń kólemi tıisinshe 0,15 mlrd jáne 1,18 mlrd dollardy ǵana qurady. Bul elden shyǵarylatyn paıda kóleminiń ósip, jańa jobalarǵa qatysatyn ınvestorlar sanynyń azaıýyn kórsetýi múmkin.
Qazaqstan men AQSh korporasııasy birlesken ınfraqurylym jobalaryn talqylady
– Qazir bir rettik mámilelerden góri uzaqmerzimdi seriktestik qurý týraly jıi aıtylady. Mundaı tásil ekonomıka úshin neni bildiredi jáne ol jahandyq týrbýlenttik jaǵdaıynda qanshalyqty turaqty?
– Bul tásildiń óz artyqshylyqtary da, belgili shekteýleri de bar. Uzaqmerzimdi seriktestik bıznes úshin seriktesterdi izdeýge ketetin shyǵyndardy azaıtady, yntymaqtastyqtyń boljamdylyǵyn arttyrady, al senim deńgeıiniń joǵary bolýy tranzaksııalyq shyǵyndardy azaıtady.
Globaldyq týrbýlenttik jaǵdaıynda uzaqmerzimdi seriktestik ózindik turaqtandyrý mehanızmi retinde jumys isteıdi: daǵdarystar men syrtqy shoktarǵa tózimdilikti kúsheıtedi.
Alaıda mundaı seriktestik bıznestiń ıkemdiligin tómendetedi: naryqta tıimdirek sharttar usynatyn jańa kontragentke aýysý qıynǵa soǵýy múmkin. Sol sebepti kompanııalar uzaqmerzimdi kelisimder men bir rettik mámilelerdiń paıdasy men táýekelderin árqashan muqııat ólsheıdi.