Dúbirge toly dúnıe

JAǴDAISYZ ELDEN HALYQ KETÝGE ASYǴADY Arab revolıýsııasynyń ot-jalynyna sharpylǵan eldiń biri – sonaý aıtarlyqtaı alysta, Afrıkanyń batys-ortalyǵynda jatqan Kot-d’Ivýar. Kóp adam bul elge revolıýsııa ushqyny qalaı jetti deıdi. Árıne, revolıýsııa da ózine qa­jet­ti topyraqta ósip-ónedi. Al Kot-d’I­výarda ondaı jaǵ­daı kópten beri qa­lyptasqan. Áskerı tóńkeris te osynda, azamat soǵysy birde kúsheıip, birde basylady. Afrıkadaǵy bas­­qa kórshi elderge qaraǵanda, bul elde eýropalyq bılik júıesi tereńirek engen. Keıde onyń afrıkalyq júıemen úılese bermeıtini bar da, sodan qaıshylyq týyp jatady. О́tken jyldyń aıaǵynda bul elde prezıdenttik saılaý ótti. Sonda bıliktegi Loran Gbagbo men oppozısııa kósemi Alassan Ýattara kúreske túsken. Saılaý qorytyndysy boıynsha ekeýi de ózderin jeńiske jettim dep ja­rııa­lap, tipti úkimet basshylaryn da taǵaıyndap jiberdi. Sóıtip, qos úkimet paıda bolǵan. Biraq bu­­ryn­nan qolynda bıligi bar Gbagbo áskerge arqa súıep, óz tár­tibin ornyqtyrdy. Revolıý­sııa­lyq jaǵ­daı osylaı qalyptasty da, oǵan alystaǵy arab revolıýsııasynyń ushqyny tıdi. Bul eldegi jaǵdaıǵa syrt elder únemi belsendi aralasady. Ásirese, Fransııanyń bir kezdegi otaryna óziniń bir bólshegindeı qa­raıtyny bar. Tipti onda bitimgershilik kúsh retinde fransýz ás­keriniń turǵany zańdylyqtaı kó­rinedi. Eldegi qaqtyǵystarǵa ara­la­syp, olardyń bir jaǵyn jaq­tap, qoǵamda qaıshylyq týdyrady. Negizinen bul elde basty qaı­shy­lyq dinge qatysty. Halyqtyń basym kópshiligi jergilikti dindi ustanǵanymen, sandary azdaý bol­sa da, qaqtyǵys musylmandar men hrıstıandar arasynda ótedi. Musylmandar eldiń soltús­ti­gin­de, al hrıstıandar ońtústiginde turatyndyqtan da, qaqtyǵystar soltústik pen ońtústik arasynda. 2003-2007 jyldarda sol qaq­ty­ǵys sharyqtaý shegine jetkende, Fransııa oń­tús­tik­tegi hrıs­tıan­dar­dy jaqtap, so­nyń ar­qa­synda qa­zirgi pre­z­ıdent Loran Gbag­bo bılikke jet­ken edi. Qazir Fransııa el­diń soltústik ja­ǵyn, musyl­mandar ja­ǵyn, onyń kósemi Alassan Ýat­ta­rany jaqtaıdy. Jaqta­ǵanda fra­n­sýzdar BUU Qaýipsizdik Ke­ńesine Kot-d’Ivýar basshyly­ǵy­na, atap aıtqanda, prezıdent L.Gbag­bo men onyń ju­baıyna qar­sy sanksııa týraly qarardyń joba­syn ázirlep, talqylaýǵa usynyp otyr. Jalpy BUU, Afrıka odaǵy, AQSh bastaǵan biraz el ótken jyl­ǵy saılaý qorytyndysy bo­ıynsha oppozısııa ókili A.Ýattara jeńiske jetken dep esepteıdi, L.Gbagbony bılikten ketýge sha­qy­rady. Bul másele ótken jyly 9 jeltoqsanda BUU Qaýipsizdik Keńesinde qara­lyp, Gbagbony aıyp­taǵanda, Reseı veto quqyn paı­dalanyp, qarardy qabyl­datpaı tastaǵan. Odan keıin BUU Bas assambleıasy Alassan Ýatta­ra­nyń prezıdenttigin tany­ǵan she­shim qabyldady. Arab revolıýsııasyna baıla­nysty Kot-d’Ivýardaǵy jaǵdaı shıelenise tústi. Sol Arab dú­nıe­sindegi sharpysýda Batys op­po­zısııany jaqtap, tipti Lıvııa­daǵy soǵysqa aralasyp ketse, Kot-d’Ivýarda da oppozısııany qol­da­dy. Sóıtip, eń aldymen AQSh pen Fransııa belsendi túr­de Gbagbony aıyptap, ony ketýge májbúrleýde. Kúsh qoldanýǵa deıin baratyn syńaılaryn ańǵart­ty. Bul Gbag­bony myqtap oılan­dyrsa, Ýat­ta­rany jigerlendirip otyr. Son­dyq­tan da bul eldegi jaǵdaı jańa bet-burys alýy ábden múmkin. Bılik­tiń zorly­ǵy­na shydamaǵan halyq kórshi elderge ketip jatyr. Qazirge deıin bir mıllıondaı adam elden ketken. Sirá, bul eldegi jaǵdaı shıelenise túsetindeı qaýipte.   BILIKKE QUMARLYQ ADAMǴA NE ISTETPEIDI! Álemniń aqparat quraldary Gvatemalanyń prezıdenti Alvaro Kolomnyń zaıyby Sandra Torres de Kolom aldaǵy saılaýda prezıdenttik kúreske túsý úshin qazirgi prezıdent-kúıeýinen ajyraspaq bolǵanyn jarysa habarlap jatyr. Áńgime mynada. Bul eldiń zańy qyz­mettegi prezı­dent­tiń týysqandary onyń qyzmetin, ıaǵ­nı onyń prezıdenttik ornyn murager­likteı jolmen ıemdenýge jetkizetin áreketterge tyıym salady. Áıeli de týys. Oǵan da tyıym bar. Tyıymnan qutylýdyń bir joly – ajyrasý. Sandra Torres sony qalap otyr. Ádette nekeden paıda tabý úshin jurttyń jalǵan nekege tu­rýy bolýshy edi. Al bular ajy­rasýdan paıda kórmek. Sırek kezdesetin jaǵ­daı. Sandra Tor­res­tiń óziniń aı­týynsha, ol «óz eli­niń qamy úshin ajyrasýǵa barǵan jalǵyz áıel». Bulardyń eldiń qamy úshin deýi – ózderiniń topshylaýy. Qazirgi prezıdenttiń áıeli prezıdenttikke túskeninen, tipti sol kúreste jeńip shyqqanynan Gvatemala halqy ba­qyt­qa jete qoıatyny kúmándi. Al bı­likke jetý bular úshin baqyt bolýy ábden múmkin. Árıne, Albaro Kolomnyń prezıdenttik merzimi kezinde onyń zaıyby retinde Sandra Torres te bıliktiń biraz ıgiligin kórgen sy­ńaı­ly. Resmı túrde kedeıshilikpen kúreske qatysty mem­lekettik baǵ­dar­lamaǵa bas­shy­lyq jasaǵan eken. Osynyń ózinen de bıliktiń biraz dámin tatqan. Biraq prezıdent­tiń opponentteri eldiń birinshi ledıi bı­liktiń biraz tutqasyn ustaǵan degendi aıtady. Endi sodan aı­ryl­mas úshin kóp adam esite qoı­ma­ǵan áreketke de baryp otyr. Al sol bılikke qumarlar ony el qamy úshin dep aqtalyp qana qoımaı, maqtan da tutatyndaı. Aq­parat quraldary habarlaǵan­daı, 51 jastaǵy Sandra Torres ba­qytty nekelerin el úshin qur­ban etetinin málimdep: «Men kú­ıeýim­men ajyrasqanynmen, ha­lyq­qa tur­mysqa shy­ǵamyn», depti bas­pasóz má­ji­li­sin­de jy­lap tu­ryp. Ár eldiń óz men­talıteti bar deımiz. Sóıtse de, bılik úshin mundaı qadam­ǵa barýdy maııa deıtin kóne má­denıet­tiń urpaqtary da (Gvatemalada negizinen sol kóne halyq­tar­dyń  ókil­deri tu­ra­dy) qoldaı qo­ıýy ekita­laı-aý deı­siń. Bul ózi úlken ádepke syıa qoı­maıtyndaı. Eldegi oppozısııa ókil­deri buǵan «saılaý alaıaq­ty­ǵy» degen sıpattama da berip úlgeripti. Álemde kúıeýinen keıin bılikke kelgen áıel qaıratkerler az emes. Sol Latyn Amerıkasynda da bar. Biraq mundaı nekeni buzý jolymen emes, demokratııanyń aq jolymen, halyqtyń qalaýymen, kúıeýleriniń ıgilikterin jalǵastyrsyn degen kóp­shiliktiń tilegimen jetken. Álem halqy bul rette Shrı Lankada ha­lyq­tyń qalaýymen kúıeýiniń or­nyn basqan Bandana Raıkeni umyt­paıdy. Áıtpese, Úndistandaı uly derjava­nyń premer-mınıstri Radjıv Gandı qaıtys bolǵannan keıin onyń jesiri Sonıa óz partııasy – Ulttyq kongress jeńiske jetkende, bılikten ózi bas tartyp, premer-mınıstrlik qyzmetti basqaǵa usyn­ǵanyn da jurt biledi. Mundaı mysaldar kóp. Sandra Torrestiń seniń qa­myń úshin kúıeýimmen ajyrasa­myn degenine halyqtyń júregi eljireı qoıar ma eken. Ol buryn da kúıeýinen ajyrap, bıliktegi Kolomǵa tıgen. Endi sol bılikten ajyraǵysy kelmeı, taǵy da kúıeýimen ajyrasqysy keledi. Bıliksúıgish áıeliniń kesirinen Týnıs prezıdenti Ben Álı de halyqqa jekkórinishti boldy. Kot-d’Ivýardyń prezıdenti L.Gbagboǵa da bıliksúıgish áıeliniń jeteginde boldyń degen kiná taǵyldy. Al bılik úshin kúıeýin qurban etetin áıeldi halyqtyń jaqtaı qoıatyny kúmándi. Mamadııar JAQYP.