Sóz soıyl

1 sáýir – Kúlki kúni BIRDE... Kórnekti aqyn Jarasqan Ábdirashevtiń «Tamasha» ázil-ospaq otaýynda redaktor bolyp qyzmet atqaryp júrgen kezi bolsa kerek. Sol jyldary  belgili ánshi Maqpal Júnisova Respýblıka saraıynda jeke konsertin ótkizbek bolady da, Qa­zaq­stannyń halyq ártisi Tuń­ǵyshbaı Jamanqulovtan atalǵan sha­rany júrgizip berýdi suraıdy. Árıne, ol kisi ózi qur­met tutatyn qaryndasynyń óti­nishin qup alyp, kelisimin beredi. Ertesine buqaralyq aqparat quraldarynyń barlyǵy Maqpal Júnisovanyń konserti bolaty­nyn jáne ony «Tamashanyń» tar­lany Tuńǵyshbaı Jaman­qulov júrgizetinin ulardaı shýlap, jalpaq jurtqa jarııa etedi. Ol sóz satıranyń serkesi Ja­rasqan aǵamyzdyń da qulaǵyna jetedi. «Tamasha» ázil-ospaq otaýynan Tuńǵyshbaıdyń ketip qalǵanyna ishteı renjińkirep júrgen ol, óz nazyn epıgramma arqyly bildirip, jazǵanyn jigitterden berip jiberedi. «Kvartıra ma? Tuńǵyshbaıǵa tıesi. Mashına ma? Tuńǵyshbaıǵa tıesi. Ataq-dańq pa? Tuńǵyshbaıǵa tıesi. О́ıtkeni, ol – Maqpaldyń konferensıesi. Al Maqpal kim? Al Maqpal – Nurqadilov Zamanbektiń ıesi.» Tuńǵyshbaı Jamanqulov álgi rııasyz ázildi muqııat oqyp, dereý jaýap jazady da shákirti Asylbek Boranbaevtan berip jiberedi. «Kvartıra ma? Tuńǵyshbaıǵa tıesi. Mashına ma? Tuńǵyshbaıǵa tıesi. Ataq-dańq pa? Tuńǵyshbaıǵa tıesi... Dep qaǵytyp Jarasqan, О́nerimniń sóz qylypty kıesin. Júıeli sóz tabady ǵoı júıesin, Júıesiz sóz tabar jáne  ıesin. «Tamashanyń» menen qalǵan túıesin – Baǵyp júrgen Jarasqandar jabylsa, О́nerimniń qudireti súıesin. Páterim de, ataq-dańqym, máshınem, Taban aqy, mańdaı terim tıesi. Sondyqtan da juqpaıdy, Jarasqannyń maǵan jazǵan kúıesi.» Ertesine Jarasqan aǵamyz Tuńǵyshbaıdy izdep baryp, epıgrammaǵa bergen jaýabyna rızashylyǵyn bildirip, qol alysyp, tós qaǵystyrady. Sodan bastap ekeýi jaqyn dos bolyp ketedi. Ermahan ShAIHYULY. Almaty. _______________________ AZ JE, KО́P JE – О́ZIŃ BIL! Iá, «aýrý – astan». О́tkender solaı dep ketken. Biraq olar aýrý qarynnyń toqtyǵynan bola ma, álde qarynda astyń joq­ty­ǵynan bola ma, ol jaǵyn ashyp aıt­pap­ty. Al, bizder, keıingiler, ne kó­ri­nse qomaǵaıǵa kórin­sin dep, bul sózdi qaryny toq­tarǵa baǵyshtadyq. Sonymen, asy­ra toıyp ishetinder áne aýy­rady, mine aýyra­dy dep júrgende, bul, aýrý degenimiz, álde qaljyńy ma, álde al­jydy ma, toıyp tamaq ishpeıtinderge tıise bastady. Endi ne istedik? Qoı, bul aýrýdan báribir qutylmaıdy ekenbiz, ólsek te tamaq iship óleıik dedik. Jáne «As turǵan jerde dert tur­maıdy» degen maqal da eske túse ketti. Sonymen másele – sol tamaqtyń qansha «taba­ǵyn» ishý kerek degenge kelip tireldi. Sodan ǵalymdarǵa júgin­dik. Olar bolsa, ekiniń biri túsi­ne bermeıtin sóz aıtyp «toı­dyrdy». – Nan je, shóp je, az je, kóp je – óziń bil. Biraq, sol qar­nyńa tús­ken nápaqańnyń qaý­qary 3800 kılokalorııadan kem bo­l­masyn, – degen edi olar osydan 10 jyl buryn. Qazir sol ǵalym­dary­myz, ál­de basqalary bolar, iship júr­gen «kójemizdi» kóp kórdi me, kúndik násibimizdi jar­ty­lady, ıaǵnı ashana tilimen aıt­qan­da «pol porsııaǵa» túsirdi. Kıloka­lorııa­myz 2215-ke deıin tómendedi. – Aınalaıyn-aý, bul Sahara­nyń ońtústiginde turatyndarǵa bolmasa (kún ystyq, olardyń ta­maq­qa tábeti joq) bizge ja­ramaı­tyn sıfr ǵoı, – dep Má­jilis depýtaty Vladımır Ne­horoshev halyq qamyn oılaıtyn mınıstr Gúl­shara Ábdihalyq­ova­ǵa «bul qa­laı?» degendeı suraq qoıdy. Al mınıstr bolsa bul normanyń «aıdan» alyn­ba­ǵanyn, keremet ǵa­lym­dardyń, ma­mandardyń bizdiń adam­dar­dyń asqazanynyń as qo­rytý qa­biletin jan-jaqty zertteýi ná­tı­jesi ekenin, oǵan sheteldik sa­rapshylardyń qaryndary toı­masa da, kóńilderi toıǵanyn, qa­naǵat­tan­ǵanyn aıtyp aqtal­ǵan kórinedi. Al álgi «senderge bul jetedi» de­gen «janashyr» shetel­dik­terdiń ózderi kúnine bizden eki ese, dálirek aıtsaq – 3400-den 4200-ge deıin k­kal «asaıdy» eken. Túsinip kór, olardy! Qalaı desek te, V.Nehoroshev durys másele kótergen, oǵan mán bermeý durys emes. Bizdiń, ásirese, qazaqtardyń as­qazanyn basqa bilmese de, siz bilýge tıissiz, Gúleke! DP (dopolnıtelnaıa porsııa) berýge bolmas pa eken? Saǵadildá ÁJIBAEV. Almaty. ________   TIKENEK SО́Z Shalqaq bas­tyq eńkek qyz­met­shini jaqsy kóredi * * * Kóktegi qudaı bizge kóretin kóz, estıtin qulaq bergen, al jerdegi «qudaılar» bizdiń kórsoqyr, tas­ke­reń bolǵanymyzdy qalaıdy. * * * Búgingi ánshilerdiń dol­larsyz daýysy shyqpaıdy. * * * Jemqor jalmaýdan, óti­rikshi aldaýdan lázzat ala­dy. * * * Kelimsek áýeli qoıynǵa kiredi, sosyn moıynǵa minedi. * * * Ul-qyzyńmen or­man­daı­syń, soqa basyń sor­mań­daısyń. * * * О́tkendi bilgennen utyl­maısyń, bola­shaq­tan qashyp qutyl­maı­syń. * * * Paraqorlyq indet bol­­ǵanda, para berý mindet bol­dy. * * * Másele sheshýdiń máni – «bara ber» men «para ber» boldy. Rza OŃǴARBAI. Aqtaý. ______   ÝÁDE Men búgin araqty qoıdym, Qoımasqa amal joq – Ábden toıdym. Azyn-aýlaq bedelim bar edi, Onyń shekesin oıdym. Abyroıdy kúlge aýnatyp, Jon terisin soıdym. Tanyla bastaǵan daryn edim, Onyń da kózin joıdym. Taırańym túgel taýsylyp, Osylyp bitti oıynym. Áıel tórkinge ketip, Bosańqyrap qaldy qoınym. Kináli basty kótere almaı, Salbyrap ketti moınym. Erteńgi joldy Qudaı biledi, Keshegi jolym oıdym-oıdym... Qurysyn... Toıdym... Shynymen qoıdym! «Qoıdym» dep mór basyp, Qolymdy qoıdym. Ýh! Qoıǵanym táýir boldy. Aıtpaqshy, qoıǵan kúnim – Birinshi sáýir boldy! Tolymbek ÁLIMBEKULY. Almaty. ________   MASKÚNEMNIŃ MONOLOGY Bul ómirdiń tylsym kúshi – ishimdik, Bizder ony ózimizshe túsindik. Bir qýanysh bola qalsa, toı jasap, Dos-jaranǵa ishimdikti usyndyq.   Ishimdikpen kóńilderdi kóterdik, Kóterdik te, tula boıǵa ot órdik. Arty onyń eserlikke aınaldy, Ister jasap haıýannan da beterlik.   Esimizdi keler kúni jınadyq, Jınaǵanmen, basty shaǵyp qınadyq. Júz grammen shaqsha basty jazǵansha, Alasuryp, qara jerge syımadyq.   Qol dirildep, qalt-qult etip, qashty óń. Kúnde solaı júrsem-daǵy ash kileń, Ertemenen jazamyn dep basty óń, Aqyrynda bolyp kettim maskúnem.   Eń aldymen aıyryldym sanadan, Sodan keıin qatyn menen baladan. Syrt aınaldy týystar da, dostar da, Meni bir kez jaqynym dep sanaǵan. Mine, meniń músápir bop júrisim, Kúnnen-kúnge tarylýda tynysym. Jıirkenishti ıt tirshilik qurysyn, О́mir súrem, ómir súrem kim úshin?   Ishtim birde shaqyram dep shabytty, Taban asty bolamyn dep baqytty. Aqyrynda tumandanyp kózderim, Qushaqtadym qara jer men tabytty. ______________________________   QUDALAR Eki dúrdeı bastyq boldy, Aralarynda dostyq boldy. Qaıda júrse qatar júrdi, Úıleri de qatar turdy. Birge boldy ymdary da, Jasyryn syr, jymdary da. Birge aldy demderin de, Birge jedi jemderin de. Jemtikterin bólip jedi, Jegende de ólip jedi. Demedi olar qaqalamyz, Bir bálege taqalamyz. Birin-biri maqtap baqty, Birin-biri aqtap baqty. Bireýiniń qyzy boldy, Tolǵan aıdaı júzi boldy. Bireýiniń uly boldy, Úmit artqan nury boldy. О́zderinshe ósip jatty, О́z joldaryn sheship jatty. Al, ákeler bylaı dedi: «Kórshi qylǵan Qudaı, – dedi. Dospyz ári tilegi bir, Jalyn atqan júregi bir. Quda bolsaq jarasady, Jurt qyzyǵa qarasady. Sonda bizdi jaý almaıdy, Eshqandaı da daý almaıdy», – Sóıtip, quda bola qaldy, Kóńilderi tola qaldy. * * * Al, jastar she? Neni kórdi? Jemqorlyqtyń jemi boldy. Birin-biri jaratpaıtyn, Sondyqtan da janaspaıtyn. Júrmegen soń jadyrasyp, Ketti tez-aq ajyrasyp.   * * * Qudalar she? Qudalar ma? Eski dertten shyǵa alar ma? Kóp jeımin dep qaqaldy da, Aqtyq kúnder taqaldy da, Aýyr qylmys qamatty da, Kezdesti olar abaqtyda.   Ábdirahman ASYLBEK.   Almaty. ________   TISTEN KО́Z SADAQA… Anton MAKÝNI. Aýrýhana­myz­daǵy tis dári­geri qyzmetten ketken mezette, Qudaı uryp, meniń ti­sim­niń syrqyraı qal­masy bar ma! Amal joq, qaıter eken dep, «Qu­laq, tamaq, muryn» dá­ri­geri­niń aldynda otyrmyn. Ol: – Kómekteser-aq edim, eger tisiń qulaq pen muryn­nyń biriniń ishinde bolsa! – dep qa­ǵytty. – Siz «qulaq, tamaq, muryn» ıesisiz, al tis sondaǵy tamaq­tyń ishinde emes pe?! – dep ese jibermedim. Ol da pále: – Keshirińiz, oqyǵanda sol tamaq qýysyna mán bermeppin. Tek «tamaq aýyrǵanda shaıý kerek... shaıǵanda eń jóndisi spırt­pen...» degen sóz ǵana esimde qalypty... – dep qyljaǵyn odan ári asyrǵan soń, amalsyz odan shyǵyp hırýrgke kirdim. Bul da til men jaǵyna sú­ıen­gen bireý eken: – Qural-saımannan balǵa men kempiraýyz ǵana bar. Qa­laı, shydas beresiń be? – deıdi. Taıqyp shyǵyp, mine, tera­pev­­tiń aldynda otyrmyn. Ol kókmyljyń dersiń, aý­rý­dyń alty túrin atap, tis aıdalada qaldy... Qashyp qutyldym desem bolady. Bir qarasam, psıhıatr «zer sala» tekserip otyryp: – Tisińizdiń «jyryna» kóp bolyp pa edi? – dep tesile qal­ǵan eken. – «Jyry» nesi, kádimgi tisim aýyryp shydatar emes, – dep edim, ol qolyndaǵy bal­ǵa­symen tizemnen perip kep qal­ǵanda, ornymnan atyp turyp, beze jónelip bir bólmege enip ketken ekenmin, onym kóz dá­rigeri eken: – Emdeýdiń bir-aq tásili bar! – dep kóz tusymnan ju­dy­ryǵymen perip kep qalǵanda, ornymnan omaqasa qulap, tup-týra aýyrǵan tisim turǵan tus batareıanyń jaqtaýyna tıip... Ǵajap, tisim soqqydan ushyp túsip edende jatty. Tis dárigerine rahmet! Ol bolmaǵanda áli talaı bólmeni sharlap sharq urar ma edim... Kózdiń jarasy jeńil, tisten kóz sadaqa!.. Aýdarǵan Baqtybaı JUMADILDIN. __________________________________ Múıisti júrgizýshi Berik SADYR.