Jaz-ata

Ataqty shopan, eki márte Sosıalıstik Eńbek Eri  Jazylbek Qýanyshbaevtyń týǵanyna – 115 jyl Eńbegimen ózine máńgilik eskertkish ornatqan Jazylbek Qýanyshbaev týraly qalaı oı tolǵasa da bolady. Ol kisiniń qasıeti men qadiri kózi tirisinde de, odan keıin de el arasynda ańyz bolyp taraǵanynan kópshilik habardar. Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn eki ret alǵan qarııanyń esimi osyndaı eńbektiń bıik tulǵalary – dıqan Ybyraı Jaqaev pen sharýashylyq basshysy Nurmolda Aldaber­geno­vtiń qatarynda turady. Omyraýyna qos jáne úsh Altyn Juldyz taqqan ózge de tulǵalarymyz bar. Olar – eki ret Keńes Odaǵynyń batyry ataǵyn alǵan Talǵat Bıgeldınov pen halqymyzdyń birtýar azamaty Dinmuhammed Qonaev! Búgingi urpaq eńbegimen, isimen qazaq tarıhynda qalǵan osyndaı aǵalary úshin qalaı maqtansa da bolady. Kisilikterine daq túsirmegen asyl azamattar qaı zamanda da jáne árqashanda ardaqty! Jazylbek Qýanyshbaev kózi tirisinde-aq qazaqtyń Shopanatasy atanǵan. Ardaqty aqsa­qal­dyń týǵanyna aldyńǵy kúni 115 jyl tol­dy. Osyǵan oraı halqy minezi men kisiligine qaraı Jaz-Ata dep atap ketken babamyz tý­raly Jambyl oblystyq memlekettik mura­ǵa­tynda saqtaýly qujattarǵa úńilgen edik. Dinmuhammed Qonaev Jazylbek Qýanysh­baevpen ara-tura áńgimeleskendi unatady eken. Mundaıda shopan ózine ǵana tán minezben máseleniń toqeterin ǵana aıtyp, qysqa qaıy­ratyn bolǵan. Osy oraıda eki tulǵaǵa qatysty moıynqumdyqtardan estigen bir áńgimeni aıta ketpeske bolmas. Birde joǵary oqý oryndaryna talapkerlerdi qabyldaý bastalǵan kezde Jaz-Ata aýyl­dastarynyń kóp amanatyn arqalap, túlekterdi jetektep, KazGý-ge kelipti. Aýyldan erip kel­gen­derdiń kómegimen abıtýrıentterdiń qujat­taryn tapsyryp, endi ýnıversıtet rektory О́mirbek Joldasbekovke jolyǵaıyn dese ol kisi Ortalyq Komıtetke ketipti. Jazekeń kóp kútedi. Biraq rektor kelmeıdi. Aqyry úlken úıge amalsyz ózi barady. Ataqty shopandy aıaldatpastan birden ishke engizip, Dımekeńe kirgizipti. Shynynda da ishte О́mirbek Joldasbekov otyr eken. Amandyq-saýlyqtan keıin Dımekeń jón surapty. – Aınalaıyn, Dımash, ózińe kópten beri sálem bermep edim, búgin sonyń oraıy tús­kenine qýanyp otyrmyn. Eldiń azamatynyń aman bolǵany jaqsy. Sen bizdiń jelden qorǵaıtyn aıbarymyz ben qalqanymyzsyń ǵoı. Halqyńnyń tileýi Sizdiń amandyǵyńyz, abyroıyńyz! – dep bir sát tynystap alyp, áńgimesin qaıta jalǵapty. – Biraq men búgin myna dáý basty (О́mirbek Joldasbekovti ol kisi osylaı ataıdy eken) izdep kelip edim. Aýyldastarym birneshe balany oqýǵa túsir, Joldasbekov aýyldyń balalaryn oqýǵa kóptep qabyldap jatyr degen soń, ony uıaltpaıtyn, sabaqtary jaqsy degen balalardyń qujattaryn tapsyrdyq, – deıdi. Bólmege shaı ákelinedi. Qazaqtyń úsh marqasqasy jarasymdy áńgime-dúken qurady. Jaz-Ata ornynan turyp jatyp taǵy bir áńgi­me­niń tetigin aǵy­typty.   – Myna shaılaryń býyn-býynymyzdy jibitip, boıymyzdy balqytyp barady. Bul shaı dalada tańnyń atysy kúnniń batysyna deıin qoıdyń sońynda júrgen shopandarǵa qajet-aq eken, – depti. Dımekeń rahattana kúlip, kómekshisin shaqyryp, Moıynqumǵa úndi shaıyn jiberýdi tapsyrypty. – Ony alyp ketetin avtolavkamyz da joq,-dep Jazekeń búıirden taǵy bir sózdi qystyryp jiberipti. – Ony da bersin, sol avtolavkaǵa shopandarǵa qajettiń bárin toltyrsyn. Sársenovke solaı de­genińiz durys bolar, – degen Dımekeń aqsaqaldy qushaqtap, baýyryna qysyp; – El baqyty úshin týǵan qarııam-aı. Kóp jáıtti jaı sózben-aq aı­typ habardar ettińiz ǵoı. Rahmet Sizge, – depti. Bul oqıǵa týra osylaı boldy ma, bolmady ma, dóp basyp aıtý qıyn. Biraq halqy súıgen azamattar týraly osyndaı jaqsy áńgimeler aı­tylatyny anyq. Jalpy Jaz-Ata týraly ańyzǵa aınalǵan áńgime kóp. Sonyń bári Shopanatanyń kisilik kelbetin aıqyndaıdy. Al naqty derekke súıensek, ataqty shopa­n­nyń eńbegi týraly Dinmuhammed Qonaev bylaı degen: – «Eńbek – densaýlyq pen baqyt kepili», deıdi Jazylbek Qýanyshbaev. Shyndyǵynda eńbek oǵan baqyt ákeldi. Shopan dalada malymen birge kóship-qonyp júrip, qanshama qıynshyly­qtardy, uı­qysyz túnderdi bas­tan ót­kiz­di, onyń bárin qazir eske túsirý qıyn. Jazekeń ózi eńbek etken jyldary memleketke myńdaǵan tonna qoı etin, taý-taý bolatyn altyn jabaǵy jún, ásem ǵajap qarakól eltirilerin tapsyrdy! Jazylbek Qýanyshbaevtyń otarynan aparylǵan kózdiń jaýyn alatyn eltirilerdi halyqaralyq kórmelerden, jármeńkelerden, aýksıondardan mıllıondaǵan kelýshiler kórdi. Ol óndirgen eltiri Delıde de, Býhareste de, Poznanda da, Nıý-Iorkte de eksponatqa qoıyl­dy. Ol ósirgen qozylardyń eltirileriniń sapasy jónindegi dańq búkil dúnıe júzine málim! Kóńili jaz, ómirge únemi ǵashyq júrekpen qaraǵan Jazekeń otyz jyldan astam eńbek etken jyldary talaı rekordtar jasaǵanyn bir qaýyzǵa syıdyryp aıtý múmkin emes. Dımekeń aıtqandaı «...qanshama qıynshylyqtardy, uıqysyz túnderdi bastan ótkizdi» deseńizshi. Árqashanda jaýapkershilik júgin jete túsingen ol bastaǵan isin sońyna deıin sátti jetkizýdi maqsat etken azamat. Bul týraly ol óziniń «Ur­paqqa ulaǵat» kitapshasynda óte dál aıtqan. «Qo­lyńa is alǵan ekensiń – aıaqsyz qaldyrma, qaı­ta – qalaýyn tabýǵa umtyl, tabandylyq ta­nyt, sál sátsizdikke unjyrǵań túspesin, etigiń­niń tabanyn nál saqtasa, ózińdi ál saqtaıtyny este bolsyn deımin jastarǵa», dep oı túıedi ataqty shopan. Tabysty eńbek etýdiń, onyń ishinde qoı baǵýdyń qyry men syryn jetik bilgen, dala akademıgi árqashanda bıikten kóringen. Shopan taıaǵyn ustaǵan otyz jyldyń ishinde ol otarynan 18 myń­daı qozy ór­gizip, orta eseppen jyl saıyn ár júz saýlyqtan 144-ten qozy alǵan. Otanǵa 4 myńnan asa qarakól eltirisin tapsyrdy. Onyń 83 paıyzdan ar­tyǵy birinshi su­rypta boldy. Ár qoıdan 4,8 kılodan jún qyrqyp, 2524 sentner qosymsha salmaq aldy. Malynyń 99 paıyzdaıyn úne­mi saqtap otyr­ǵan. Osyn­daı derekterdi kel­tire berýge bolady. Shopa­na­tanyń tájirıbe­sin úırenýshilerdiń Jambyl oblysynda eki júzdeı jazylbekshiler mektebi jumys istegenin búginde umytpaǵandar barshylyq. Eńbegimen er atanǵan azamat eshqashanda aýyldastarynan alystamaǵan, «tór meniki» dep kókirek qaqpaǵan. Keńes ókimetiniń jaqsysy men jamanyn da halqynyń dáýleti úshin paıdalana bilgen. Aýyldyń balalarynyń joǵary bilim alýyna, Moıynqumda mádenı-áleýmettik nysandardyń salynýyna, shopandardyń turmysyn jaqsartýǵa zor yqpal jasady. Birde aýylda jańa mádenıet saraıyn paı­da­laný­ǵa berý saltanatynda aýyldastary Jazyl­bek Qýanyshbaevtyń atyna maqtaýdy kóp aı­typ­ty. Sonda Jaz-Ata; «Moıynqumda jol, máde­nıet sa­raıyn, mektep, aýrýhana saldyryp jat­qan myna qos Altyn Juldyzdyń kúshi ǵoı», depti. Batyrdyń só­zin ilip áketken aýdandyq par­tııa komıtetiniń birinshi hatshysy Aıtbaı Na­zarbekov: «Bul sol qos Altyn Juldyzdy alǵan Jazekeńniń adal eńbeginiń jemisi ekenin Sizder umytpaǵandaryńyz jón», – dep kúlipti. 1948 jáne 1956 jyldary eki ret Sosıalıstik Eńbek Eri ataǵyn alǵan Jazylbek Qýanyshbaev KOKP-niń HHI jáne Qazaqstan Kommýnıstik partııasynyń IH sezderiniń delegaty, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń eki shaqyrylymynyń depýtaty boldy. Oblystyq, aýdandyq, aýyldyq saılanbaly organdardyń bárine saılandy. 1967 jyly zeınetke shyqqannan keıin Jazekeń aýdanda ozyq tájirbıe mektebin ashyp, sonda eńbek etti. Tájirbıesin júıe­lep, jastarǵa usyndy. О́ziniń ǵana emes shá­kirt­teri – Sosıalıstik Eńbek Erleri men ordendi shopandar Dildash Itbasova, Qudaı­ber­gen Birtaev, Shoman Sháripbaev, Dúrdimurat Nurǵalıev, Manatkúl Musataeva, KSRO Jo­ǵar­ǵy Keńesiniń depýtaty bolǵan Nurjamal Týǵanbaeva, taǵy da basqalardyń tabysqa jet­kizgen eńbek nátıjelerin únemi alǵa tar­typ, úlgi etip otyrýdy da umytpady. Jazyl­bekshiler mektebiniń jastary Shopanatanyń aqyl-keńesterin tyńdaı otyryp, boılaryna izgilik pen adamgershilik nuryn quıdy. Jaz-Atanyń minezinde ózine ǵana tán jarasymdy ańǵaldyq bolǵanyn aýyldastary men ol kisimen birge qyzmettes bolǵan zaman­dastary búgingi kúnge deıin jyr-syr etip aıtady. Birde oblys ortalyǵynda shildeniń aptap ystyǵynda shopandardyń oblystyq ke­ńesi bolady. Tórde obkomnyń birinshi hatshy­sy Sádýaqasov pen Jazylbek Qýanyshbaev qana otyrady. Jıyn uzaqqa sozylady. Sonda Shopanata hatshydan; «Mynaý jınalysyń qa­shan bitedi?» degen saýal qoıady. О́shirilmegen mıkrofonnan sóz zalǵa estilip turady. Hatshy kóp oılanbastan; «Kemi taǵy 2 saǵat bo­lady ǵoı», depti. Sonda Shopanata qozǵa­laq­tap, jan-jaǵyna kóz tastap: «O... b...l...t» degen orystyń balaǵat sózin aıtyp jiberedi. El qyran kúlki. Hatshy jurtty qansha ty­nyshtatam degenmen onysyn oryndaı alma­ǵan soń on bes mınóttik úzilis jarııalap jiberipti. Osylaısha bastalmaı jatyp, úzilgen jınalystyń bul basty oqıǵasy bolypty. Keıin shopannan; «Munyńyz ne, uıat boldy ǵoı», degenderge: «Qaıdan bileıin, bizdiń aýyldaǵy pesh salýǵa kelgen orystar osylaı deıdi ǵoı. Oǵan sender sııaqty eshkim kúlmeıdi», dep jaýap beripti. «Batyr – ańǵal», degen osy. Úlkenniń aldynda da, kishiniń aldynda da ózin «betegeden bıik, jýsannan alasa» ustaǵan Jazekeń el esinde isimen de, ataly sózimen de, ańǵal, aqjarqyn minezimen de máńgi qalatyny sózsiz. Maqulbek RYSDÁÝLET, jýrnalıst. Jambyl oblysy. ------------------------------- Sýrette: Ybekeń men Jazekeń. 70-shi jyldardyń sońy.