Balańyz kitap oqı ma?

Jyl ótken saıyn balalardyń psıhologııasy da ózgerýde. Bú­gin­­gi oqýshylardyń jandary óte názik. О́zderiniń oılaý qabi­let­terine áleýmettik jeli, ınter­net, uıaly telefon arqyly tejeý jasap júrgenderin sez­beıdi. Oqýshylardyń basym bóligi ki­taphana kórmeı mek­tepterdi aıaqtap jatady. Bul oqý­shylardyń kitap oqý­ǵa múl­dem zaýyqsyz ekenin ańǵar­ta­dy. Sebebin aqparattyq ozyq teh­nologııalardyń damýyna sil­teımiz. Muhtar Áýezovtiń «Abaı jolyn» tolyq oqyǵan oqýshylar joqtyń qasy. Olardyń oı-óris­teri kompıýtermen nemese ınternetpen ushqyrlanady dep aı­ta almaımyn. Biz kitaptyń ishi­ne enip, keıipkerlermen birge qýanyp, birge muńaıyp, kórkem ádebıet oqý arqyly jetildik. Áli esimde, Sábıt Dónentaevtyń «Kórkemtaı» atty áńgimesin oqy­ǵan­nan keıin Kórkemáliniń keıpi kóz aldyma elestep, jek­su­ryn Ys­qaq balalyq júre­gimdi qan jy­latqany. Kitap – úlken álem, adamdy tárbıeleıdi, til úıretedi, oı órisin damytady. «Kóp jasaǵannan emes, kóp oqyǵannan aqyl sura» degen dana halyq. Barlyq bilim, barlyq ǵajap – kitapta. Sondyqtan kóp oqý kerek. «Oqýsyz bilim joq, bilimsiz kúniń joq» degendeı, bilim nári kitap oqýda ekenin búgingi oqýshylarǵa jete túsindirý úshin túrli tásil, izdenister kerek. Taǵy bir qynjylatynymyz oqyrmandardyń kópshiligi – orys tildiler. Kitap dúkenderi men dúń­gir­shikterde samsaǵan basqa til­derdegi kitaptar tur. Ár otbasy balalardyń kitapqa degen súıispenshiligin oıatýy tıis. Qalaberdi balabaqshada jalǵas­tyrsaq. Árıne, balalarǵa arnalǵan ádebıetter barshylyq. Qazaq tilinen baı kórkem, til joq. Sol tilimizdiń maıyn aǵyzyp turyp jazǵan shyǵyrmalar oqylmasa, ıaǵnı jazylǵan dúnıe oqylmaı jatsa onda ol shyǵarmalardyń jetim qalǵany. Bala kezimizden batyrlar jyryna qanyq boldyq. Búgingi bóbekterdiń sezimderi qaıdaǵy bir qaraýǵa turmaıtyn turpaıy «Shrek», «Mıkkı Maýs», «Garrı Potter», «Mysyq pen tyshqan» ispetti batystyq mýlt­fılmdermen oıanýda. Árıne, Abaı, Shákárim, Mu­­qa­ǵalı, Oralhan oqýlary uıym­­dastyrylady. Bul da oqý­shy­lar­dy kitapqa qumarlan­dyrýdyń jo­ly dese bolady. Mektepter ara­syn­da jas abaıtanýshy, beıim­bet­ta­­nýshy sııaqty sharalar uıym­das­tyrylsa, tulǵatanýǵa negiz bo­lary anyq. «Kitap ataýly dosy bola bas­taǵan shaqtan bylaı ǵana, árbir jan ózin ıntellıgent bola bas­tadym dep sanaýyna bolady», degen Muhtar Áýezovtiń sózimen kelispeıtin jan bola qoımas. Shynymen de, kitap arqyly adamzat aqyl-oıynyń injý-marjanyn boıyna jınaıdy da, olardy urpaqtan-urpaqqa jetkizedi. Kitap – barlyq bilimderdiń basyn bir jerge toǵystyryp, kez kelgen sátte kómekke keletin eren kúsh. Adam­zat ta­rı­hyn­da kóne dáýirlerden saqtalyp ke­le jatqan tastaǵy tańbalardan bas­tap, kóptegen ja­zý, sy­zý­lar arqyly bizge jet­ken aqyl-oı, ǵylym-bilim qazynalary kitap arqyly ıgiligimizge asý­da. Bulaqtyń darııaǵa bet alǵa­nyndaı, «Álippeden» bas­taý ala­­tyn bilim kilti ustaǵan adamnyń senimdi serigine, aı­ny­mas do­sy­na aı­na­la­ry sózsiz. Kitaptardyń qudyretti kúshin je­ke adam­dar ǵana emes, órkenıetti mem­le­ket­ter de joǵary baǵalaǵan, asa mańyzdy sa­ıa­sat dep qaraǵan. Soǵystan ábden kúıregen, eki atom bombasynyń qasiretin shek­ken, jerinde eshqandaı shıkizat joq japondar jastar boıyndaǵy rýh­ty kóterýdi qolǵa alǵan. Olar «Jas­tar on-on bes jyl­dan keıin eldiń arqa súıer kad­r­la­ry bo­la­dy» dep esep­te­gen. Bul úshin bilim berýdi jetildirgen, kitaphanalar jelisin keńeıtken eken. Keńes ókimeti tusynda kóp da­­­na­­­­­men ta­ralǵan «Qazaqstan pıo­neri», «Ulan» gazetin ár ot­ba­­sy alyp oqıtyn. «Baldyrǵan» men «Aqjelken» jýr­nal­da­ry­na da jetkinshekter ja­ry­syp ja­zy­lý­shy edi. Keıingi ýaqytta bul basylymdardyń tı­ra­jy aı­tarlyqtaı azaı­yp ketti. Qazirgi tańda balalarǵa rý­ha­nı azyq bo­la­tyn­daı, olar­dy tárbıeleıtin quralǵa aı­na­lar jańa kitaptar qajet. Baldyrǵandardyń sa­na­sy­na patrıottyq tárbıeniń nárin sebetin, jańa ǵasyr ulandarynyń psı­ho­lo­gı­ıa­syn, bol­my­syn asha­tyn, olardyń shy­naıy ty­nys-tirshiligin kórsetetin, ómirlik qa­jetine ja­raı­tyn, oı­y­nan shy­ǵa­tyn qyzyqty dúnıelerdiń sany artsa jón bolary anyq. Búginde ba­la­lar  taqyrybynda qalam ter­bep júrgen aqyn-­ja­­zý­shy­lar jeterlik. Biraq kóp­shili­gi baldyrǵandardyń psı­h­o­­­lo­­gı­ıa­­­syn jetik bile bermeıdi. Eń al­­dy­­men, kez kel­gen tý­yn­dy kish­kentaılardyń uǵymyna sáıkes bo­lýy qajet. Sábı tili byldyrlap shyqqannan aq sútin emizgen anasynyń áldı áýenine qulaq túredi. Ájesi men atasynyń jarysa aıtqan ertegilerin qyzyǵa tyńdaıdy. Jalmaýyz kempirdiń jaýyzdyǵyn esti­gen­de jáýdiregen janarlaryna úreı uıalaıdy. Ba­tyrlyq pen tapqyrlyq týraly aıtyla­tyn jerlerinde jany jadyrap, raqattanyp otyrady. Osy qush­tar­lyqty ádemi bezendirilgen sý­retti kitapshalar ushtaı túsedi. Ki­tap tańdaı alýdyń ózi úlken óner. Nashar kitaptardy oqý esh­teńe oqymaǵannan da zııandy. Kitap tańdap, talǵap oqı bilý, ony túsiný men túısiný, alǵan áserińdi ómirlik qajetińe jarata bilý – árbir adamnyń  biligi men bilimin, paıymy men parasatyn aıqyndaıtyn alǵysharttardyń biri. Endeshe, óskeleń urpaqqa tym bolmaǵanda aıyna bir kitaptan oqytsaq... Marat SAIDALIN, «О́rleý» biliktilikti arttyrý ulttyq ortalyǵy» AQ  Aqmola oblysy boıynsha pedagogtardyń biliktiligin arttyrý ınstıtýtynyń qyzmetkeri Aqmola oblysy