«Dárigerdiń qatelesýge haqysy joq»

Almaty qalasyndaǵy №5  klınıkalyq aýrýhananyń bas dárigeri,  medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Janat QASYMJANOVA: Almaty qalalyq  №5  klı­nıkalyq aýrýhanasy 30 jyldan beri otan­­dyq qulaq-muryn-tamaq  jáne jaq-bet álpet aýrý­laryna joǵary mamandandyrylǵan  dıagnostıkalyq-emdik kómek kór­setip kele jatqan  emdeý orny. Munda týa bitken de, júre paıda bolǵan sańyraýlyq keselge, sondaı-aq halyqaralyq standarttarǵa saı asa kúrdeli bet-jaq súıek aýmaǵyn qaıta jańartý, qalpyna keltirý, t.b. kúrdeli operasııalar jasalady. Aýrýhana dárigerleriniń qolda bar zamanaýı tehnologııalardy paıdalana otyryp,  jańa tásilderdi  oılap tabýyna qoldaý kórsetip, jaǵdaı jasap otyrýda jańashyl emdeý orny – №5  klınıkalyq aýrýhananyń bas dárigeri, Densaýlyq saqtaý isiniń úzdigi, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Janat QASYMJANOVANYŃ eńbegi zor. Ol ınnovasııalyq tehnologııany qoldanysqa engizýdegi jetistikteri úshin respýblıka Prezıdentiniń Alǵys hatymen marapattalǵan. Janat Kákimseıitqyzymen áńgimemiz  densaýlyq saqtaý salasyndaǵy júrgizilip jatqan  reformanyń búgingi jaıy,  medıkterdiń áleýmettik jaǵdaıy,   dárigerlik mamandyqtyń mártebesi, problemasy   jaıynda órbidi. – Janat Kákimseıitqyzy, ózińiz bilesiz, elimizde byltyrǵy jyldyń 1 qańtarynan biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesi (BUDJ) engizildi. Siz basqaryp otyrǵan klınıkada stasıonar da, emhana da, áıelder keńesi de bar. Emdeý ornynyń basshysy retinde bul júıeniń qandaı artyqshy­lyq­tary men kemshilikterin kórip otyrsyz? – Qalaı degende de, biryńǵaı ulttyq den­saýlyq saqtaý júıesi – aýrýhana úshin óte tıim­di dep esepteımin. Nege deseńiz, bu­ryn­ǵy júıe boıynsha aýrýhanaǵa jatqan bir naýqasqa syr­qaty aýyr bola ma, je­ńil bola ma, oǵan qaramaı fıksasııalyq baǵa – 26 myń teńge bólinetin. Sóıtip, bir naýqasqa az, bireýge kóp dári-dármek jumsalsa da, bireý on kún, bireý úsh kún jatsa da – barly­ǵy­na sol bir baǵa edi. Al jańa baǵ­darlamada qatyp qal­ǵan ólshem joq, kórsetil­gen naq­ty istiń aqy­sy tólenedi. Naýqasqa ketken dári-dár­mek, dárigerdiń eńbegi, aýrýdy anyq­taý, labo­ra­torııalyq zert­teý­diń bári sol baǵdar­lamaǵa engizilip, qarajat naqty derek boıynsha belgilenedi. Munda naý­qastyń emi 30 myńnan 120 myń teńge ara­ly­ǵynda bolýy múmkin, ıaǵnı fakti boıynsha em júrgiziledi degen sóz. Demek, burynǵy júıe bizderdi ma­te­rıaldyq jaǵynan qanaǵat­tan­dyr­masa, búgin­de naýqasty sapaly emdeýge ket­ken aqshadan dárigerge, basqa qyz­met­kerge ústeme aqy berýge múmkindik týyp otyr. Budan qyzmet­ker­lerdiń jumysqa degen ynta­sy artty. Dáriger óz jumysynan aqaý shy­ǵarmaýǵa tyrysatyn boldy. О́ıtkeni, naýqastyń aýrý tarıhy Sapany baqylaý komıtetine ótki­zi­ledi. Olar emdelgen naýqastyń aýrý tarıhyn tekserip, baǵdarlamaǵa salyp jibergende, kemshilikteri shyǵa keledi. Sol kezde bir dárigerdiń kemshiligi on paıyzǵa, ekinshisiniki odan da kó­beıýi múmkin. О́ıtkeni, kompıýter bir mezette «emdeýde osyndaı aqaý jiberilgen» dep, bu­rynǵydaı jalpylama emes, dáriger­diń aty-jóni, kemshiligin kórsetip, jaltarmas faktimen dáleldeıdi. Ondaı jaǵdaıda kompıýterge eshkim eshteńe aıta almaıdy. Bul baǵdar­la­manyń jan-jaqty jetildirilgeni dep bilemin. Iаǵnı, kemshilikti kórip, nashar, jaqsy dá­r­igerdi anyq­taýǵa múmkindik beredi. Sóı­tip, jiberilgen kemshilikter úshin aýrýhanaǵa aıyppul salynyp, ózderine tıisti qarjydan ustalynyp qalynady. Mundaı jaǵdaıda aýrýhana bas­shysy dáriger­leri­men jumys isteı bastaı­dy. Eger bir dáriger birneshe ret kemshilik jiberip, emdeý ornyna shyǵyn ákeletin bolsa, ondaı mamandy klınıka qashanǵy ustamaq. Biz de qa­rap otyrmaı, ketken kemshilikterdi aýrý­hana­nyń óz aýdıtine teksertip, óz analızimizdi jasap, aldaǵy ýaqytta bul ma­manmen jumys isteý, istemeý jóninde oı­la­namyz. Bolmasa olar­dy bilimin kóterýge oqýǵa jiberemiz, ıakı qabyldaý bólmesine kezekshilikke qoıamyz. Mine, kórdińiz be, jańa júıeniń taǵy bir art­yq­shylyǵy, aýrýhana­nyń óz ishinde jo­ǵaryda aıt­qandaı, ishki aýdıt jumysy engizildi. On­daǵy 4 dosent aý­rý­hananyń baǵyt-baǵ­daryn anyq­tap qoımaı, ilgeri basýymyzdyń jol­da­ryn da usynady, jumysymyzdyń álsiz tus­taryn aıqyndap beredi. Sonyń negizinde óz ishimizde attestasııa júrgizýdi qolǵa aldyq. Al attestasııa kezinde qaı maman bolsyn óz bilimin jetildirýge tyrysady. BUJ-nyń kemshiligine kelsek, tegin me­dısınalyq kómektiń kepildi kólemin paıda­laný úshin ár azamat óz tańdaýymen tur­ǵy­lyq­ty já­ne ýaqytsha turyp jatqan meken-jaıyna qaras­ty emhanaǵa tirkelip, emdelýge quqyly delingenmen, onyń oryndalýy qıyn­ǵa soǵýda. Má­se­len, Orbıta yqsham aýdanynda turatyn pasıet­tiń Dostyq dańǵylyndaǵy bizdiń emhanaǵa tirkelip, emdelýi qıyndaıdy. О́ıtkeni, ýchaskelik dáriger Orbıtaǵa baryp, medısınalyq kómek kórsete almaıdy. Son­dyq­tan bizdiń emhanaǵa kelip tirkelgisi keletinderge: «Ýchaskelik dári­ger­ge ózińiz kelip emdeletin jaǵdaıda ǵana, sizdi tirkeımiz. Eger naýqasyńyz aýyr bolsa, ýchaskelik dárigerdi emes, jedel járdem shaqyrtýǵa týra keledi» dep, eskertýdemiz. Iаǵnı, dárigerdi tańdaýdaǵy ara qashyqtyq alshaqtyǵy eskerilmegen, maman jetispeýshiligi, kólik máselesi sheshilmegen. Máselen, emhanamyz 40 myń tur­ǵynǵa medısınalyq qyzmet kórsetedi. Oǵan eń kemi bes kólik qarastyrylýy qajet. – Jyl saıyn qalalyq densaýlyq saq­taý basqarmasy ótkizetin dástúrli baıqaý­da Al­ma­tydaǵy 76 memlekettik aýrýhana men emhana ara­­synda sizdiń klınıkalyq aýrýhana dári­ger­leri men medbıkeleri báı­ge­niń aldyn bermeý­de. О́zgelerge de úlgi, juǵysty bolsyn, ondaı jeńisterge qol jetkizýdiń «qupııasy» nede? – Qupııasy sol – eń bastysy shy­ǵar­ma­shylyq rýh, sondaı-aq zamanǵa saı jańa ınnovasııamen, jańa tehnologııamen jumys istep, sonyń jetistikterin tıimdi ıgerý. Sońǵy jyl­dary professor Shtaınbahtyń (Germanııa) jetekshiligimen estý qabiletin jaqsartý zamanı ope­rasııalary qolǵa alynyp, Reseı, AQSh, Fransııa mamandarymen birlesken qaıy­rym­dylyq sharalary júzege asyryldy. Sońǵy úsh-tórt jylda búkil bólim meńgerýshileri men bir top dáriger alys jáne taıaý shetelderdiń jetekshi klınıkalarynda bilimin jetildirip, tájirıbe alyp qaıtty. Osynyń bárine bizge eshkim bir tıyn bergen joq. Bıylǵy jeńimpazymyz Jambyl Fazylov­ty alaıyq, balalar jaq-bet hırýrgııasy bó­li­miniń dárigeri, medısına ǵylymdarynyń kan­dı­daty. Bólimsheniń jańa ınnovasııalyq tásili – Qazaqstan men Ortalyq Azııada, tipti TMD elderinde tuńǵysh ret qulaq jolyn ashý ope­rasııasyn usynyp, búginde praktıkada keńinen qoldanýda. Sondaı-aq, 2007 jyly dárigerimiz Ulbala Ádilhanova Almaty qalasy men res­pýblıkanyń úzdik dárigeri atansa, 2009 jyly A.Amanǵalıev pen M.Áýelbaev respýblıkada 3-shi oryndy ıelendi. Al meıirbıkelerge kelsek, «Úzdik meıirbıke» júldesin 2007 jyldan beri qoldan bermeı kelemiz. «2010 jyldyń úzdik medbıkesi» Má­dına Baevaǵa buıyrdy. Jalpy shetelde medı­sınanyń basym bóliginiń jumysyn orta býyn qyzmetker­ler atqarady. Máselen, medbıke ana­lızderdi, kardıogrammany ózderi oqyp, dári­gerge daıyn­dap beredi, jarany tań­ǵanda, operasııada qasyn­da turyp kómektesedi. Dári­ger tek joǵary me­dı­sınalyq biliktilik qajet jaǵdaıda ǵana paı­da­lanylady. Olarda «Jaq­sy meıirbıke – ol 70 paıyz jetistik kepili» degen uǵym bar. Son­dyq­tan da shetelde med­bıkeniń bedeli joǵary. Al bizde qalaı, meıirbıke tek dári taratady, ıne sa­la­dy. Bizder klınıkada sol stereotıpti ózger­tip, olardyń bi­limin kóterýge kúsh saldyq. Iаǵnı, sheteldegi sııaqty bizdiń medbıkeler de jumys­tyń edáýir bóligin ózderi atqarady. Soǵan bir mysal keltire keteıin. Bizge sheteldik mamandar táji­rı­be almasýǵa kóp keledi. Sondaı tájirıbe almasý kezinde 2008 jyldyń eń úzdik meıirbıkesi Lıýbov Evgenevnanyń jumysyna qyzyqqan nemis ǵa­ly­my onyń eńbegine joǵary baǵa berip, «quda tústi». Eline aparyp óz meıirbıkelerine jumys tájirıbesimen bólisýge attaı qalap surady. Alaıda, sol sheteldik mamannan joǵary baǵa alǵan meıirbıke, dárigerlerimiz oıdaǵy­daı jalaqy ala almaı otyrǵany ókinishti-aq. Men Medeý aýdanynyń bas dárigerimin. Osy aýdan boıynsha 13 aýrýhana bar. Ondaǵy meıirbıkeler men dárigerlerdiń kópshiliginiń úı-kúıi joq. Máselen, páterge asa muqtaj 300-deı meıirbıkege úı bolmasa da, jataqhana berilse eken degen tilekpen qala ákimdigine, Almaty qalalyq «Nur Otan» partııasynyń fılıalyna da hat jazdym. Tipti jaǵdaıymyzdy suraı kelgen Májilis depýtaty Svetlana Bychkovaǵa arnaıy hat ta ustatyp jiberdim. Biraq másele sol sheshilmegen kúıinde qalyp otyr. – Búginde medısına bir ornynda turmaı, al­ǵa jyljýda. Siz basqaryp otyrǵan emdeý me­kemesi qandaı jetistikterimen maqtana alady? – 180 tósektik klınıkalyq aýrýhanada ma­man­danǵan belgili dáriger-ǵalymdar eńbek etedi. Almaty memlekettik dárigerler bilimin jetildirý ınstıtýty men S.Asfendııarov atyn­­daǵy Ult­tyq medısına ýnıversıtetiniń 9 ka­fedrasy bizde. Onda elimizdiń osy saladaǵy eń áıgili, eń bilgir ǵalymdary praktıkalyq ba­ǵyt­taǵy dári­ger­lerge keńes beredi, ózderi emdik jumystar júr­gizedi. Mun­da jyl saıyn shu­ǵyl túrdegisi bar, jos­par­lysy bar 40 myń adamǵa hırýr­gııa­lyq kómek kór­setiledi, qa­byldaý táýlik boıy júr­giziledi. Ujym­daǵy 500-den asa mamannyń 124-i dáriger. Onyń bireýi ǵylym doktory, beseýi ǵylym kan­dıdaty, 68-i joǵary sanattaǵy dáriger. Byltyrǵy jylǵy klınıkanyń alǵan asýy – adam damýynda erekshe oryn alatyn aqaýdyń biri – joǵary erin jáne tańdaı jyryǵy bolyp tabylsa, sondaı kemistigi bar balalardyń opera­sııa­laryn aýrýhana dárigerleri ózderi oılap sh­y­ǵarǵan zamanaýı ádis-tásilder qol­daný arqyly júzege asyrýda. Sondaı-aq, qazir­gi medısınanyń kúrdeli máselesiniń biri – ja­ńa týǵan bala­lardyń estý jolynsyz jáne qu­laq jarǵy­syz nemese týa bitken estý jolynyń atrezııasy jáne mıkroge­nııasy bolyp taby­la­dy. Qosarlanǵan patologııa kezinde ol erekshe qıyndyq týǵyzady. Estı alma­ǵan adam sóıleı de almaıdy, sebebi bastyń sheke bóligindegi es­tý jáne sóıleý ortalyqtary bir-biri­men baı­­lanysty. Osy kezge deıin estý joly­nyń at­re­zııasyn joıý bolashaǵy joq operasııa bo­lyp, mamandandyrylǵan kómek tek estý ap­pa­ratyn tańdap berýmen shektelip, al bala jasta estý aspaptaryn tańdaý jáne paıdalaný qıyn­ǵa túsetin. Osyǵan baılanysty klını­ka­myz­dyń al­dynda úlken maqsat qoıylyp, estý jo­lynyń atrezııasyn operasııa arqyly emdeý ádisin ázirleý keıingi 5 jylda balalar jaq-bet hırýrgııasy bó­lim­shesiniń meńgerýshisi, medısına ǵylymdary­nyń doktory, professor Serik Nurmaǵanovtyń (2004 jyldyń úzdik dári­geri) jetekshiligimen tabysty sheshimin tapty. Búginde osy jańa ádister boıynsha patent alyn­dy. Mundaı jetistikterimiz sheteldik áriptes­ter­diń qoldaýy men maquldaýyna ıe boldy. Tipti, professor Serik Baltashulyna Germanııanyń ǵalym­dary osy jańa ádisti úırenip, tájirıbe almasýǵa ózderine shaqyryp otyr. Al ızraıldikter kelesi jyly ózderi kelip úırenbek. – Janat Kákimseıitqyzy, medıkterdiń jal­aqysy bıyl taǵy da 25 paıyzǵa kó­terildi. Sonda búgingi dárigerdiń jalaqysy qansha? Basshy retinde qyzmetkerlerińizdiń áleýmettik jaǵdaıyn zerttep kórdińiz be? – Bizge ýnıversıtetti bitirip kelgen maman 32 671 teńge jalaqy alsa, jumys ótili 3 jyl­dan asqandar 34 441, jumys ótili 10 jyldan asqandar 36 483, 20 jyldan asqandar 39 205 teńge alady. О́zińiz oılańyz, jas maman osy aqshaǵa otbasyn asyrap, ma­mandyǵyn jetildirip, ári naýqasty kúlip qar­sy alýy kerek. Árı­ne, mun­daı aı­lyq­pen eshqa­shan páterge qol jetkize al­maıdy, tipti ıpo­te­­kaǵa úı berilmeıdi, al jal­ǵa beretin pá­terdiń aqysy ýdaı. Ásire­se, meıir­bıkeniń jalaqysy páter jal­dap tu­rýǵa da jetpeıdi. Sodan amal joq, birnesheýi birigip, bir pá­terdi jaldap kún kórý­de. Árıne, jas kezde esh­teńe emes, jastary ul­ǵaı­ǵanda 5-6 meıir­bıkeniń bir bólmeli páterge tyǵy­lýy, tipti, jan aýyrtady. Ras, Medeý aýda­ny­nyń dárig­er­lerine qaras­ty bir jataq­hana bar. Onyń jer­tólesi ǵana bizge tıesili. Onda 8 meıirbıkemiz ǵana turyp ja­tyr. Al qal­ǵandary so­nyń ózine zar. Taǵy bir má­sele, jas maman klını­ka­lyq aýrýhanalarda, ıaǵ­nı stasıonarda hırýrg bo­lamyn dep ty­ry­syp operasııa jasap, maman­dyq­tyń qy­zyǵyna tú­sip, qı­maı jú­rýi múmkin, al emhana­ǵa olar múl­dem kelmeıdi. Bú­gin­de dári­ger 50-70 myń teń­ge jal­aqy alýy úshin bir ja­rym-eki stavkaǵa ju­mys isteıdi. Ol dege­nińiz kú­n­ara túngi kezekshilik. Endi oılap qara­ńyz, osy jalaqyǵa otbasyn asyraı almaǵan maman ne isteıdi – jeke menshik klınıkaǵa, bol­masa basqa jumysqa ketedi, bolmasa qa­laıda «naý­qastyń qaltasyna túsýdi» oılas­ty­rady. Jalaqy jaı­ly bir dárigerdiń: «Keshi­ri­ńiz, úsh balama jo­ǵary bilim berý úshin bárine baramyn» dep aıt­qany bar. Menińshe, úkimet medıkterdiń jal­aqy­syn eseptegende osyndaı áleýmettik jaǵ­daı­la­ryn eskerip baryp, qory­tyndy jasaýlary kerek. – Jaqsy kásibı maman bolý úshin dári­gerdiń boıynda qandaı qasıetter bolýy qa­jet. Iаǵnı, jas maman daıarlaýda qaı jaǵyna basymdyqpen qaraý kerek dep oılaısyz? – О́z basym dáriger daıarlaýda olardy á degennen derbes jumys isteýge úıretken durys dep sanaımyn. Al bizde qalaı? Ol áreket oqýdy bitirip, jumysqa turǵannan keıin ǵana qalyptasady. Oǵan kem degende 2-3 jyl ketedi. Joǵary oqý ornynda 20 jyl oqysań da, eger negiziń bolmasa senen myqty dáriger shyq­paı­dy. Endeshe, bú­ginde qolynda dıplomy bar jas maman joo bitirgende naýqasqa shuǵyl túrde kásibı kómek kór­sete alatyn, osy zamanǵy apparatýralarmen ju­mys isteı biletin, óz isin meńgergen maman bolyp shyǵýy tıis. Ol úshin, meniń paıym­daýymsha, joo-da oqý merzimin uzartý emes, ınterna­týra­nyń oqý baǵdarla­ma­syn qaıta qarap, kásiptik daǵdylardy meń­gerýdi kúsheıtý kerek. – Siz jaqsy basshy bolý úshin ne isteý kerek dep oılaısyz? – Jaqsy basshy bolý úshin bárin ózińnen bas­taýyń kerek. Eń aldymen, basshy adam ju­mysqa úzilip-sozylyp saǵat onda emes, qyz­metkerleri kelgenshe óz ornynan tabylǵany abzal. Nege deseńiz, siz jumysqa kelmeı úıde jat­sańyz, ne toıda júrseńiz, olar qalaıda bárin bilip oty­rady. Ekinshiden, áriptes­terińe óti­rik aıtýǵa bolmaıdy. Ne nárseni de ashyq jetkizýge tyrys­qanyń jaqsy. Úshinshi­den, kásibı bili­gi­ńiz­di kó­terip otyrýyńyz kerek. О́ıtkeni, naý­qas­qa saraptama jasalǵanda, siz óz jumysy­ńyz­dy bilesiz be, bilmeısiz be – ol birden baıqalady. Keıde emdelgen naý­qas­tyń ta­rı­hyn oqyp oty­ryp, jiberilgen óreskel qatelik­terdi, kemshilikterdi kór­gen­de, emosııaǵa berilip, qat­ty ketetinim bar. О́ıt­keni, dáriger­diń qate­le­sýge haqysy joq. Al mundaı kezde basshy qashan­da tabandy­lyq­pen úıretýden jalyqpaýy, ári dári­germen jeke ju­mys istegeni laıym. Biraq, densaýlyq saqtaý sa­la­synda otyz jylǵa jýyq jumys istep, bir nársege túsinbeı baramyn. Máselen, medısınada óte álsiz dárigerler men óte álsiz meıirbıkeler bar. Olardyń bul mamandyqty jaqsy kórmeı­tini ár isinen, ár sózinen baıqalyp, bilinip tu­rady. Sondaıda: «bul jumysqa qyry da, ıkemi de, yqy­lasy da joq eken, nege bardy eken?» dep oı­laı­myn. О́ıtkeni, olardyń árbir qadamy adam óli­mine ákelýi múmkin ǵoı. Buryndary «Eger basshy bolsam, jumysqa tek kásibı biliktiligi jo­ǵary dárigerlerdi alamyn» dep oı­laıtyn­myn... Jasy­ratyn nesi bar, álde ýaqyt sondaı ma, búginde saýatsyz, nashar dári­gerge eskertpe jasap, «sen medısınada jumys isteı almaısyń, dáriger bola almaısyń» dep shy­ǵaryp jiberýge qorqasyz. О́ıt­keni, qazir jaqsy boldy, bas dári­gerdi jamandap, ótirik jala jaýyp saıtqa bolmasa joǵary jaqqa aryz jazady, nemese kókelerine telefon shalǵy­zyp mazańdy alyp jumys istetpeıdi. – Ondaı mysaldaryńyz bar ma? – Aýrýhanadaǵy jemqorlyqpen kúresýde páre alǵan dárigerlerdi jumystan shyǵaramyn dep, basym pálege qalǵany bar. Olar bir jyl boıy ne aıtpady deısiz: gazetke de jazdy, sotqa da bardyq, ın­ternetke de shyqtyq. Qazir ol dárigerler bizde jumys istemeıdi. Mine, bas dáriger bolǵanyma bes jyldaı boldy, sol maq­satyma áli jetken joqpyn. Jalpy, dáriger men muǵalimge eń aldymen joǵary kásibılik kerek. Nege deseńiz, ulttyń densaýlyǵy, ulttyń bilim deńgeıi sol mamandyq ıeleriniń qolynda. Áńgimelesken Gúlzeınep SÁDIRQYZY.