Kez-kelgen adam álemdegi eń myqty, ál-aýqaty jaqsy memlekette ómir súrgisi keledi. Sondyqtan árkim óz elinde áleýmettik jaǵdaı joǵary, ekonomıkalyq damý turaqty, zań jáne saıası júıe ádil bolǵanyn qalaıdy. Bul atalǵandardyń bári – «turaqty damý» dep atalatyn aýqymdy uǵymǵa toǵysady. Al damýdyń negizin qalaıtyn basty qujat – eldiń negizgi zańy, ıaǵnı Konstıtýsııa.
Qazir kóptegen eldiń konstıtýsııasynda azamattardyń quqyǵy, eldegi bılik qaǵıdattary, aýmaqtyq qurylym, áleýmettik-ekonomıkalyq damý, qorshaǵan ortany qorǵaý negizderine de erekshe mán beriledi.
Qazaqstannyń jańa Konstıtýsııa jobasynyń 37-babynda qorshaǵan ortany qorǵaý jáne tabıǵı resýrstardy uqyptylyqpen paıdalaný jolyndaǵy memleket pen azamattardyń jaýapkershilikteri kúsheıtilgen. Sebebi turaqty damý degenimiz – adamı, qarjylyq jáne basqadaı baılyqtarmen qatar, tabıǵı baılyqty da urpaqtan-urpaqqa jetkizý. Sonda ǵana eldiń ekonomıkalyq damýynynyń turaqty negizi qalyptaspaq. Bul − eldiń álem ekonomıkasyndaǵy básekege qabilettiligin arttyratyn negizgi faktorlardyń biri.
Konstıtýsııalyq reforma: Parlamenttiń jańa saıası salmaǵy
Negizinen qorshaǵan ortany konstıtýsııalyq deńgeıde qorǵaý úrdisi HH ǵasyrdyń 70-jyldarynda bastaldy deýge bolady. Qazirgi kúnge deıin bul úrdis ár elde, ár kezeńde jalǵasyn taýyp keledi. Mysaly, 2004 jyly fransýz parlamenti Qorshaǵan orta týraly hartııa (Charte de l’environnement) qabyldap, 2005 jyly Konstıtýsııasyna engizgen eken.
2007 jyly Chernogorııa memleketi Konstıtýsııasynda ózin ekologııalyq memleket retinde kórsetken.
2011 jyly 1949 jyly qabyldaǵan Konstıtýsııasyn ózgertken Majarstan da azamattardyń fızıkalyq jáne psıhologııalyq densaýlyqqa quqyǵyn paıdalanýǵa jaǵdaı jasaýdy memlekettiń qorshaǵan ortany qorǵaý mindetimen baılanystyrǵan.
Ádiletti Qazaqstannyń konstıtýsııalyq kórinisi
2016 jyly Slovenııa Konstıtýsııasynda azamattardyń aýyz sýǵa quqyǵy bekitilgen.
Úndistan Konstıtýsııasy turaqty damýdyń berik negizin qalaǵan deýge bolady. Konstıtýsııanyń birqatar erejeleri áleýmettik ál-aýqatty, ınklıýzııalyq jáne ekologııalyq qaýipsiz ekonomıkalyq ósimge jaǵdaı jasaýǵa arnalǵan. Bul erejeler Konstıtýsııanyń bir babynda ǵana emes, birneshe bóliginde, aıtalyq «Memlekettik saıasattyń dırektıvti qaǵıdattarynda», «Negizgi quqyqtar» men «Negizgi mindettemelerde» kórsetilgen.
Demek, azamattardyń ál-aýqatyn jaqsartyp, el ekonomıkasynyń berik irgetasyn qalaý úshin ár memleket ártúrli deńgeıde adamzattyń tabıǵı resýrstarǵa degen quqyǵyn konstıtýsııaǵa engizip jatyr. Búginde Birikken Ulttar Uıymyna múshe 193 eldiń 150-ge jýyǵynda azamattardyń ekologııalyq quqyqtary men mindetterine qatysty baptar qarastyrylǵan.
Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýtyndaǵy Turaqty damý maqsattary jónindegi hatshylyq sarapshylary jasaǵan taldaý Qazaqstannyń jańa Konstıtýsııa jobasynda da turaqty damýdyń «Eshkimdi nazardan tys qaldyrmaý» qaǵıdasy eskerilgenin kórsetip otyr. Muny Konstıtýsııa jobasynda kórsetilgen ınklıýzııaly damý negizderinen, jergilikti memlekettik jáne ózin-ózi basqarý, bilim-ǵylym men ınnovasııa máselelerimen qatar qorshaǵan ortaǵa keń kólemdi den qoıylǵandyǵynan baıqaýǵa bolady.
Sarapshylar jańa Konstıtýsııa jobasyn qabyldaý perspektıvalaryn talqylady
Olaı bolsa, Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstıtýsııasy halyqaralyq adam quqyǵyna baılanysty normalarǵa tolyq sáıkes keledi. Konstıtýsııa qabyldanǵannan keıin de onyń aıasynda tıimdi normatıvtik-quqyqtyq aktilerdiń qolǵa alynýy eldiń negizgi zańy Qazaqstannyń turaqty damýynyń irgetasyna aınalýyna oń yqpal eteri sózsiz.
Baqytgúl QAMBAR,
Ekonomıkalyq zertteýler ınstıtýty
Turaqty damý maqsattary jónindegi
hatshylyq dırektory, e.ǵ.k.