Astana sammıtinde jańa bastamalar da kóterilmek

Shanhaı yntymaqtastyq uıymy 2001 jyly qurylǵan. Uıymǵa alty memleket – Qazaqstan, Qytaı, Reseı, Qyrǵyzstan, О́zbekstan jáne Tájikstan múshe. Bul elderdiń aýmaǵynda jer sharyndaǵy halyqtyń tórtten bir bóligi turyp jatyr. Onyń ústine bıyl Uıymnyń qurylǵanyna 10 jyl tolady, ári Astanada Uıymnyń mereıtoılyq sammıti ótedi. Al Uıym qyzmetiniń basty mindeti – ShYU keńistiginde qaýipsizdik pen turaqtylyqty qamtamasyz etý. Osyǵan baılanysty gazet tilshisi Shanhaı yn­tymaqtastyq uıymynyń Bas hatshysy M.S.IMANALIEVPEN áńgimelesken edi. – Muratbek Sansyz­baı­uly, bıyl Shanhaı ynty­maqtastyq uıymynyń qu­rylǵanyna 10 jyl tolady. Osy jyldar ishinde Uıym ózi­niń qyzmeti aıasynda qan­daı basymdyqtarǵa erekshe nazar aýdardy? – Shanhaı yntymaqtastyq uıymy (ShYU) atalǵan kezeń aralyǵynda kóptegen proble­ma­lardy sheshýge yqpal etetin shyn mánindegi bedeldi ári ba­ıypty, sondaı-aq senimdi ha­lyq­­aralyq uıymǵa aınaldy. Shanhaı yntymaqtastyq uıy­my qyzmetiniń negizgi baǵyt­taryna kelsek, onyń birinshisi – ShYU-ǵa qatysýshy memleketter keńistiginde turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etý­ge baılanysty problema­lar­dy sheshý. Ekinshisi – Uıym­ǵa múshe elder arasynda eko­nomıkalyq jáne gýmanıtarlyq salalar boıynsha yntymaqtas­tyqty damytý. Ár halyqaralyq uıymnyń ózi­ne tán atqaratyn qyzmeti men fýnksııasy, dálirek aıt­qan­da, bir-birinen ereksheligi bolady. Shanhaı yntymaq­tas­tyq uıymynda da solaı. Mysa­ly, ótken jyldyń qańtarynda BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn áńgime barysynda Birikken Ulttar Uıymy ShYU-ny Orta­lyq Azııadaǵy qaýipsizdikti óz jaýapkershiligine alyp otyr­ǵan Eýrazııa keńistigindegi erekshe mańyzdy jáne asa bedeldi ha­lyq­aralyq uıym retinde qaras­tyratynyn atap ótken edi. ShYU-nyń Ortalyq Azııa óńi­rinde turaqtylyq pen qaýip­sizdikti qamtamasyz etýde, eko­no­mıkalyq jáne gýmanıtarlyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýda erekshe ról atqaratyndyǵyn kór­setedi. – Osy jyldyń 15 maý­sy­mynda Astanada ShYU-ǵa múshe memleketterdiń joǵary deńgeıdegi sammıti ótedi. Mem­leketter basshylarynyń mereıtoılyq sammıtinde qan­daı máseleler talqy­lanýy múmkin? – Aldaǵy Astana sammıtinde ShYU-ǵa qatysýshy mem­leketterdiń basshylary ótken 10 jyl ishinde Uıym ju­my­syn­da jınaq­tal­ǵan oń tájirı­be­ler­men qatar, oryn al­ǵan kemshilikter de qa­ras­ty­ry­lady dep kúti­lip otyr. Uıym­ǵa múshe alty mem­lekettiń basshy­la­ry, onyń ishinde Qazaqstan ja­ńa bastamalarmen shyǵýy da yq­­tımal. Al qa­zir­gi kezde tıisti qurylymdar Uıym qyzmetin aldaǵy ýaqytta jetildirýge qa­tysty usynystardy ázirleý ju­mystarymen aınalysyp ja­tyr. Joǵary deńgeıdegi jıyn­da, sondaı-aq ShYU-nyń ózge halyqaralyq uıymdarmen, qu­ry­lymdarmen, ásirese, Birikken Ulttar Uıymymen yntymaq­tas­tyqty nyǵaıtýǵa basa nazar aýdarylatyn bolady. О́ıtkeni, búginde álem ózgerip jatyr, túrli jaǵdaılar jıi kórinis berýde. Onyń ústine turaqtylyq pen qaýipsizdikti qamtamasyz etýde jańa problemalar týyn­daý­da. Mine, bular halyqara­lyq uıymdar men qurylym­dar­dyń tyǵyz baılanystar ja­saýyn qajet etedi. – ShYU-ǵa múshelikke kirýge ynta tanytqan memleketter bar ma? – Shanhaı yntymaqtastyq uıymy ashyq uıym bolyp ta­by­lady. Al múshelikke qabyl­daý Uıymnyń jarǵysyna sáı­kes júzege asyrylady. Uıymǵa múshe bolǵysy keletin memleketter de bar. Bul másele sol eldiń óziniń qalaýyna baıla­nys­ty. Biraq, Uıymǵa múshelikke kirgisi keletin el Uıymnyń qyz­metine qandaı da bir problemalar ákelmeýi tıis jáne Uıymnyń qyz­metine qandaıda bir qıyn­dyq­tar týdyrmaýy qajet. Mysaly, Pákstan ShYU-ǵa múshe bolyp kirýge eki ret ótinish berdi... – Shanhaı yntymaqtastyq uıymyna múshe memleketter ara­synda ekonomıkalyq ynty­maq­tas­tyqty damytýdyń perspek­tı­valary qandaı? – Uıym keńistiginde ekonomı­ka­lyq baılanystardy nyǵaıtý ShYU qyzmetindegi basym baǵyt­tar­dyń biri bolyp tabylady. Osy­ǵan baılanysty Uıym aıa­syn­da ekonomıkalyq ynty­maq­tas­tyq jónindegi arnaıy baǵdar­lama jáne osy baǵdarlamany jú­zege asyrýǵa qatysty jospar bar. Uıym búginde ShYU-ǵa qatysý­shy memleketterdiń basqa da eldermen kólik-kommýnıkasııa qu­ry­lymdary arasyndaǵy ynty­maqtastyqty nyǵaıtýǵa basa nazar aýdaryp keledi. Astana sammıtinde osy máseleler de qoz­ǵalady degen oıdamyn. Qazirgi kezde atalǵan baǵdarlamany jú­zege asyrý jumystarymen 20-dan astam jumys toby aınalysyp jatyr. Jalpy, ShYU aıasynda oǵan múshe memleketter arasynda saý­da-ekonomıkalyq qatynastardy damytýdy kózdeıtin iri jobalar da barshylyq. Búginde olar saraptaýdan, jan-jaqty zertteýden ótkizilý ústinde. Olardy qarjy­landyrý máseleleri qarastyry­lý­da. Sebebi, ekonomıkalyq sala­lardaǵy yntymaqtastyqtyń jo­ǵary deńgeıde bolýy, Uıym keńistigindegi turaqtylyq­tyń ǵa­na emes, álemdegi barlyq elder­diń turaqtylyǵy úshin de negiz bolatyny túsinikti. ShYU aıa­synda naq osy máseleni tal­qy­laý belsendi júrip jatyr. Osy­ǵan baı­lanysty qazirgi ýaqytta Uıym­nyń arnaıy esep-shotyn qu­rý máselesi qarastyrylýda. Ar­naıy esep-shot ShYU keńis­ti­ginde júzege asyrylatyn ekono­mıka­lyq naqty jobalardy qar­jy­lan­dyrady. – Muratbek Sansyzbaıuly, «ShYU damý bankin» qurý tý­raly usynys aıtylǵan edi... – Mundaı usynys bar. Uıym aıasynda «ShYU damý bankin» qurý týraly máseleni Qytaı ta­ra­by kótergen bolatyn. Ony oryn­dy usynys dep baǵa­laýy­myzǵa bolady. Bul, taǵy basqa da usynystar men jobalardyń bar­ly­ǵy Uıymǵa múshe memleket­terdiń ekonomıkasyn damytýdy kóz­deıdi. Al ekonomıkasy ornyq­ty elde turaqtylyq bolatynyn álemdik tájirıbe kórsetip otyr. – О́tken jyly Uıym ke­ńistiginde qatysýshy mem­le­ket­ter­diń Energetıkalyq klýbyn qurý týraly ıdeıa kóterilgen bolatyn. Onyń jaıy qalaı bolyp jatyr? – Búginde energetıkalyq prob­lema tek Shanhaı ynty­maqtastyq uıymynyń ǵana emes, kóptegen halyqaralyq uıym­dar­dyń da kún tártibindegi asa ma­ńyzdy máselelerdiń biri bolyp otyr. Qazirgi kezde ShYU aıa­synda Uıymǵa múshe elderdiń arasynda energetıkalyq ynty­maq­tastyqty nyǵaıtýǵa yqpal etetin Energetıkalyq klýb qurý ıdeıasy talqylaný ústinde. Naqty aıtqanda, onyń ju­mys­tarynyń qaǵıdattary qaras­ty­rylyp jatyr. Biletin bolar­syz­dar, Uıymǵa múshe memleketter eki topqa – energetı­ka­lyq resýrstardy jetkizýshi já­ne energetıkalyq resýrstardy tutynýshy bolyp bólinedi. Al Energetıkalyq klýbtyń mindeti – osy eki toptyń múddelerin qanaǵattandyrý. Energetıkalyq klýbtyń qa­ǵı­dattaryn daıyndaý úshin ShYU-ǵa qatysýshy elder arasynda qoldanystaǵy saýda-ekonomı­ka­lyq yntymaqtastyq jónindegi bekitilgen ekijaqty jáne úsh­jaq­ty kelisimderdiń element­teri paı­dalanylyp jatyr. Ener­getı­kalyq tapshylyqty bá­seń­detýde Túrkimenstan – Qytaı gaz qu­byry jobasynyń da orny bólek bolǵaly otyr. О́ıtkeni, bul gaz qubyry Uıymǵa qaty­sýshy el­der­diń aýmaqtary ar­qy­ly ótedi. Uıym, sondaı-aq Qa­zaq­stannan Qytaıǵa jáne Reseıden Qytaıǵa tartylatyn qu­byrdy erekshe mańyzdy dep biledi. Sondyqtan da ShYU atal­ǵan jobalardy ba­sym jobalar retinde qaras­ty­ryp otyr. So­ny­men birge, ShYU Túrki­men­stan – Aýǵan­stan – Pákstan – Úndistan gaz qubyry jobasy Uıymǵa múshe elder aýmaqtary arqyly ótpese de, oǵan qoldaý bildiredi. Sebebi, atal­ǵan joba oǵan qatysatyn elder úshin, ásirese Aýǵan­stan­dy ekonomı­ka­lyq jaǵynan retteý úshin ma­ńyzdy bolmaq. – ShYU esirtki trafıgine jáne terrorlyq áreketterge qarsy kúreste nendeı shara­lardy júzege asyryp keledi? – Esirtki aınalymyna qatys­ty qylmystar bizdiń elderdiń turaqty damýyna qaýip-qater týǵyzatyn, turaqtylyqqa keri áser etetin úlken problema. Son­dyqtan ShYU Uıym keńis­tiginde esirtki zattary men olar­­dyń prekýrsorlarynyń zańsyz aına­lymyna qarsy kúresti ba­rynsha óristetýge ba­sa nazar aýdaryp keledi. Osy­ǵan baıla­nysty 2004 jyldyń 17 maýsy­mynda Esirtki qural­dary­nyń, psıho­trop­tyq zat­tardyń jáne olar­dyń pre­kýr­sor­lary­nyń zańsyz aı­na­ly­my­men kú­res­tegi yn­tymaqtastyq tý­raly kelisimge qol qoıylǵan edi. Bul qu­­jatta Uıymǵa mú­she alty memlekettiń esir­t­kige qar­sy kú­restegi strategııasy aı­qyn­dalǵan. Son­daı-aq qatysý­shy el­derdiń tıisti organ­dary arasyndaǵy bir­lese áreket etý jaǵy qaras­ty­rylǵan jáne bir­qatar sarapshy­lyq jumys top­taryn qurý qa­jettigi kórse­til­gen. Búginde sa­rapshylyq toptar sol baǵyt­tar­da jumys istep jatyr. ShYU-nyń Astana sammıtinde esirtkige qarsy kúres ju­mys­taryn belsendi júrgizý jóninde másele qozǵalady dep otyrmyz. Soǵan qatysty qosymsha usy­nys­tar daıyndalýda. Negizinen ol ShYU-ǵa múshe memleket­terdiń 2011-2016 jyldarǵa ar­nalǵan antıterrorlyq strate­gııa­synyń jobasyna jáne ony júzege asyrý baǵdarlamasyna baılanysty bol­maq. Sonymen qatar, qazirgi kezde ShYU-nyń О́ńirlik antıterror­lyq qury­ly­my da esirtki trafıgine, ter­rorlyq áreketterge qar­sy kú­reste oıdaǵydaı is-qımyl jasap keledi. – Áńgimeńizge rahmet. Áńgimelesken Álısultan QULANBAI.