Nazarbaevtyń kún tártibi

4 sáýir kúni biz basqa adam bop oıandyq. Biz óz taǵdyrymyzdyń bir-birimizge qan­shalyqty baılanysty ekenin, bir-biri­mizge qanshalyqty jaqyn ekenimizdi sezindik. Beıbit ómir men berekeli, baqýatty tirliktiń qanshalyqty baǵaly, qymbat ekenin túısindik. Biz sol úshin daýys berdik. Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń jeńisi – saıası mádenıeti, parasaty bıik týǵan halqymyzdyń jeńisi boldy. Or­talyq saılaý komıssııasynyń aldyn-ala málimetteri jarııa bolǵan kezde saılaýda óz qalaýyn bildirgen árbir azamattyń osyndaı kóńil-kúıde bolǵanyna men kúmánsiz senemin. Osydan týra jıyrma jyl buryn halyqtyń taǵdyryn tálkekke aınal­dy­ryp, táýelsizdiktiń bolashaǵyn oqqa baı­laıtyn revolıýsııalyq joldy emes, úz­diksiz damý men órkendeýge bastaıtyn evolıýsııalyq joldy qapysyz tańdaǵan Qazaqstan óz tańdaýynyń aqıqattyǵyna, durystyǵyna taǵy da kóz jetkizdi. Álemniń kózin jetkizdi. Munyń bastaýynda ne jatyr? «Ár­daıym joldyń aýyryn tańda, ol jolda qarsylas tappaısyń», degen eken Fran­sııanyń súıikti uly, general Sharl de Goll. Nursultan Nazarbaev joldyń aýy­ryn, aýyr da bolsa ádilet jolyn tańdady. Kópshiliktiń esinde bolar, kezekten tys saılaý ótkizerdiń aldynda Elbasy halyqtyń talabynan aýytqymaıtynyn, biraq talaptyń da demokratııalyq úrdis­ten aýytqymaýy kerektigin qadap aıtty. Ol ózine degen halyqtyń sheksiz senimin únemi saıası, áleýmettik, ekonomıkalyq modernızasııanyń, jańarýdyń, damýdyń kepiline aınaldyryp keledi. Bir mysal. 1997 jylǵy qazan aıynda, Qazaqstan halqyna Joldaýynda, Prezıdent N.Á.Nazarbaev: «...Qazaqstan 33 jyl­dan keıin qandaı bolady? Bizdiń jas memleketimiz eseıip, etek-jeńin jııady, bizdiń balalarymyz ben nemerelerimiz osy memleketpen birge erjetedi. Olar bilimi ozyq, densaýlyǵy túzik, óz býynynyń jaýapkershiligi mol, qaıratty ókilderi bop ósedi. Olar ata-babalarynyń salt-dástúrin kóziniń qarashyǵyndaı saqtaı otyryp, qazirgi zamanǵy naryqtyq ekonomıka jaǵ­daıynda jumys isteýge beıim ári daıyn bolady. Olar qazaq tilin de, orys tilin de, aǵylshyn tilin de erkin meńgeredi. Olar dúnıe júzine tanymal, bedeldi, beı­bit­súıgish, gúldengen, qaryshty damyǵan eldiń patrıottary bolady» degen edi. Memleket basshysynyń osydan on shaqty jyl buryn aıtqan sózderi búgin árkimge jaqyn ári tanys jaıttaı kó­ri­netini anyq. Nege? Sebebi bireý-aq – Elba­synyń, elimizdiń sol kezdegi arman-maq­saty otyz úsh jyl emes, on úsh jyldyń ózinde-aq is júzine asyp, óz údesinen shyǵyp otyr. Nursultan Ábishuly osy ómirsheń murattyń oryndalýy jaıly bıylǵy jyl­ǵy «Bolashaqtyń irgesin birge qalaımyz!» atty Qazaqstan halqyna Jol­daýynda da erekshe tolǵanyspen aıtty. Bul zańdy da. Zańdy bolatyny, osy orasan jetistikterge Prezıdent aıtqandaı «ár kúni aptaǵa, ár aptasy jylǵa balanatyn» tarıhı ýaqyt pen orasan zor qajyr-qaırat pen eńbektiń arqasynda jettik. Jetkenimiz kóp, jetpegenimiz odan da kóp. Baıqasańyz, búgingi álem de qysqa kúnde qyryq qubylyp jatyr. Qazaqstan da osydan jıyrma jyl burynǵy nemese on jyl burynǵy Qazaqstan emes. Elimiz sapalyq turǵydan da, sandyq turǵydan da áldeneshe márte ósti, ózgerdi. Budan bylaı da bizdiń ultymyzdyń alasapyran álemde ómir súrýiniń jalǵyz kepili modernızasııa bolmaq. Mine, dál osy másele tóńireginde biz bas aýyrtatyn suraqtar az bolmasa kerek. Ol suraqtardy ómirdiń ózi qoıyp otyr. Biz Elbasynyń, eldiń erik-jigeriniń arqa­syn­da qol jetkizgen tabystarymyzdyń qadir-qasıetin sezine aldyq pa? Bizdiń oı-sa­namyz, qabiletimiz memlekettiń qaryshty damý formatyna sáıkes kele me? «Modernızasııa qalaı júzege asy­ry­lady? Onyń negizgi lokomotıvtik kúshteri qandaı bolady?» degen suraqtardyń ózine jaýap tabý ońaı is emes. Báribir, jaýap berý kerek. Jáne jaýapty saıası, ın­tel­lektýaldyq, mádenı elıta ǵana emes, búkil qoǵam bolyp berýimiz kerek. Árıne, biz «modernızasııa» uǵymyn klassıkalyq úlgidegi, batystyq túsinikten kóshire salmaýǵa tıispiz. Ondaı oısyz qadam Qazaqstan úshin ári orynsyz, ári qaterli bolar edi. «Qazaqstandyq modernızasııa» degende, bul jańarýdyń joǵaryda aıtqan eýropalyq úlgige uqsaıtyn da, uqsamaıtyn da jaqtary bolatynyn tú­sinýimiz kerek. Qazaqstan óziniń myńjyldyq tarıhy, salt-dástúri, mádenıeti bar memleket. Bizdiń geografııalyq, geosaıası jaǵ­daıy­myz da ózgelerden anaǵurlym bólek. Al buǵan otarshyl ezgide bolǵan ýaqyt pen kommýnıstik kezeńnen keıingi alasapyran zamandy qosyńyz. Biz toǵyz joldyń tora­bynda jatqan, órkenıetter men máde­nıet­terdiń, Batys pen Shyǵys áleminiń tú­ıisken jerimiz. Jáne Qazaqstandy bir jaqty ne Batysqa da, ne Shyǵysqa da telı almaısyz. Sondyqtan azǵana ýaqyttyń ishinde osyndaı memleketten barlyǵyn jáne bir mezgilde talap etý – qısynsyz is. Atty-kóshpendi órkenıeti kelmeske ketken soń bizdiń áleýmettik-mádenı, áleýmet­tik-ekonomıkalyq túsinigimiz ben ómir súrý fılosofııamyz da kilt ózgerdi. Odan keıin «sovettik formattyń» qamytyn kıdik jáne odan endi ǵana, áýpirimdep shyǵyp ja­tyrmyz. Osynyń bári, joǵaryda aıtqan­daı, Qazaqstandaǵy modernızasııalyq ózge­risterdi asyǵys, ústirt jasaýǵa bol­maı­tynyn kórsetedi. Aıtpaı ketýge bolmas, Qazaqstandaǵy birizdi, strategııalyq jaǵynan ornyqty modernızasııany iske asyrýda Nazarbaev óz basyn qaterge tikse de, memlekettiń bola­shaǵyn, el men ulttyń bútindigin eshqashan báske tikken emes. Keıde oılaısyń, eger dúrbeleńi mol 90-jyldary jas, táýelsiz memlekettiń basynda basqa adam tursa ne bolar edi? Oılaýǵa da qorqynyshty. «Keńestik shınelden» shyqqan respýblı­kalardyń mysaly ondaıdy oılatpaıdy da. Álbette, modernızasııa zańmen, jarǵy­men sheshile salatyn joba emes ekenin bárimiz túsinemiz. Aspannan túspeıdi, jerden óspeıdi. Jańarý men jańǵyrý – ólsheýsiz eńbekpen, mańdaıtermen keletin syı. Prosess tek joǵary jaqtan bastal­maýy kerek. Mıllıondaǵan qarapaıym adam­dardyń sapalyq, sandyq ósýinen, óz­gerýinen bastalýy qajet. San jyldar boıy qalyptasqan, qatyp qalǵan ǵurypty, ádetti, tártipti bir kúnniń ishinde buzý múmkin emes. Biraq jańar­ǵysy, jańǵyrǵysy keletin aǵzaǵa sonyń bárin buzýǵa týra keledi. О́ıtkeni, kez kelgen qoǵam, qoǵamdaǵy túrli saıası kúshter túısigimen bolsa da jańa reformalarǵa qarsylyq tanytady. Eń aldymen osy tuıyqqa tireıtin qarsylyqty eńserý qajet. Muny qaıtip eńseremiz? Ol úshin bılik­tiń de, qoǵamnyń da, qoǵamdaǵy bazbir kertartpa toptardyń da basy qosylýy tıis. El men memlekettiń bolashaǵyn ashyq, boıamasyz, erkin talqylaý úshin. Árıne, bul jerde barlyq qazaqstandyqty bir partııa­ǵa kirgizý nemese bir týdyń astyna jııý degen áńgime joq. Maqsat pen murat odan da orasan, zor. Maqsat – jańarý jolyndaǵy izgi isterdi barshamyzǵa temirqazyq etý. Osy rette, men aldymen memlekettik qyzmetkerlerdiń psıhologııasyna «modernızasııa» kerek der edim. Memlekettik ap­parattyń ınersııalyq kóńil-kúıin ózgertý qajet. Joǵarydaǵy, tómendegi «naýqan úshin naýqan» jasaǵysy keletinderdiń, je­ńildiń astymen, aýyrdyń ústimen atústi nátıje shyǵarǵysy keletinderdiń aptyǵyn basqan abzal. Kez kelgen qoǵamdyq pikirdi, zertteýdi, ólshemdi alyńyzshy, Nursultan Nazar­baevty eli arqa tutady. Biraq Prezıdentke senim men partııaǵa, úkimetke, ákim­derge senimniń arasynda aıyrmashylyq kóp. О́ki­nishke qaraı, bul jáıt bir-birimen baı­lanysty da. Qaı-qaısy la­ýazym ıe­siniń zańsyz, jónsiz is-áreketi joǵa­ry­daǵy senimge nuqsan keltiredi. Osyny esten shyǵarmaǵan jón. Uly Abaı aıtqandaı «Bas-basyna bı bolǵan óńkeı qıqymnyń» keıpine enýden saq­taný kerek. Bılikte júrgenderdiń taǵy bir qate­ligi – halyqtyń Elbasyǵa degen qurmeti men qoldaýynyń esebinen «tasada», tynysh ómir súre bergisi keletin sııaqty. Mundaı ádetten arylatyn kez jetti. Mansabyń men mindetiń úshin Elbasynyń aldynda da, eldiń aldynda da árkim, árdaıym jaýap berýge daıyn bolýy tıis. Sonda ǵana biz joǵarydaǵy suraqtar­dyń jaýabyn tabamyz. Elbasynyń, eldiń erik-jigeriniń arqasynda qol jetkizgen tabystarymyzdyń qadir-qasıetin sezinetin bolamyz. Memlekettiń qaryshty da­mýyna aq, adal úlesimizdi qosamyz. Qara­paıym halyqtyń memlekettik qyzmet­kerge, sheneýnikke degen kózqarasyn ońdy ózgerte alamyz. Prezıdent eldegi saıası, ekonomı­ka­lyq, áleýmettik modernızasııany tabys­ty júzege asyrýdyń barlyq alǵyshart­tary men múmkindikterin únemi usynyp keledi. Memlekettiń otyz jyldyq damý bolashaǵyn derlik, jan-jaqty qamtyǵan «Qazaqstan-2030» strategııasy, jaqyn bola­shaqtaǵy el damýynyń naqty baǵyt­taryn belgilep beretin «Qazaqstan-2020» baǵdarlamasy, memleketti básekeles­tikke qabiletti elderdiń aldyńǵy shoǵyryna shyǵaratyn Indýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý baǵdarlamasy – bolashaqtyń «jol kartasy». Sondyqtan bizge arqany keńge salý­dyń jóni joq. Kerisinshe, 3 sáýir bizge on ese, júz ese jaýapkershilik pen mindet júktep otyr. Ol jaýapkershilik pen mindetti qoǵam men elıtanyń basyn qo­satyn, senim radıýsyn keńeıtetin sebepke aınaldyrý óz qolymyzda. Prezıdenttiń kezekten tys saılaýy biz úshin eldiń ishindegi jalpy kóńil-kúıdi, aýjaıdy tap basyp tanýǵa múm­kindik berdi. Bul múmkindik jańa ıdeıa­lardy, jańa kadrlardy, kerek deseńiz, jańa dramatýrgııa men dınamıkany talap etedi. «Saıasatker eldiń baǵyna bitse – memleket berekeli, baqýatty turmys keshedi. Soryna bitse – soǵystan kóz ashpaıdy» deıtin shyǵys támsili bar. Aryǵa barmaı-aq qoıalyq, álem jıyrma jyldyń ishinde osy eki mysaldyń ekeýin de alma-kezek óz basynan ótkizýmen keledi. Bizdiń baqy­tymyzǵa oraı, Qazaqstan ekinshi mysal týraly tek buqaralyq aqparat quraldary arqyly ǵana oqyp-biledi. Ýaqyt pen tarıh úshin kúrmeýge kelmeıtin qysqa merzimde osynshalyqty ilgerileý, osynshalyqty ósip-órkendeý eki memlekettiń biriniń basyna buıyra bermeıtin baq ekeni aqıqat. Jáne mun­daı baqytty baǵalaý men aıalaý, saqtaý da ekiniń biriniń qolynan kele bermeıdi. Olaı bolsa, bizdiń endigi sharýamyz – Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti, Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaev usynǵan modernızasııalyq ıdeıa­nyń tóńi­regine toptasý ǵana emes, sol ıgi basta­manyń uıytqysyna, iske asyrýshysyna aınalý. Jańarýǵa, ja­sam­pazdyqqa um­tyl­ǵan halqymyzdyń kún tártibi de osy. Darhan KÁLETAEV,  «Samuryq-Qazyna» ulttyq ál-aýqat qorynyń basqarýshy dırektory, «Nur Otan» HDP Saıası keńesiniń múshesi.