«Dúbirge toly dúnıe

Jaýapkershilik sharshatsa da bılikten ketý qıyn Ispanııanyń premer-mınıstri Hose Lýıs Rodrıges Sapatero aldaǵy jylǵy parlament saılaýyna qatyspaıtynyn málimdedi. Demek, ol úshinshi merzimge el úkimetin basqarý múmkindiginen bas tartyp otyr. Bul jóninde ol Jumysshy sosıalıstik partııa bas­shy­lyǵynyń má­ji­li­sinde habarlady. Sapatero partııa­nyń ja­­ńa bas hat­shy­syn saılaý qa­jet­­tigi jó­ninde sóz qozǵady. Bul elde zań bo­ıynsha bıliktegi par­tııanyń jetekshisi birden úkimet basshysy bolyp taǵaıyndalady. Sodan da Sapate­ro­nyń partııa kósemi qyz­metin aýys­tyrý týra­ly áńgimesi úkimetti bas­qa­rý­dan bas tartý retinde qabyldandy. Sosıalıstik partııa, mine, 2004 jyldan beri 8 jyl boıy bılik tizginin ustap keledi, úkimet basynda. Eldiń jetekshi saıası partııa­lary­nyń biri. Aldaǵy saılaýda da bılik úshin kúresetini anyq. Buǵan deıingi partııanyń jeńisteri Sapateronyń atyna tyǵyz baılanysty. Halyq­ara­lyq deńgeıde, ásirese, eýro­pa­lyq qurylymda aıtarlyqtaı bedeli bar qaıratker. Ejelden Eýropadaǵy bedeldi eldiń biri retinde Ispanııa jańa zamanda da sol bedelinen aıy­ryl­ǵysy joq. Kez kelgen saıası partııa ózi bı­lik tizginin ustaǵan kezde Is­pa­nııa­ny myqtylar qataryna qos­qysy keledi, eldiń bedelin kótergisi keledi. Jumysshy sosıalıstik partııa ne istedi degende, aýyz tol­ty­ryp aı­tar nárse kóp emesteı. Fýt­bol­daǵy jetistikpen basqa olqy­lyq­tardy jaba almaısyń. Sóıtse de, sosıalıster aldymen óz áske­rin Irak­tan shyǵarǵanyn aıtady. Bul – saıasattaǵy jeńis, eldiń saıası egemendigin kó­ter­gen­dik. Jasy­ry­nyp kel­gen ımmı­grant­tar­ǵa keshirilim ja­sa­lýy da oń is dep ba­ǵalandy. Áıel­der­­ge qysym ja­saý­ǵa qarsy ar­naýly sot qurǵanyn da tabysqa qosady. Bul eldiń óz mentalıteti shyǵar – bir jynystylardyń nekesine ruq­sat etilýi de demo­kra­tııa­nyń bir kórinisi sanaldy. Al kemshilik, syn degende, aı­ty­latyn nárse kóp. Eń aldymen, sosıalıster júrgizgen «qatygez únem» saıasaty halyq tarapynan úl­ken narazylyq týdyrdy. Bul saıasat bıýdjettik shyǵyndardy kúrt qys­qartýǵa negizdeldi. Jal­aqy qys­qar­tyldy, zeınetke shy­ǵý jasy kó­te­ril­di, memlekettik sheneýnikter qa­ta­ry sıredi. So­nyń ózinde ekono­mı­kalyq apat­qa ushyramas úshin Eý­ro­odaqtan kómek suraýǵa májbúr. Munyń bári halyqqa unaǵan joq. Qarsylyq bildirip, kóshege shyq­­ty. Sosıalıster álemdik eko­no­­mıkalyq daǵdarysty alǵa to­syp, aqtaldy. Máj­búrlikten solaı bol­dy, dedi. Ra­synda da, bıliktegi so­sıalıs­terdiń ha­lyqtyń áleýmet­tik jaǵdaıyn tó­men­­detetin shara­lar­ǵa barýy da ke­re­ǵarlyq. Bul úshin bas­qa partııalar tara­py­nan qatań synǵa ushyra­dy. So­sıalıster tó­tep berdi. Belgili dá­re­jede olar saıası daǵ­darystan ótti. Aldaǵy saılaýǵa sosıalıster osyndaı jaǵdaıda bara jatyr. Sóıt­­se de, premer-mınıstr Hose Lýıs Rodrıges Sapateronyń qyz­meti­nen ketpek oıy biraz adamdy tańdandyrdy. Kot-d’Ivýar: qandy qaqtyǵys aıaqtaldy Býyrqanǵan Afrıkanyń ekinshi jaǵynda jatqan Kot-d’ Ivýardaǵy bılik pen oppozısııanyń sharpysýy qurlyqtyń soltústigindegige qaraǵanda, birshama basqasha órbip, basqasha sheshildi. Aqyry bılik oppozısııa aldynda tize búkti. Bul eldegi shıelenis ótken jyl­dyń sońynda, naqtyraq aıt­qanda, qarasha aıyn­da prezıdent saılaýynyń ekinshi týrynan keıin myq­tap-aq shıryqqan. Saılaý qorytyndysynda bıliktegi prezıdent Loran Gbagbo men oppozısııa kósemi Alassan Ýattara ózderin jeńimpaz sanap, málimdeme jasady. Olar birin biri moıyndaǵysy kelmedi. Mundaıda araaǵaıyndyq, tó­be­­bı­lik jasaıtyn bedeldi mekeme ke­rek. Ol da tabyldy. BUU Qaýip­sizdik keńesi óz otyry­syn­da oppozısııa kósemi Alassan Ýat­tara­nyń je­ńisin zańdy dep sanady. Biraq óki­nishke qaraı, jalǵyz Reseı ǵana buǵan qarsy daýys berip, burynǵy prezıdent Loran Gbagbony máj­búr­leıtin sheshimdi qabyldatpaı tastady. Kútpegen mundaı «qoldaýǵa» arqa súıegen Gbagbo bıliginen aı­rylmaıtynyn málimdep, ony kúsh­pen ustap turýǵa kiristi. Oppozısııa da óz kúshterin jasaq­tady. Munyń arty qarýly qaq­ty­ǵysqa jalǵasty. Beıbit halyq­tyń arasynda qurban bar. Osynaý qanquıly jaǵdaıda basty kiná eldi ol jyl bılegen dıktator Loran Gbagboǵa taǵy­lyp otyr. Oǵan halyq ta qarsy. Ony ótken saılaý da kórsetti. Halyq oppozısııaǵa kóbi­rek daýys berdi, Ýat­tarany qoldady. BUU Qaýipsizdik ke­ńesi Kot-d’Ivýardaǵy jaǵdaı­dy baqylaý­da ustaý maq­satynda ózi­niń ondaǵy bitimgershilik kúsh­terin beıbit halyqty qor­ǵaý­ǵa ju­­myl­dyr­dy. Álem­­niń kóp­te­gen je­tekshi elderi, eń aldymen, Fransııa da Gbag­bonyń qarýly kúsh­terine tos­qaýyl qo­ıyp, op­po­zısııany belsendi qol­da­dy. Aqy­­rynda BUU Qaýip­siz­dik ke­ń­esi ótken aptada ja­ńa qa­rar (№1975) qabyldap, Gbagbo­ǵa qar­sy kúsh qoldanýǵa sheshim qabyldady. Sonyń arqasynda jaǵdaı kúrt ózgerdi. Eldiń zańdy prezıdenti sa­na­latyn Ýattaranyń kúsh­teri bar­lyq baǵytta qarsylastaryn tyq­sy­ryp, eń mańyzdy nysan­dar­dy ıelendi. El astanasy Iаmýsýkro to­lyq­taı oppozısııanyń ba­qy­laýyna kósh­­se, Gbagbonyń kúsh­teri eldiń eń iri qalasy, ekono­mı­kalyq astanasy sa­nalatyn Abıdjanda birshama qar­sy­lyq kór­set­kenmen, aqyrynda qar­sy­las­ta­ryna berilýge májbúr boldy. Qazir bul eldegi jaǵdaı tý­ra­ly álemniń barlyq aqparat qu­ral­dary jarysa habarlap jatyr. Keıde bul habarlar bir-birine qaıshy da kelip jatady. Biraq bar­lyǵynan jasaı­tyn basty qory­tyndy – halyq qoldamaǵan bılik uzaqqa barmaıdy. On jyl bılikte bolyp, tamyryn tereńge jibergen Gbagbo qolynda aıtarlyqtaı qarý­ly kúsh bolǵa­ny­men, kópke shyda­mady. Sóıtse de, óziniń joly qıyl­ǵanyna kózi jetken soń, sońyna deıin shaıqasamyn demeı, Gbagbonyń, kesh te bolsa, qarsylasynyń jeńi­sin moıyndaǵa­nyn da atap aıtqan jón sııaqty. Mamadııar JAQYP.