Sábı kúlkisi saqtalǵan kisi

Tashkentińizde turatyn ózbektiń óbek minezdi mináıi jazýshysy, satıra sar­da­ry, ázilkesh ádebıetshisi, aqjarma aý­dar­mashy Nasyr Fazyl aǵataıym qaı­bir jyly Prezıdentimizdiń Beıbitshilik já­ne rýhanı kelisim syılyǵyn alǵaly Almatyǵa kelgen. Respýblıka sara­ıyn­da tapsyrý sal­tanaty bolǵan. Nasyr akanyń mıyǵyn jyly jymıys túrtken. Syılyq almaqqa shyqqanda. Teledıdardan kórip otyrmyz. «Aı, aınalaıyn aǵamyz birdeńe oılap barady-aý», dep kúbirlegenimiz sol-aq eken, Nasyr Fa­zylyńyz oń qaltasynan bákisin shy­ǵardy. El­ba­symyzǵa usyndy. Syı retinde. Sóıtip turyp: «Nureke, ózińiz bilesiz, báki tartý etkende egesine eptep tıyn-teben beredi, ıaǵnı satyp alady», – dedi. Nursultan Nazarbaev qapelimde qaltasyn qara­ǵany­men, tıyn-sıyn tappady. Qasyn­daǵy kisilerden alyp bergen. Sol sáttegi sábı kúlkisi kóz aldy­myz­dan ketpeıdi. Elbasymyzdyń ýyz kúlkisi. Qalaı saqtalǵan deseńizshi. Ja­ryqtyq Ásem apamyz aıtýshy edi. «Aq­júrek, aqjarylqap adamnyń bala kezdegi sábı kúlkisi ketpeıdi. Qalyp qoıady. Sút kúlki, sábı kúlki kez kelgen kiside kezdespeıdi», dep. Tuńǵysh Prezıdentimizdiń sábı kúl­kisi, sút kúlkisi qatty qaıran qaldyrǵan sonda. Ásem apamyzdyń áńgimesi oıy­myzǵa oralǵan. Nasyr Fazyl kókemizdi shyraıly Shymkent shaharynyń temir jol vok­zalynan qarsy alǵanbyz. Obly­sy­myz­dyń ákimi О́zbekstannyń kátta qalam­geri, ha­lyq jazýshysy Nasyr akany shyn peıilmen quttyqtap, shapan jap­qan. «Nu­re­keńniń baladaı ańqyldap kúlgenin ja­nynan, týra qasynan kórip, qolyn alyp baıqadym, qandaı taza kúlki?! Rahatqa bólendim!» dedi ózbek pen qazaq kórkem ádebıetteriniń ara­syndaǵy altyn kópir atanǵan aýdar­mashy-sýretker. Tús aýa Tashkentke qaraı shyǵaryp salarda, ońashada, qaıtadan qaljyń­qoı­ly­ǵyna basyp: «Baýyrym, Prezı­dent­terińizdi bir sastyrdym, á? Qalta­synda aqshasy joq eken ǵoı», – dedi Nákeń. «Nasyr kóke! Qojanasyr baba­myz eke­ýi­ńizge bir sózdi bolǵan jara­sa­dy ǵoı», deımiz biz de qalysqymyz kelmeı. Taǵy birde Túrkııanyń tamasha bas­shysy, tamyljyǵan meıirim ıesi Turǵut О́zal Túrkistanǵa keletin boldy. Al­dymen Shymkent áýejaıyna ushaqpen jetip, odan keıin tikushaqpen tartady eken. Oblys ákimi apparatynyń ishki saıasat bólimindemiz. Shymkent áýejaıyn­daǵy kókoraı shalǵynǵa egizqatar kıiz úıler tigilgen. Áýeli áýejaıyńyzǵa Nur­sultan Nazarbaevtyń ushaǵy kelip qonǵan. Sál­den soń Turǵut О́zal jetken. О́zalyńyz omyraýyn ashqan kúıi arsalańdaı kúlip, janarlary jasaýrap, bizdiń Elbasy­myz­dy enteleı kelip qushaqtaǵan. Turǵut aǵasyna asyǵa um­tylǵan Prezıdenti­mizdiń ýyz kúlkisine taǵy da tańyrqaǵan­byz sonda. Turǵut О́zalyńyz anaý-mynaý resmı raıdaǵy qatqyldaý protokoldarǵa onsha moıyn­sunbaıdy eken. Omyraýyn ashqan kúıi, olpy-solpylaý júrgendeı sezildi. Alys aýylyńyzdaǵy aqkóńil aǵa­ńyz­dan aýmaı­dy-aý, aýmaıdy. Aqjarqyn, kirshiksiz kúlkisi, sút kúlkisi bizdiń Elba­sy­myzdyń sábı kúlkisimen keremet kelisip, úılesip, ekeýiniń ázil-qaljyń­dary da jarasyp, máre-sáre bolysqan. Sál sal­qyn­daý kún kenet jylyp jónelgen. Aı­nala tóńirektegi aǵashtardyń japy­raq­­tary jalt-jult etip, shýaqqa oran­ǵan. Sál dóńesteý tustaǵy shyryn shy­ryshtan shyq móldireı syrǵanaǵan. Byltyrǵy kóktemniń sońyna taman sizdiń tilshińiz «Egemen Qazaqstannyń» arnaıy tapsyrmasymen Altaı óńirine sapar shekken. Tasqynnyń izimen júrgen. «Qalbataý qarǵyny», «Tarbaǵataı taǵy­lymy», «Altaıymnan aınaldym» degendeı maqalalar jazǵan. Sonda ǵoı, 187 úıi tasqynǵa ketken Jántikeı aýylynyń aq­jarqyn qyzy Aıgúl Imanǵalıeva ja­nyn­daǵy qyryq jigitten quralǵan ja­saqqa qarap qoıyp: «Sý tasqyny boldy eken dep, moınyna sý ketkendeı kóriner jasyq jasaq emespiz biz. Burnaǵy kúni teledıdardan Prezıdentimiz sóıledi. Kúlimsirep aıtty. Sol sábı kúlkisi senimimizdi nyǵaıtty. Búgin Úkimet bas­shy­lary, bir top depýtattar kele jatyr. Mem­leketimizdiń meıirimi mereıimizdi ta­sytyp tur. Tasqynǵa tos­qyn degen osy!» – degen jigerlenip. «Altaıymnan aı­naldym!» dep, Qaton­qaraǵaı kentin aralap, júrek shirkinińiz atqaqtap, Buqtyr­madan da beter bul­qynyp, Shyńǵystaı aýylyndaǵy Oralhan Bókeı aǵamyzdyń qara shańyraǵyna da jetkenbiz. Aq­qaıyńdar terbelip, qara­ǵaılar qalqaıyp, ǵajaıyp jazýshynyń qo­ńyr muńǵa oran­ǵan úıin qorshap turypty. Prezı­denttiń kúlimsiregendegi kelbeti týraly Oraǵań da jazyp edi-aý. Erterekte. «Qazaq áde­bıeti» gazetinde. Tú-ý Altaıdyń túkpir tusynda Shyn­dyǵataı munartady. Berirekte Arshaty aǵarańdaıdy. Biz Berel qorǵany qaz­balarynyń ornyn aralap júrmiz. Osydan eki myń bes júz jyl buryn jer­lengen saq kóse­mi­niń jáne bir áıeldiń deneleri, eti túk te buzyl­maǵan tutas jylqy tabylǵan. Kelimsekter tonamaǵanda ǵoı, talaı dúnıe­ler maǵlumdanar edi-aý. «Elbasymyz bul jerdiń túpki tarıhy, saq zamany týraly jıi aıtady. Bulanty bulaǵynyń boıynan qoryq-murajaı salyp jatyrmyz ǵoı Pre­zıdentimizdiń qamqorlyǵymen», – deıdi Muz­taýyńyzǵa mizbaqpaı jete alatyn sırekterdiń biri Eren Juma­ǵulovtaı ere­nińiz. Eren batyryńyz da Elbasynyń erekshe kúlkisine kóbirek toqtalǵan sonda. О́tken jylyńyzdyń kúzine qarata aınalaıyn Aralyńyzdyń aınalasyn aralap, Kókaral bógetin kórip qaıtqanbyz. Sonda ǵoı, ekinshi kúnniń tús áletinde saǵym arasynan saǵynyshtaı sarǵaıyp, Raıym bekinisi kóringen. Sál árirekten Qam­bash kóli qa­raýytqan. Qosjardaǵy balyq pıtomnıgine aıdyndy kóldiń bir sheti tıip turypty. «Minekıińiz, bes jyl buryn anaý aıdyn ústine jasalǵan qalqymada Nursultan Ábishuly áńgime aıtyp, janyndaǵylardyń bárin kúldir­gen. Sonda she, rııasyz rıza kúlkisi bári­mizdi tańdantqan», – dep edi Aral aýda­nynyń ákimi Nájmádın Musabaev myrza. Jaqynda ǵana Elbasymyz túrki dú­nıesiniń tekti tóri Túrkistanda boldy. Tap janynda, týra qasynda oty­ryp, sábı kúlkisin, ýyz jymıysyn, sút kúlkisin já­ne kórip, jylynǵandaı kúı keshtik. Túrkistan taǵylymy. Túrkiniń tekti tóri. Áziret Sultan. Uly uǵymdar ulaǵaty qa­shan­nan-aq qasıetti. Qoja Ahmet Iаsaýı babamyz «О́z dinińdegini dos tut, ózge dindegini de dushpan tutpa», degen. Kóktemgi kókti aıalap, bir talyn da julmaǵan. El­basy osy jylǵy naýryzdyń 11-inde ob­lysqa jumys sapary aıasynda Túrkis­tandaǵy etnografııalyq ortalyqta zııaly qaýym ókilderimen júzdeskende Iаsaýıge, Abaıǵa kóbirek toqtaldy. Táýel­sizdiktiń jasampaz jıyrma jylyndaǵy ǵasyrǵa tatyrlyq jetistikterge, aldaǵy jıyrma jyldyń baǵdarlaryna taldaý jasady. Sol 11-shi naýryzyńyzdyń tańerteń­giligi talaı jurtty tańyrqatqanyn aıt­pasqa bolmas, sirá. Kún túnerińkirep tur­ǵan. Surǵylt bulttar Túrkistan aspa­nyn torlap alypty. Túnde ǵana sirkirep ótken jańbyrdan shahardyń shańy basy­lyp, kebersigen kenezesi jibigendeı kórin­genimen, aýa raıy jýyq arada ashyl­maıtyndaı edi. Ardager aqsaqalymyz, aqylmanymyz Ja­ryl­qasyn Áziret­ber­genov: «Kórersińder de turarsyńdar, El­ba­sy kelgen kezde kún shýaǵy shashyrap shyǵa keledi», dedi. Shy­ny­men-aq tap solaı boldy. Prezıdenttiń tikushaǵy Túrkistanǵa qonǵannan-aq Áziret Sultan kúmbezderin kún sáýlesi aımalaı súıip, bulttar ydyraı jónelgen. «Túr­kistan­nyń 1500 jyldyǵynda da dál osy­laı bolǵan» dep tańyrqasady jurt. Iá-ıá, 2000 jylǵy qońyrqaı kúz-tuǵyn. Áziret Sultan kesenesiniń qarsy betinde san myń adam sapqa tizilip, Tuńǵysh Prezıdentimiz keletin jaqqa kóz tigedi. Aýa raıy tym tymyr­syq tartyp, aspan túne­rip, tuma­nytyp turatyn kúnder edi. Toı kúni de solaı-tuǵyn. Alaıda, sálden soń Iаsaýı kesenesiniń sol jaǵynan Elbasy kórindi. Ja­nynda táýelsizdigimizdi tuń­ǵysh tany­ǵan Túrkııanyń Prezıdenti bar. Kenet kúreńkeı bulttar ydyrap, túnergen tuman tez seıilip, lezdiń arasynda, dep-demde kún kúlimdep, kúzińiz kóktemge aınalǵandaı kúı keshkenbiz... Elbasy zııaly qaýym ókilderimen syr­lasyp otyr. Naýryzdyń shýaqty kúni kú­lim­deıdi. Prezıdent «Mádenı mura» baǵ­darlamasy boıynsha atqarylǵan izgi isterdiń bári Táýelsizdiktiń 20 jyldyq to­ıyna tatymdy tartý bolǵanyn tilge tıek etti. Eldegi eren jetistikterdiń máni­sine tereńirek oı jibermektiń, qarapaıym adamdarǵa, jastarǵa jete uǵyndyr­maq­tyń mańyzyna toqtaldy. Kúlli keń-baı­taq Ota­nymyzdaǵy, onyń ishinde Ońtústik Qa­zaqstan oblysyn­daǵy ındýstrııalyq-ınnovasııalyq baǵ­dar­lamanyń, áleýmettik jobalardyń júıelený barysyn baǵam­dady. Zııalylardyń bir tobymen birqatar máseleler tó­ńireginde oılasýǵa kelgenin maǵlum etti. «Mádenı mura» baǵdarlamasy aıasyn­daǵy alýan-alýan aıshyqty tirlikter týra­synda, ózge de jaǵdaıattar jaıynda alty adam óz oılaryn ortaǵa saldy. Jetinshi kezek bizge keldi. Sózden. Biz bıylǵy Joldaýdaǵy tilge qatysty qanat­ty qaǵı­dalarǵa ekpin túsirdik. Joldaýda til týra­ly arnaıy bólimniń bolýy ulttyń rýhyn kótergeni, namysyn ny­ǵaıtqany ras qoı. Buǵan deıin de talaı-talaı tar kezeńder­den, talaıly ótkel­derden kemeńgerlikpen jol bastap ótkiz­gen Tuńǵysh Prezıdentimiz til tý­raly aıtýdaıyn aıtyp-aq, jaǵdaıdy jasaý­daıyn jasap-aq keledi. Qazaq tilinde 1200 balabaqsha ashyldy. 3900 mektep tek qana qazaq tilinde bilim beredi. Elbasy tapsyrmasyna sáıkes toly­ǵymen qazaq tilinde habar taratatyn «Balapan» tele­arnasy ashyldy. Qudaı qalasa, «Qazaq­stan» telearnasy da qyrkúıekten bastap tolyǵymen qazaq tiline kóshpekshi. «Má­denıet» telearnasy qazaqshaǵa basy­myraq kóńil bólmekshi. Bir-eki usynys ta bildirdik. Elbasyǵa. Memlekettik qyzmetke qabyldanatyn adam­­darǵa memlekettik tildi bilý jónin­degi talapty kúsheıte túsken jón. «Áleý­mettik mańyzdy ádebıet» tizimi jasalyp, kórkem ádebıet kitaptaryn shyǵarý edáýir jaqsara tústi. О́kinishke qaraı, olardyń taralymy eki myń dananyń aınalasynda ǵana. Ońtústik Qa­zaqstan oblysynyń ózin­de jarty myńǵa jýyq kitaphana bar. Álgi tıraj respýb­lıkadaǵy kitap­ha­nalardyń ózine de jetpeı qalady. Mektepter kitap­hanalaryn qos­paǵanda. Shyn­týaıtynda, tildiń qunaryn art­tyratyn da, kórkeı­tetin de – kórkem ádebıet. Aıtpaqshy, biz sózimizdi bylaı basta­ǵanbyz: «Qurmetti Nursultan Ábishuly! О́zińiz óte jaqsy bilesiz, Sizdi keremet jaq­sy kórip, teńdessiz tánti bolyp ótken, erliktiń, eldiktiń jyrshysy, mahabbat jyrshysy atanǵan halyq jazýshysy, mar­qum Ázilhan Nurshaıyqov aǵamyz osyn­daıda oı-pikirin qaǵazdan qyraǵattaı oqyp jetkizetin. Peıishte nury shal­qysyn. Áze­keńniń ádisin shákirti retinde jalǵas­tyryp, jazǵanymdy oqıyn dep otyrmyn». Sózimizdiń sońynda «Áz aǵa­myz shamamen osylaı aıaqtar edi» degenbiz. Elbasymyz qaıran qaranar qalam­gerimiz Ázilhan Nurshaıyqovty álsin-álsin tebirene eske aldy. Aqıqatshyl, aqjúrek azamat, tileý­qor abyz bolǵanyn meńzedi. Sál-pál muńaıa kúlimsiredi. Taǵy da sábı kúlkisin, sút kúlkisin kórip qaıran qaldyq. Taǵy da Ásem apamyzdyń áńgimesi oıymyzǵa oraldy. Qorytyndy sózinde til máselesine tolyǵyraq toqtaldy. Qazaqtyń keń-baı­taq dalasy men taýlarynyń túkpir-túkpi­rine deıin dıalekt joqtyǵyn, tilimizdiń baılyǵyn, qunar-qýatyn maqtan tuta áńgi­meledi. Sonymen qatar, termınder tár­jimasyndaǵy tolyp jatqan olqy­lyqtardy, orynsyz aýdarmalardy ótkir synap ótti. Qazaq tili grammatıkasyn, orfoepııasy men orfografııasyn qaıta qaraý, jetildirý, jańartý men tazartý kerektigine, osy oraıda, asyqpaı latyn qar­pine kóshýdi de oılastyrý qajettigine nazar aýdardy. Ǵylymda, bilimde, tehnologııada, ádebıettiń ózinde tańǵalarlyqtaı jańalyqtar, tyń tynystar kóbirek bolsa, olar qazaq tilinde jazylsa, qazaqtyń tilin ózgeler ózdiginen-aq oqyr edi dep armandaıtynyn aıtty. Tarıhty tereń uǵynbaqtyń, túp-tamyrymyzdy, tegimizdi tanyp-tanyt­paq­tyń, ásirese, jastardy tálimdeýdegi tıisti maqsat-murattardyń júıege tús­peı kele jatqanyna qynjylys bildirdi. Din taza­lyǵy, Iаsaýı men Abaı hakim ilimderi haqynda tolǵana kele qundy-qundy pikirler túıindedi. Tipti talas-tartys týdy­ryp júrgen hıdjab pen tumshalana oramal tartý jaǵdaıattaryna deıin oıyn ashyq bildirdi. «Bizdiń qazaq qyzdary men áıelderi eshqashan párenji kımegen, júzin jasyrmaǵan. Mamandyq alyp, turmysqa shyqqandar ózderi biler, al mektepterde, ózge de oqý oryn­darynda jas qyzdardyń tumshalana oramal tar­typ, hıdjab kııýine men múlde qarsy­myn», – dedi. Burynnan-aq jaqsy tanı­tyn Jarylqasyn Áziretbergenov aǵamyz­ben emen-jarqyn ázildeskende she, taǵy da sol sábı kúlkisin kórdik. Áńgime-dúken asa áserli boldy. Túr­kis­tandaı tekti tórdegi taǵylym qashan da qymbat qoı, shirkin. Saılaýdyń aldynda, tıisti bir top­tyń quramynda Tóle bı, Saıram jáne Túlki­bas aýdandaryn aralaǵanbyz. Tóle bı aýdanynda tebirenisti sózderdi estip tol­qydyq. Baýyrjan Momyshuly atyn­daǵy mektep-gımnazııanyń muǵalimi Begaıym Ibragımova: «Nurqanat degen ulym Nıý-Iorkte stýdent, Gúlnur deıtin qyzym Pen­sılvanııada magıstrant. Ekeýi de «Bo­lashaq» baǵdarlamasynyń ıgiligine bólenip júr. Qarapaıym aýyl muǵalim­derimiz, osylaı oılap pa edik?! Nursul­tan aǵamyzdyń nury demeı, ne deıik?!» – deıdi. Zeınetker Svetlana Homenko: «Qa­zaq, orys, ýkraın, túrik, ózbek – Leńgir qalasyndaǵy barlyq ulttar ókilderi bir otbasy sııaqtymyz. Jıyrma jyldyń ishinde qı­yndyqtardy da, qýanyshtardy da birge kórdik. Endi kez kelgen asýlardy ala­tynymyzǵa senemin, – deıdi nyq senimmen. – Prezıdentimiz aıtqandaı birlik bolsa, bári jemisti bolady». Saıramdaǵy ózbek apamyz Nyshanoı Ýmarova da osyndaı oı tolǵady. «Qara­bulaq qystaǵynda qyryq myńdaı ózbek turady. Ár otbasymyzda onshaqty perzent bar. Tapqanymyz bala-shaǵamyzǵa buıyrsyn. Elbasymyz júz jasasyn», – deıdi ardaqty ana. Saılaýdan keıin Muhtar Áýezov atyndaǵy Ońtústik Qazaqstan memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, UǴA akademıgi Ýálıhan Bıshimbaevqa jolyǵyp qalǵanbyz. «Bizdiń ýnıversıtette Nur­sul­tan esimdi 128 stýdent oqı­dy, olar­dyń teń jartysy alǵash ret daýys berdi. Minekı, munyń ózi de kóp nárseni ańǵar­tady. Aıtpaqshy, bizde KVN ujymy bar. Olar KVN degendi bylaı túsindirdi. Búgin. «KVN – Kazahstan vechno nezavısım», «KVN – Kazahı – velıkıı narod», «KVN – Kazahstan vy­bral Nazarbaeva!» Minekı-minekı, kór­dińizder me?!» «Minekı!» dep sóılegeni ataqty akademıkke jarasyp-aq turypty. Iá, saılaýdyń erteńine sizdiń til­shińiz Sáýle Rysbaevaǵa da jolyqqan. Qundyz degen ájesi qustyń kelgenine qýanyp, syrly qasyqpen sý quıatyn Sáýle ǵoı. Mektepti úzdik bitirgenimen, keńestik ke­zeńde kásiptik-teh­nıkalyq ýchılıshe tá­mamdaǵan. Taǵ­dy­ry qıyn­daý bolǵan qazaq qyzy. Eń­bekten erinbegen. Bertingi zamanda, naryq tusynda qatty qınalyp, óz izdenisimen jol tapqan Taraz­dyń tany­mal kásipker kelinshegi. Sáýle saı­laýdyń erteńine búı dedi: «Eki myń besinshi jyly, tap osyn­daı sáýir aıy edi. Elbasymyz Tarazǵa keldi. Ob­lys kásipkerleri birlesip kórme uıym­dastyrdyq. О́zimizdiń ónim­derden. Maq­­tan­ǵanymyz emes, po­lı­grafııalyq dúnıe­lerdiń bári bizdiń «Rys­baeva jáne K» JShS-nyki edi. Prezıdentimiz kór­meni aralap kele ja­typ, bizdiń tusy­myzǵa toqtady. Qut­tyqtaý jáne sha­qyrý qaǵazdary, dıplomdar men gramotalar, kýálikter, kún­paraqtar, etıketkalar – bári ult­tyq oıý-órnek­termen naqysh­talǵan. Eń bastysy, árı­ne, memlekettik rámizder. «Osy­nyń bárin ózderiń jasaı­syńdar ma, jaqsy eken», – dedi úlken kisi. «Nursultan Ábishuly, bizdiń birinshi toqsandaǵy kórsetkishterimizdiń joǵa­ry bolýyna Sizdiń erekshe qosqan úlesińiz bar», – dedim. Ázilqoılyǵym ustap ketip. Elbasynyń janyndaǵy resmı adamdar bul sózimdi jaqtyr­maı, túnere qarasty. Al, Prezıdentimiz: «Ol qandaı úles?» – dep surady meıirlene kúlimdep. «Siz keletin bolǵan soń bizdiń JShS-ǵa tapsyrys eselep artty, ónimderdi eselep shy­ǵardyq», – dedim. Elbasymyz rahattana kúldi. Baladaı taza kúlkisimen». Ánekıińiz, Sáýleńiz de osylaı deıdi. Bizdiń oıymyzǵa Ásem apamyzdyń aıtqany oralady. Kóz aldymyzǵa El­basynyń kádimgi ýyz kúlkisi keledi. Sábı kúlkisi saqtalǵan kisi. Meniń Prezıdentim. Sizdiń Prezıdentińiz. Bar­sha­myzdyń Elbasymyz. Marhabat BAIǴUT.