Nebári 24 jasynda komsomoldyq joldamamen Qazaqstandaǵy tyń jerdi ıgerýge kelgen taldyrmash orys qyzy eńbektegi de, ómirdegi de baqytyn Qazaq elimen baılanystyramyn dep kezinde oılamaǵan shyǵar. Alǵash sovhozda agronom, keıin komsomol jáne partııa qyzmetinde boldy. Jıyrma jyl aýpartkomnyń birinshi, obkomnyń ekinshi hatshysy, Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Prezıdıýmy Tóraǵasynyń orynbasary qyzmetterin atqardy. Sosıalıstik Eńbek Eri. Eki ret Lenın, úsh ret Eńbek Qyzyl Tý ordenderiniń ıegeri atandy. Joǵarǵy Keńestiń depýtaty boldy. Jýyrda álemdegi eń kórnekti júz áıeldiń tizimine endi. Taıaýda sol aıaýly apamyz Vera Vasılevna Sıdorovamen jolyǵyp, suhbattasýdyń sáti túsken edi.
– Vera Vasılevna, saılaýda qaı úmitkerge daýys berdińiz?
– Árıne, Nursultan Ábishuly Nazarbaevqa.
– Ol kisige ne maqsatpen daýys bergenińizdi bilýge bola ma?
– Nursultan Nazarbaev – eń senimdi úmitker boldy. Sol kóńil-kúıimdi, ózimniń yqylas-nıetimdi bildirip, Elbasyna jedelhat ta joldadym. Sony oqyp bereıin be?
– Árıne.
«Qurmetti Nursultan Ábishuly!
Barsha qazaqstandyqtar úshin osynaý este qalarlyq aıtýly kúnde Sizdi barynsha laıyqty jeńisińizben, egemendi Qazaqstannyń Prezıdenti bolyp biraýyzdan saılanýyńyzben quttyqtaý múmkindigi týǵanyn ózime úlken abyroı sanaımyn. Sizdiń bar ómirińiz, eńbek jolyńyz respýblıkaǵa jáne onyń halqyna sheksiz berilgendikpen qyzmet etýdiń ónegesi bolyp tabylady. Men ózimdi Sizdiń, súıkimdi de júregi jumsaq adamnyń, Qazaqstan halqynyń laıyqty kóshbasshysynyń, búkil planetadaǵy bedeldi tulǵanyń qaramaǵynda jumys istegenim úshin baqytty sezinemin. Halyqtyń ómirin jaqsartýǵa, eldiń qoǵamdyq, saıası ómirin jańartýǵa baǵyttalǵan Sizdiń sara jolyńyzdy joǵary baǵalaımyn. Siz uzaq ǵumyr keshýge, densaýlyǵyńyzdyń myqty bolýyna laıyqtysyz. Sálemmen, qurmetpen Vera Vasılevna Sıdorova».
– Endi áńgimemizdi áriden tarqatsaq. Elbasymen qaı kezden tanyssyz, alǵash kórgendegi pikirińiz degendeı...
– Nursultan Ábishulyn sonaý 1961 jyldan bilemin. Qanshama ýaqyt deseńizshi! Ol – metallýrg, men – agronom edim. Qazan qalasyndaǵy aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtyn bitirip, qazaq topyraǵyna joldamamen kelip, alǵash agronom, sosyn ekonomıst, keıin komsomol, partııa qyzmetinde ótken ómir jolymdy ár kezeńge bóler bolsam, onda Elbasynyń jarqyn beınesi birge qosaqtalyp júredi. Nursultan Ábishuly jaıynda 1961 jyly alǵash ret shopandardyń respýblıkalyq birinshi sletinde estip, bildik. Slette baıandama jasaǵan sol kezdegi Qazaqstan LKSM Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy О́zbekáli Jánibekov malshylar jaıly aıta kele: «Respýblıkada úzdik, aıtýly adamdar tek mal men aýyl sharýashylyǵynda ǵana emes, qurylysta da, saıasatta da bar. Bul joly jas metallýrg Nursultan Nazarbaevqa toqtalǵym keledi», dep, onyń úlken fotosýretin kórsetip, qol jetkizgen jetistigine toqtaldy. Nurekeń domna peshiniń janynda tur. Jas, jigerli, ádemi, janarynan ot shashady. Bizdiń de jas, albyrt kezimiz ǵoı, sýretke qyzyǵa qarap, sol jas metallýrgtiń ómirbaıanyn, onyń jetken jetistigin qaıtalaǵymyz, soǵan uqsaǵymyz keldi. О́mir de, ýaqyt ta ótip jatty. Nursultan Ábishuly kele-kele Qaraǵandy oblystyq partııa komıtetiniń hatshysy boldy. Sóıtip, dańqy búkil respýblıkaǵa tarap ketti.
Qostanaı oblysynda aýdandyq partııa komıtetin basqaryp turǵanymda Nurekeń bizdiń óńirge Dımash Ahmetulymen birge dala qosyna, egis dalasyna kelip, halyqpen júzdeskeni bar. Ol kezde Nursultan Ábishuly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń hatshysy. Dımekeńe de, Nurekeńe de eńbekkerlerdiń yqylasy erekshe. Dala erleriniń eki ezýleri qulaqtaryna jetip, sonshalyqty meıirimmen qol berip amandasyp, emin-erkin sóılesip jatty. Árıne, ókinishke qaraı, búginde Dımekeń aramyzda joq, al halyq ózderiniń sol rııasyz kóńilin, kúlkisin Nurekeńe áli syılap keledi.
– Vera Vasılevna! Kópti kórdińiz, el basqarýda da biraz tájirıbe jınaqtadyńyz, buıyrǵan joǵary laýazymdy qyzmetterdi de atqardyńyz. Sonyń arqasynda sizge kezinde Memleket basshysymen birge jumys jasap, is barysynda aralasýǵa múmkindik týdy. Sol sátterdi eske ala otyrsańyz...
– Nurekeńmen Oral oblystyq partııa komıtetiniń ekinshi hatshysy kezimde etene jumys jasadyq. Oblysta qurylys materıaldary, smetalyq jobanyń qujattary, sonaý soǵys jyldary kóshirilip ákelingen eski zaýyttardy kúrdeli jóndeýden ótkizý sııaqty máseleler tolyp jatty. Árıne, sondaı isterdi sheshý úshin kimge barýym kerek edi? Árıne, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń ónerkásip jónindegi hatshysy Nursultan Ábishulyna bardym. Ol kisi aman-saýlyqtan soń birden: «Qandaı máselemen keldińiz?» dep jón surasty. Mán-jaıdy aıtyp berdim. Nurekeń bar yntasyn salyp tyńdaýmen qatar, ony qaǵazǵa túsirip otyrdy. Sosyn qoldan kelgen kómegin jasaıtynyn jetkizdi. Keıin osy másele jóninde ol kisiden jaqsy qoldaý kórdim. Ekinshi ret Mınıstrler Keńesiniń Tóraǵasy kezinde taǵy da jolyqtym. Mamandyǵym agronom, aýyl sharýashylyǵy qyzmetkeri bolǵandyqtan, baıqaımyn, Oral oblysy boıynsha sońǵy on jyldyń astyq jónindegi kórsetkishin qaraǵan kezde, memleketke astyq ótkizý jospary bir-aq jylda ǵana oryndalypty. Qalǵan ýaqytta astyq ótkizý jospary oryndalmaı, sharýashylyqtar shyǵynǵa batqan. Al onyń sebebi, jerdiń qunarlylyǵy, aýa raıy sııaqty sebep-saldarlar durys eseptelmeı, jospardy artyǵymen berip otyrǵandyqtan. Al men maman retinde osynyń bárine taldaý jasap, joǵary jaqqa dáleldeý úshin taǵy da Nursultan Ábishulyna bardym. Kelisti de súıkimdi jas jigit otyrǵan ornynan turyp, sypaıy qarsy aldy da, yqylas qoıa tyńdady. «Sizdiń baıandama hatyńyzdy jiti qarap, múmkindiginshe kómektesýge tyrysamyz», dep jyly shyraımen shyǵaryp saldy. Nurekeń aıtqan sózinde turdy. Kelesi jyly oblystaǵy egin sharýashylyǵyna qatysty jospardyń kólemi qysqardy, biraq men respýblıkaǵa jumysqa shaqyrylyp, Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmy Tóraǵasynyń orynbasary bolyp taǵaıyndalyp, Almatyǵa keldim.
Ne nárse de salystyrmaly túrde baǵalanyp jatady emes pe? Soǵan qatysty myna bir jaıtty aıta ketkendi jón kórip otyrmyn. Qazaqstandy Kolbın basqaryp turǵanda mıǵa qonbaıtyn tapsyrmalardy beretin. Birde maǵan 1987 jyldyń kóktemine deıin respýblıka boıynsha barlyq turǵyn úılerdi jóndeýden ótkizý kerek degen tapsyrma júkteldi. Oılańyzshy, zań shyǵarýshy ókimet qalaısha respýblıkanyń barlyq turǵyn úı qoryna jóndeý júrgize alsyn. Sodan birden Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary A.F.Bashmakovqa baryp, jaǵdaıdy aıtyp túsindireıin dedim. Ol kisi azdap tákappar adam edi. Berilgen tapsyrmaǵa sonshalyqty jaýapkershilikpen qaraıtyn maǵan, Bashmakov turdy da: «Onda turǵan ne bar eken? Sonsha bir sheshilmeıtin problema dep tursyz ba?» dep daýsyn kóterip sóılegeni sol eken, ózim de túsinbeı qaldym, esimnen tanyp qulap túsippin. Bir kezde kózimdi ashsam Bashmakov: «Ne boldy sizge?» dep meni túrtkilep jatyr. Esimdi jıǵan soń yńǵaısyzdanyp «ózim ketem» dep esikke qaraı bettedim be desem, basqa jaqqa ketip bara jatsam kerek, ol kisi jón siltep, kómekshilerin shaqyryp, shyǵaryp saldy.
Osylaı Bashmakovtan kóńil qaldy. Endi ne isteımin? Densaýlyǵym túzelgen soń, osy máselemen Nursultan Ábishulyna kirdim. Ol kisi bolsa: «Vera Vasılevna, tapsyrma túsinikti, men burynǵy óndirisshi retinde qurylys máselesin, onyń kólemin jaqsy bilemin, sondyqtan bir nárse oılap tabarmyz. Al siz turaqty komıssııamen jumys jasap, búkil respýblıkadaǵy barlyq turǵyn úı qoryn aralap shyǵýǵa tapsyrma berińiz. Ázirge qalalardy qozǵamaı-aq qoıyńyz. Selodaǵy barlyq turǵyn úılerdiń ishi de, syrty da jóndeletin bolsyn. Ol úshin ne isteý kerek ekenin, biz de qarap otyrmaı oılastyramyz», dedi. Mine, kórdińiz be, Nazarbaevtyń qabyldaýynan tipten ózgeshe kóńil-kúıde shyqtym. Nursultan Ábishuly qashanda maǵan qoldaý kórsetip otyrdy.
Taǵy bir oqıǵanyń eske túsip otyrǵany. Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń bıýrosy ótip jatty. Kolbın qolyna bir ýys qaryndash alyp, aýdarystyryp otyrǵan. Ony ermek etip otyrǵany azdaı, uıyqtap ketip qolyndaǵy qaryndashyn shashyp aldy. Prezıdıýmdaǵylar ony kórmegensip, tómen qarap otyrysty. Al maǵan basshy adamnyń bul áreketi sonshalyqty ersi, uıat kórinip, óz sezimimdi jasyra almaı, sondaı bir jaman, kinálaǵan kózqaraspen jalt qaradym. Sol kezde ekeýimizdiń kózimiz túıisip qaldy. Árıne, oǵan bul qylyǵym unaı qoımaǵanyn bildim. Men Dımash Ahmetulynyń, odan keıin Nurekeńniń bıýrony qalaı ótkizetinin bilemin. Tyńdaı da biletin, kerek jerinde eskertýin de jasap otyratyn. Al Kolbın kimniń qalaı esep bergeninde sharýasy joq, oınap otyrǵan qolyndaǵy qaryndashyna ıe bolmaı, masqara boldy. Sol bıýrodan shyǵyp Joǵarǵy Keńestiń ǵımaratyna jetpeı jatyp Ortalyq Komıtetten telefonogramma kelipti. Onda Joǵarǵy Keńes Prezıdıýmy Tóraǵasynyń orynbasary men Mınıstrler Keńesi Tóraǵasynyń orynbasarlary endigi jerde bıýroǵa shaqyrylmaıtyny, olar tek ózderine qatysty máseleler qaralǵanda ǵana qatystyrylatyny aıtylǵan.
Taǵy bir aıtarym, bizder sessııa otyrystaryn, májilisterdi ótkizgende oǵan qatysatyn barlyq oblystyq atqarý komıtetteriniń tóraǵalaryn shaqyryp, Ortalyq Komıtettiń josparymen sáıkestendirip otyrýymyz kerek. Bul máseleni Kolbınmen kelisý qashanda qıyndyq týǵyzatyn. «Kóremiz, kúte turyńdar», dese, Nazarbaev: «Jaqsy, qazir otyrys bitsin, sosyn sizben ol máseleni qarastyramyz», deıtin. Kórdińiz be, ol kisimen jumys isteý jeńil, erkin, bar másele sheshilip, jumys beıbit, birqalypta júretin.
– Elbasynyń qandaı qasıetterin bóle-jara aıtar edińiz?
– Nursultan Ábishuly – óte jigerli, batyl, tabandy, jankeshti. Ol – aqyldy. Ol – dana. Sondyqtan da jıyrma jyl úzdiksiz táýelsiz Qazaqstanǵa basshylyq jasap otyr. Onyń esimi sonaý komsomol kezinen respýblıkaǵa belgili edi dedim ǵoı. Búkil el Nazarbaevtyń bar ekenin bildi. Jáne de respýblıka basshylary onyń bolashaǵynan úlken úmit kútetin. Ony búgingi kúni dáleldep otyr. О́zińiz oılańyzshy, eger ol kóregen, erik-jigeri myqty, óz isine senimdi bolmasa, Arqanyń tósine sondaı kórkem qala salar ma edi?!. Tek qazaqstandyqtardy ǵana emes, bar álemdi tańǵaldyryp otyr emes pe?! Al kezinde qandaı sózder aıtylmady? Búginde Astana kúnnen kúnge qulpyrýda, halqynyń sany da ósý ústinde. Qazir elordamyzdy tórtkúl dúnıe biledi. Sondyqtan keshegi ótken saılaýda qazaqstandyqtar óz daýsyn, óz tańdaýyn jasady. Nurekeń eńbeginiń laıyqty baǵasyn aldy.
– Vera Vasılevna, jylda jilik, aıda aıaq joq degen. Baıqap otyrsańyz biraz ýaqyt artta qalǵan sııaqty. Keıde óz ýaqytyn kútip jatyp aıtylatyn áńgimeler bolady. Soǵan bir zer salyp kórińizshi...
– Onyńyz ras. Bir jáıtti Nurekeńniń maǵan jasaǵan jaqsylyǵymen qabystyryp aıtaıyn. Kolbın Qazaqstanǵa birinshi basshy bolyp taǵaıyndalǵan soń, kóp keshikpeı Joǵarǵy Keńestiń Tóraǵasy bolýǵa úmittenedi. О́ıtkeni, ol kezde elimizde de, odaqtas respýblıkalarda da eki joǵary laýazymdy bir adam ıelený sánge aınalǵan kez. M.Gorbachev ta eki qyzmet alyp otyrdy emes pe. Mine, Kolbın de solaı jasaǵysy keldi. Birde maǵan M.I.Esenálıev kelip: «Vera Vasılevna, eshqaıda ketip qalmańyz, Sizben Ortalyq Komıtetten sóılesedi», dedi. Sóıtti de ózin Kolbın shaqyryp alyp: «Sıdorovany erterek zeınetke shyǵaraıyq, sen Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóraǵasynyń orynbasary, al men Tóraǵa bolamyn» deıdi. Esenálıev bolsa: «Gennadıı Vasılevıch, munyń qajeti qansha. Ekeýmizdiń de shashymyzǵa aq tústi. Al Sıdorova demalysqa jiberetindeı zeınet jasyna jetken joq. Ol bizden jıyrma jas kishi. Ekinshiden, Qazaqstan halqy, onyń ishinde zııaly qaýym qazaq emes ulttyń Joǵarǵy Keńestiń Tóraǵasy bolýyn kótere almaıdy. Onyń shet jaǵyn ózińiz jeltoqsan oqıǵasynan baıqadyńyz. Konstıtýsııada da solaı jazylǵan», deıdi.
Sodan meni Ortalyq Komıtetke shaqyryp: «Densaýlyǵyńyzǵa baılanysty qyzmetten ketýge ótinishińizben qosa, respýblıka basshylyǵyna, bıýroǵa osyndaı laýazymdy orynǵa qoıyp, senim bildirgenderine rızashylyǵyńyzdy bildirip jazyńyz», dedi. Al men densaýlyǵyma baılanysty qyzmetten ketýge esh sebep kórip turǵanym joq edim. Sosyn: «О́tinish jazamyn, biraq basymdy ıip, eshkimge rahmet aıtpaımyn. О́ıtkeni, laýazymdy qyzmetke qoıǵan saıyn, qashanda qarsylyq bildirip keldim. Maǵan óz mamandyǵym agronom bolý unaıtyn. Janyma aýyl sharýashylyǵy jumystary jaqyn edi. Qashanda saıyn dalany ańsaıtynmyn. Eń bastysy, men oryntaqqa sonshalyqty áýestigim joq adammyn. «Dinmuhamed Ahmetulyna meni Qostanaı oblysynda qaldyryńyzshy», dep qansha ret ótindim. Tipti: «Osy ótinishimdi ákem retinde suraımyn», degende de, ol kisi: «Al men senen qyzym retinde ótinip turmyn, qarsy bolmańyz», dep ákelgen edi. Sondyqtan meni qashanda joǵary qyzmetterge mindettep, erkimnen tys qoıatyn. О́z basym eshqashan qyzmet, marapat armandaǵan adam emespin. Eger bul máseleni Qonaev nemese Nazarbaev suraǵanda, jazar edim, al Kolbınge jazǵym kelmeıdi», dedim. Sodan ótinishti Kolbınniń de atyna emes: «Ortalyq Komıtettiń bıýrosyna» dep buryshtama jazyp: «Meni jumystan bosatýlaryńyzdy suraımyn», dep núkte qoıdym.
Kolbın oǵan deıin telefondap: «Vera Vasılevna, bizder bir-birimizge kedergi jasap júrgen sııaqty emespiz be?» degeni. «Men sizdi túsinbedim. Eger men sizge kedergi keltirip júrgen bolsam, qazir-aq keteıin. Al siz maǵan qalaı kedergi keltirýińiz múmkin, ony túsinbedim. Unaý, unatpaý – ol basqa másele», dedim. Onysy Joǵarǵy Keńestiń tóraǵalyǵyn alsa, orynbasary da orys ultynan bolyp, sol jaǵynan qınap, kedergi keltirsem kerek.
Úıge kelip, kóligimdi jibergenim sol edi, maǵan Ortalyq Komıtettiń ekinshi hatshysy M.Meńdibaev telefon soǵyp: «Vera Vasılevna, dereý jumysqa qaıtyp kelińiz», dedi. Al men: «О́tinishimdi jazyp kettim, endi qaıta bara almaımyn», dedim. «KOKP Ortalyq Komıteti sizdiń ketýińizben kelispepti, kelgenińiz jón. Qazir kóligimdi jibereıin, sizge Ortalyq Komıtetten telefon soǵýy múmkin», dedi. Kólik kelip turǵan soń amalsyz bardym. Kabınetti ashqanmen, jaryqty jaqpaı, esiktiń aldynda arly-berli júrdim de qoıdym. Shamaly ýaqyttan soń esikti jaýyp, ketip qaldym. Kelesi kúni jumysqa keldim. Keıinnen estidim, bul iske N.Nazarbaev aralasypty. Biraq ol kisi maǵan osy jasaǵan jaqsylyǵyn aıtqan emes. Nurekeń meniń Gennadıı Vasılevıchke degen prınsıpshildigimdi baıqap, keıde jyly kózqarasymen, keıde jymıǵan kúlkisimen, keıde qolymdy alyp, qysyp, al keıbirde «myqty bol» dep sózimen qoldap otyrdy.
– Vera Vasılevna, keıin Qazaqstan Kompartııasynyń birinshi hatshysy bolyp Nursultan Nazarbaev taǵaıyndaldy. Sol kezde jıi aralasqan bolýlaryńyz kerek...
– Onyńyz ras. Nursultan Ábishuly birinshi hatshy kezinde jeti aı Joǵarǵy Keńeste tóraǵasyz qyzmet atqaryp, ol kisimen tikeleı aralasýyma, kóptegen jaǵdaılardy aqyldasyp sheshýge týra keldi. Mine, sol ýaqyttarda eshqandaı qolaısyzdyq, yńǵaısyzdyq sezingen emespin. «Nursultan Ábishuly, ári qaraı ne bolady? Tóraǵa saılamaısyzdar ma? Maǵan máselelerdi sheshý qıyndap barady», degende: «Vera Vasılevna, berilmeńiz», deıtin kúlip. Tek jeti aıdan keıin Maqtaı Saǵdıevti Tóraǵa etip saılady.
Jýyrda bir nársege tańǵaldym. Mysaly, sol kezderi meniń respýblıkada tóraǵasyz jumys istegenimdi eshkim baıqaǵan joq. 2008 jyly 12 qańtarda BUU-nyń Qazaqstandaǵy ókildigi Norvegııadan hat ákelip berdi. Onda meniń ómirbaıanymnan ózderine qajetti birneshe málimetter jazyp jiberýimdi ótinipti. Ony ne maqsatpen suratqanyn bilsem, álemdegi eń kórnekti áıelder jaıynda málimetter jınastyrýda eken. Sonda olar meniń sol jeti aı tóraǵasyz jalǵyz jumys istegen qyzmetimdi basshylyqqa alypty. Kórdińiz be, syrt kóz qalaı baıqap, baqylap otyrady. Al bıylǵy jyldyń naýryz aıynda meni BUU-nyń Qazaqstandaǵy ókildigi shaqyryp, «Sizdiń esimińiz álemdegi júz eń kórnekti áıelder tizimine kirdi» dep meni resmı túrde qabyldap, quttyqtady.
– Vera Vasılevna, 8 sáýir kúni elimizde taǵy bir tarıhı oqıǵa ótkeli tur. Sol kúni Astanada ınaýgýrasııa – ulyqtaý rásimi bolyp, Elbasy ant beredi. Sizdiń tilegińiz?
– Bul jeńis Nazarbaevtyń taza óz jeńisi. Halyqqa jasaǵan eńbektiń, tókken mańdaıterdiń qaıtarymy. Bir aıtarym, aldaǵy ýaqytta osy jigermen eldi basqarsa, onda halyq ta baqytty bolar edi dep oılaımyn. Árıne, qıyndyqtar ár jerde bar. Til jóninde de. Zeınetaqyny ósirgenmen, baǵa jep qoıyp jatyr. Al salystystyrmaly túrde qarasaq, burynǵy TMD elderi arasynda Qazaqstannyń shoqtyǵy bıik. Prıbaltıka zeınetaqyny múldem alyp tastamaq, Ulybrıtanııa zeınetaqyny qysqartýda. Al bizde jyl saıyn ósýde.
Jyldar qalaı jyljyp ótýde. Biraz jasqa kelip, artqa qaraǵanda men, men sııaqty aǵa býyn ókilderi ómir súrgen kezder búgingi ýaqyttan kún sanap alshaqtap barady. Maǵan sol jyldarymmen tynyshtyqta otyryp, tek esteliktermen ǵana ómir súrmeı, qazirgi urpaqtyń jetistigine, jeńisine kýá bolyp, qýanýǵa taǵdyr qosqanyna da táýbe deımin. Meniń ómir jolymdy, Qazaq elimen, onyń búgingi Prezıdentimen baılanystyrǵan taǵdyryma rızamyn. Iske sát, Nureke!
– Áńgimeńizge kóp rahmet. Sizge de myqty densaýlyq, uzaq ǵumyr tileımiz. Táýelsiz Qazaqstannyń jemisin de, jeńisin de kórýge násip etsin.
Suhbattasqan Gúlzeınep SÁDIRQYZY, Almaty.