El úmitin aqtaǵan basylym

«Aıqap» – 100 Ústimizdegi jyldyń qańtar aıynda «Aıqap» jýrnalynyń shyqqanyna 100 jyl tolǵany ózimizge belgili. Soǵan oraı elimizdegi mańdaıaldy joǵary oqý oryn­darynyń biri L.N.Gýmılev atyndaǵy Eýrazııa ulttyq ýnıversıtetiniń jýrnalıstıka jáne saıasattaný fakýlteti 15 sáýirde «Aıqap» jýrnaly men «Qazaqstan» gazetiniń 100 jyldyq mereıtoılaryna oraı «Merzimdi baspasóz: adamzattyq qun­dylyqtar men eldik múdde másele­le­ri» atty taqyrypta ǵylymı teorııalyq jáne tájirıbelik konferensııa ótkizýdi jón kórip otyrǵanyn da sóz oraıynda aıta ketsem deımin. «Elý jylda – el jańa, júz jylda – qazan» deıdi qazaq danalyǵy. Munyń fılosofııasy, menińshe, mynada. Elý jylda urpaq jańarady. Júz jylda sol jańarǵan urpaqtyń tókken ter, etken eńbegi óz jemisin beredi. Osydan júz jyl buryn jaryq kórgen «Aıqap» jýr­na­ly tigindilerin qaıyra paraqtap, ja­rııala­nym­­dary­na kóz súzgende túıgen oı osy. Qosh. Endi áń­gi­meni «Aıqap» jýr­nalynyń aty nege solaı atalǵa­ny­na qaraı buraı­yq. Bul týraly ba­sylymdy shy­ǵa­rýshylar men tu­raq­ty avtorlary­nan artyq eshkim aıta almasy anyq. Sondyqtan sóz kezegin solarǵa berelik. Basylymnyń «Aıqap» atalýy­nyń sebebi men al­dyna qoıǵan maq­saty týraly jýr­naldyń 1911 jylǵy 11-sa­nyn­da mynadaı tú­si­nik beriledi: «Aı­qap» degen sóz – qazaqtyń tól sózi, ol ǵasyrlar boıy mádenıetten, bilimnen kenje qalǵan búkil qazaq halqynyń ókinishi retinde alyndy. «Aı, qap!» dep sanymyzdy soqtyq, endi el qataryna qosylaıyq degen úndi bildiredi». Osy oıdy jýrnaldyń turaqty av­torlarynyń biri Baqytjan Meńdibekov «Gazetalarymyz týraly» atty maqala­syn­da (1912, №6) búı dep shegeleıdi: «Aı, qap! Áttegen-aı, is ótip ketken eken ǵoı, biz uıyqtap jatqanda, basqalar jelden, aqqan sýdan paıdalanyp jatqanda, bizdiń mundaı halde bolýymyz dep ótken iske ókinip qoıǵan esim bolarǵa kerek». Al Halıolla Ǵabdoljamılov degen avtor jýrnaldyń 1911 jylǵy 2-sanynda jarııalanǵan «Aıqap maǵynalary» degen maqalasynda «Aıqap» etnonıminiń úsh túrli maǵynasyna toqtalady: «Aı-qap – bolmaı qalǵan iske ókiný jáne qarańǵy túndi jaryq etken aı jáne onyń qaby (saýyty), halyqty aıqap-shaıqap aralaý». Bul jóninde jýrnal jarııalanymda­ryn arab (tóte) jazýynan kádimgi qazirgi jazýymyzǵa aýdaryp, jınaq etip qurastyrǵan belgili bıblıograf-ǵalym, marqum Ú.Subhanberdına atalǵan jı­naqtyń «Qazaq baspasózi tarıhynan» atty alǵysózinde: «sońǵy eki uǵym Ǵab­doljalılovtyń oı-qııalynyń júırik­ti­gi­nen týǵan dúnıe bolsa kerek, biraq naq­tyly shyndyqqa janaspaıdy. «Aıqap» degen uǵymnyń mánine tuńǵysh ret kóńil bólip, tujyrymdy oı túıgen jýrnaldyń redaktory M.Seralın», degen pikir bil­dirip, «Aıqaptyń» tuńǵysh sanynda jarııalanǵan bas maqaladan mynadaı úzindi keltiredi: «Bizdiń qazaqtyń «áı, qap!» demeıtuǵyn qaı isi bar? Gazet shyǵarmaqshy boldyq, qolymyzdan kelmedi. Puly barlarymyz yntymaqtasa al­madyq. Puly joqtarymyz yntymaq­tas­saq ta, aqshasyz istiń jóni tabylmady. «Qap, puldyń joqtyǵy, qoldyń qysqa­ly­ǵy-aı» dedik. Jaqsy jerlerimizdi qol­da saqtaý úshin qala salmaq boldyq. Ba­symyz qosylmady. Qolaıly jerler qol­dan ketti. «Qap, yntymaqsyzdyǵymyz-aı» dedik. Bolys, bı, aýylnaı bolamyz dep talastyq, qyrylystyq. Jeńilge­nimiz jeńgen jaǵymyzǵa: «endigi saılaýda kóremiz, qap, bálem-aı!» dedik. Osyn­daı bizdiń qazaqtyń neshe jerde «qap» degizgen qapııada ótken isterimiz kóp bolǵan soń jýrnalymyz da ókinishimizge laıyq «Aıqap» boldy». Osy jerde aty týraly tolyq maǵlu­mat alǵan jýrnaldyń «zaty qandaı bol­dy eken?» degen zańdy suraq týyndaıdy. Endi soǵan jaýap izdep kórelik. «Aıqap» – 1911 jyldyń qańtarynan bastap 1915 jyldyń qyrkúıek aıyna deıin, aldynda aıyna bir márte, 1912 jyldan aıyna eki ret úzbeı shyǵyp tur­ǵan tuńǵysh qazaq jýrnaly. Troısk qala­syndaǵy «Energııa» baspahanasynda ba­sy­lyp, baıtaq qazaq dalasyna keń tara­ǵan basylymnyń bas redaktory da, shy­ǵarýshysy da – alty alashqa aty málim jazýshy hám jýrnalıst, kórnekti kósem­sóz sheberi Muhametjan Seralın. Bul jóninde Sankt-Peterbýrg qalasyndaǵy Ortalyq memlekettik tarıh muraǵatynda tómendegideı derek saqtalǵanyn qazan tóń­kerisine deıingi qazaq baspasózi ta­rıhy­nyń bas zertteýshisi Ú.Subhan­ber­dı­na alǵash jalpaq elge jarııa etedi: «1910 jyly 18-ıanvarda berilgen kýálik boıynsha Orynbor gýbernııasynyń Troısk qalasynda shyǵatyn qazaq jýr­na­lyna Qostanaı oblysy, Shubar bolysy, №5 aýylynyń qazaǵy M.Seralınge re­daktorlyq etýge jáne shyǵarýshy bolýǵa ruhsat berildi». Jýrnaldyń alǵashqy sanynda jaryq kórgen betashar maqala sońynda «basqarýshy, bastyrýshy M.Seralın» dep qol qoıylýynyń syry da sonda. Osy jarııalanymda kósemsózshi basylymnyń shyǵý tarıhymen kózi qaraqty oqyrmandy qysqa da nusqa tanystyrady: «Qurmetti oqýshylar! Aldyńyzǵa úshbý jýrnalymdy salamyn, kishkene eken dep qońyraımańyzdar! Gazet hám jýrnal halyq úshin ekendigine shák aıtý joq. Halyq­tyń qaı dárejede alǵa ketkendigi halyq arasynda taralǵan gazet-jýrnal hám kitaptardan bilinedi. Zaman ǵylym zamany bolǵan soń árbir jurt qatarynan keıin qalmas úshin aqsha aıamaı kitap-gazet hám jýrnal bastyryp, halyqqa taratýdyń yjdaqatynda», – dep bir qaıyryp, odan ári qazaq baspasózi tarıhynan kópti habardar qylady. 1907 jyly II Memlekettik dýmanyń jıynymen Shahmárdan Qos­shyǵulov «Serke» gazetin shyǵarǵanyn, biraq uzaqqa barmaı, úkimet tarapynan toqtatylǵanyn, sol jyly Troıskide Esmaǵambet Aımanbaev «Kırgızskaıa gazeta» atty oryssha-qazaqsha bir gazet shy­ǵaryp, onyń da bir sany jaryq kór­gen­nen keıin jabylyp qalǵanyn ókinish­pen baıandaıdy. Sóıtedi de qazaq namy­syn qaıraıdy: «Men taǵy talap etip, osy kishkene jýrnaldy shyǵarmaq úshin halqyma jarmastym. Jurtqa ataq shy­ǵa­ryp, bilim satý úshin emes, bálkı dáýlet ıesi aǵalar muny kórgen soń oıǵa qalmas pa eken degen nıetpen. Qolda pul joq. Jurt bolyp jurtshylyq etpese, álbette bul jýrnal da qazaqtyń dúnıege shyǵara almaǵan isiniń besinshisi bolar da qalar. Qazirgi úmit halyqta». «Aıqaptyń» bes jylǵa taıaý ýaqyt úz­beı jaryq kórgenine qarap Alash ar­daqtysynyń úmiti aqtalǵanyn ańǵarý qı­yn emes. Árıne, Reseı patsha úkimetiniń qatań baqylaýyn qaltqysyz qamtamasyz etken senzýranyń qatal qyspaǵy astyn­da jýrnaldy aı qurǵatpaı, osynshama merzim shyǵaryp turý ońaıǵa túspegeni túsinikti. Oǵan bir ǵana derekpen kóz jetkizýge bolady. Joǵaryda tilge tıek etken «Qazaq baspasózi tarıhynan» atty eńbeginde Ú.Subhanberdına Orynbor gýbernatorynyń ishki ister mınıstrligine 1911 jylǵy 3-qyrkúıekte joldaǵan málimetin alǵash ǵylymı aınalymǵa engizedi. Onda «Aıqaptyń» 1911 jylǵy 6-sanynda jaryq kórgen korrespondensııa úshin jýrnaldyń redaktory M.Seralınge 100 rýbl aıyppul nemese bir aı abaqty kesilgendigi baıandalady. Sebebin bilý maqsatymen jýrnaldyń osy sany­men tanysqanymyzda, bar bolǵany, «Oıan, qazaq» kitaby úshin Mirjaqyp Dý­latovtyń 1911 jyldyń 2-maýsymynda Semeı qalasynda túrmege qamalǵandyǵy jalpaq jurtqa jarııa etilgen eken. So­ny­men birge Alash arysynyń qolyndaǵy tatar, qazaq gazet-jýrnaldaryn, ulty­myz­dyń aqyn, jazýshylary Abaı Qunan­baevtyń, Ahmet Baıtursynovtyń, Ǵumar Qarashevtyń kitaptaryn jandarmnyń alyp ketkeni týraly derekter patsha sheneýnikterine unamaı qalǵanyn baıqadyq. Mundaı tyrnaq astynan kir izdeý, patshalyq bılik tarapynan jýrnal ju­my­syna túrli kedergiler keltirý basy­lym tarıhynda kóptep ushyrasqanyna kári tarıh kýá. Osy jerde aıryqsha atap ótýdi surap turǵan «Aıqaptyń» qazaq jýrnalıstı­ka­syna qosqan taǵy bir jańalyǵy bar. Jýr­nal basshylyǵy ult baspasózi ta­rı­hyn­da tuńǵysh ret qazaq qyzdaryn tilshilik qyzmetke tartady. Basylymda tyr­naq­aldy týyndylary jaryq kórgen Sa­qypjamal Tileýbaıqyzy, Márııam Seıdalınova, Kúláıim О́tegenqyzy – qazaq qyzdary arasynan shyqqan alǵashqy jýr­nalıster. Olardyń esimderin ulyq­tap, el jýrnalıstıkasyna jańalyq engizgen eren eńbekterin baǵalaý – ýaqyt enshisindegi másele. Bir aýyz sózge syı­dyryp aıtsaq, búginde elimizdiń buqara­lyq aqparat quraldarynda halyqqa qalt­qysyz qyzmet etip júrgen qazaq qyz­dary­nyń alǵashqy bastaýy «Aıqaptan» arna tartady. Qaımana qazaqqa qatysty «Aıqap» kótermegen másele kem de kem. Jýr­nal­dyń taqyryp aýqymy óte keń. Professor B.Kenjebaev «Qazaq bas­pa­sóziniń tarıhynan málimetter» atty eń­be­gin­de jýrnal ma­te­rıal­daryn mazmunyna qa­raı mynadaı bólim­derge bólgen: «Saıası-áleýmettik maqalalar; Ádebı shyǵarmalar, ádebıet máseleleri; Qazaq arasyndaǵy oqý-aǵartý isiniń jaı-kúıi jáne mańyzdy másele­ler; Ana tili, álip­pe, emle máseleleri; Qa­zaq áıelderiniń jaıy, bostandyq, teń­dik máselesi; Dárigerlik, agrotehnıkalyq keńester, ǵy­lym tabystary; Ishki-syrt­qy habarlar; Tilshi hattary, jaýap hattar». Qazaq baspasózi tarıhyn, ásirese, Qazan tóńkerisine deıingi kezeńin zertteý­ge eren eńbek sińirgen ulaǵatty ustaz, ǵıbraty mol ǵalymnyń atalǵan kitaby 1956 jyly jaryq kórgenin eskersek, onyń baǵasy eselep arta túsedi. О́ıtkeni, ulttyq muraǵa qyrǵıqabaq tanytqan otar­shyl saıasattyń óktemdigi artyp tur­ǵan ýaqytta jeke basyna qaýip tónerin bile tura sanaly túrde tarıhı taqy­ryp­qa qalam tartý erlikpen para-par is ekenin búgingi jas bile bermeıdi. Sonymen birge saıasat salqyny sal­da­ry­nan ǵalym eńbeginde lajsyzdyqtan biraz shyn­dyq­tyń shymyldyǵy túrýsiz qal­ǵa­nyn da aıtýǵa tıistimiz. Aıtalyq, «Aı­qap» jýrnaly materıaldarynyń mazmun jiktelisin búginde mynadaı taqyryptar­men tolyqtyrý talaby týyndaıdy: Otarlyq ezgige qarsy kúres taqy­ryby; Ult azattyǵy máselesi; Qazaq jerin ishki Reseıden qonys aýdarý­shy­lardan saqtap qa­lý joldary; Ult­tyq sanany oıatý máselesi; Ult tilin, dini men dilin qorǵaý, kórkeıtý máseleleri. Jýrnal mate­rıal­darymen tereń tanysý ba­ry­synda túıgen bul tujyrym­da­rymyzdyń shyn­dy­ǵyna «Aıqap» jarııalanym­da­ryn oqyǵan árbir jan kóz jetkize alady. Birer mysal keltireıik. Jýrnaldyń redaktory M.Seralın bylaı dep jaza­dy: «Qazaq osy kúnde qalyń ormanǵa kirip adasqan adam sekildi. Qalaı júrse jón bolaryn bilmeı daǵdarǵan kezi. Olaı-bylaı júrip edi, jol tabylmady. Endi toqtap, tyń tyńdap, qaıdan, qandaı dybys shyǵar dep qulaǵyn salyp turǵan kezinde árkim shama-qadirinshe, adasqany­na aıǵaılap dybys beretin syqyldy. Únin shyǵaryp, oıyn aıtýǵa mindetti». («Aıqap». – Almaty: Qazaq ensıklo­pedııasy Bas redaksııasy, 1995. 31-bet). Budan otarlaý saıasaty sharyqtaý shegine jetip turǵan kezde bes jyl boıyna úzbeı shyqqan jalǵyz jýrnal «Aıqap­tyń» taryqqan elge, adasqan qazaqqa jol­basshy, baǵyt-baǵdar berýshi bol­ǵanyn baıqaý qıyn emes. «Aıqaptyń» 1911 jylǵy 5-sanynda jaryq kórgen «Bizdiń qazaq balasyna ne qylsa da basqa jurttarǵa teńelý haqynda biraz keńes» degen maqalada, aty aıtyp turǵandaı, HH ǵasyr basyndaǵy qazaqtyń eń kó­keıkesti máselesi – teńdikke qol jetkizý armany daralanyp, aıshyqtalady da, sonyń joldary saralanady. 1913-1918 jyldary Orynborda shyq­qan «Qazaq» gazetiniń zertteýshisi jáne aptalyq jarııalanymdarynyń ensık­lope­dııalyq jınaǵyn qurastyrýshylar­dyń biri bolǵandyqtan myna máselege oqyrman nazaryn aýdartýǵa tıistimin. Kezinde Beıimbet Maılın: «Qazaq» kózi­mizdiń qarasy bolǵanda, «Aıqap» aǵy emes pe edi», – dep joǵary baǵalaǵan qos basylymdy birine-birin qarsy qoıyp, upaı túgendeýshilerge jol berýge bolmaıdy. Ras, keıbir máseleler boıynsha qos basylym arasynda pikir alalyǵy kezdespeı qalmaǵan. Biraq, ol maqsat bótendigi­nen emes, soǵan jetýde ustanǵan jol­dary­nyń ártúrliliginen týyndap otyr­ǵan. Bul týrasynda kórnekti qalam qaı­ratkeri Beıimbet Maılınniń «Qazaq» ga­zetiniń 1915 jylǵy 138-sanynda jarııa­lan­ǵan maqalasynda: «bul ekeýiniń keıbir pikirleriniń birine-biri qıǵashtyǵy, ol týraly birsypyra sózdiń bolyp ótkendigi oqýshy­lar­ǵa belgili. Bir­aq ol taqyrypta aralarynda dush­pandyq joq. Sebebi, ekeýiniń de túp maqsattary bir edi», – dep jazýy sózimizdi tirilte túsedi. Bir keremeti, ara­larynda qansha pikirtalas týyn­da­ǵanyna qa­ra­mas­tan, bul eki basy­lym­nyń biriniń sózin ekinshisi sóılep, birin-biri qoldap otyrǵany úlken taǵy­lym. Budan olardy shyǵarý­shy­lardyń jeke bas qamynan buryn ult maqsatyn bıik qoıa bilgen azamattyq bol­mystaryn jete tanı túskendeı bolasyz. Oǵan bir ǵana mysal, «Qazaq» gazetiniń 1915 jyl­ǵy 148-sanynda «Aıqap» toq­talýy» degen maqala jarııalanǵan. Onda «qazaqtyń aınaldyrǵan jalǵyz jýr­naly­nyń birneshe jyl shyǵyp turyp, eresek bolǵan soń toqtalyp qalǵanyna» qapaly ekendikterin bildire otyryp, «Qazaq» basqarmasy jýrnal shyǵarý­shylarynyń «Aıqapta» jarııalanǵan oqyrmandaryna sońǵy arnaýyn gazetterinde kóshirip basýdy ózderiniń azamat­tyq boryshtary sanaı­dy. Al «aıqap­tyq­tar» bolsa, óz kezekterinde jýrnaldyń qarajat tapshyly­ǵy­­nan jabylatyndy­ǵyna ókinishterin bildire kelip, gazet tó­ńiregindegilerge my­na­daı tilek batala­ryn beredi: «Jýrnal­dy shyǵarǵandaǵy maqsatymyz halyqqa jol kórsetpek edi. Gazet­ashy­lyq, jýr­nal­shyldyq qazaq ji­git­teriniń qolynan keletin jumys ekendigin sypat etpek edi. Biz bul maqsaty­myzǵa jettik. Endigi jumys oqyǵan jas­tardyń moınynda. Biz nadan bop ósirdik Iektegi saqaldy. Biz bolmasaq, siz barsyz, Jelkildep shyqqan jas shópteı Úmit etken dostarym, Senderge berdim batamdy (Altynsarın sózi).» Osy joldardy oqı otyryp, bul eki basylym arasynda eleýli ıdeıalyq qaqtyǵys bolmaǵandyǵyna kózimiz jete túsedi. Biraq, soǵan qaramastan, kúni keshege deıin ol ekeýiniń birine-biri qarsy qoıylyp zerttelinip kelgeni, ashy bolsa da tarıhı shyndyq. Ony zertteýshiler kinásinen emes, ýaqyt talabynan, ıaǵnı sirespe taptyq ıdeologııa zardabynan týǵan olqylyq dep qabyldaǵan lazym. Osy oraıda, «Aıqapta» kóterilgen máselelerdiń búgingi tańda da ózektiligin, ıaǵnı jýrnal materıaldarynyń ómirsheń­digin aıtpaý qııanat bolar edi. Aıtalyq, jýrnaldyń 1913 jylǵy 15-nómirinde jaryq kórgen «Qazaqtyń qazirgi hali» atty maqalada Beıimbet Maılın kóter­gen másele qazir de kókeıkesti. Alash arysy qazaq tirshiligindegi ádet-ǵu­ryp­tyń keri ketken jaqtaryn synap-minep, olardyń bilimsizdikten, kásipsizdikten týatynyna toqtalady. Qazaqtyń qyz uzatý toıynda, ólimge as berip, eske alýda úlken shyǵynǵa batatynyn aıyptap, onyń ornyna halyqty paıdaly iske, oqý-aǵartý jumysyn durys jolǵa qoıýǵa, mektep-medrese salýǵa, gazet-jýrnal, kitap aldyryp oqýǵa qarajat shyǵarýǵa shaqyrady. Qazaqty aı, qap dep ókinýden aryltý maqsatyn kózdep «Aıqapty» shyǵarǵan M.Seralınniń myna pikiri de kóńil tórinen oryn ıemdenedi, kókeıkestiligi­men qundy: «Bizdiń ilgergi-keleshek kúnimiz de, bul dúnıede kún kórip, jurt qatarly turýymyz da jalǵyz-aq nársege tireledi. Ol – oqý. Munan bylaıǵy zamanda oqyp, óner bilmesek, ónerli halyqqa jalshy bolýdan basqa bizge eshbir de oryn qalmaıdy. Biz jurtshylyq bolyp oqýshy-talapkerge járdem bermesek, oqyǵandarymyz kóbeıe almaıdy». Dál búgingi kúnniń ózekti máselesin kóterip turǵandaı áserge bóleıdi. Qazirgi jastar men saýdany kásip etken, tek baıýdy ǵana maqsat tutqan baıshy­kesh­terge, bıznes ókilderine oı salsa ıgi. Mundaı qundy oılardy «Aıqaptyń» ár nómirinen molynan ushyrataryńyzǵa bás tigemiz. Endeshe, jýrnal jarııala­nym­daryn ulttyq qundy muramyzǵa aınaldyryp, qajetimizge jaratýdan jańylmaıyq. Qaırat SAQ, L.N.Gýmılev atyndaǵy EUÝ-diń baspasóz jáne baspa isi kafedrasynyń meńgerýshisi, alashtanýshy-ǵalym.