Kún tártibindegi kókeıkesti másele

Jýyrda Senattyń jalpy otyrysynda senator Mıhaıl Bortnık Úkimet basshysy Kárim Mási­mov­ke depýtattyq saýal joldady. Onda senator eks­porttyq kedendik baj salyǵy týrasynda naqty túsindirip berýdi surady. Eksporttyq kedendik baj salyǵy ótken jyldyń jazynan bastap elimizde shıki munaıǵa qaıtadan engizilgen bolatyn. Oǵan deıin atalmysh salyq 2008 jyldyń mamyr aıynda alǵash engizilip, 2009 jyldyń qańtaryna deıin qoldanysta boldy. Onyń kólemi tonnasyna 109,91 $-dan 203,8 $-ǵa deıin túrlenip otyrdy. Al 2009 jyldyń qańtarynda álemdik munaı baǵasynyń kúrt tómen­dep ketýine baılanysty salyq kórsetkishi nólge deıin tómendep ketken edi. Alaıda 2010 jyldyń tamyzynan bastap, el Úkimeti «munaı baǵasynyń turaqtanýyna» baılanysty eksporttyq keden salyǵyn tonnasyna salynatyn salyq mólsherin 20$-ǵa deıin kóterdi. Bul ózgerispen birge ony tóleıtinder qatary da ózgertildi. Iаǵnı, eksport­tyq kedendik baj salyǵyn tólemeıtin, odan bosatylǵan eksporttaýshylar sany qysqardy. Os­yndaı ózgerister barysynda kompanııalar buryn shıki munaıǵa rentalyq salyqty tóleıtindigin eskersek keden salyǵyn tóleýge mindetteý máselesi kókeıkesti bolyp otyr. Jalpy alǵanda kedendik baj salyǵy – eksporttalatyn ónimniń qunyna qosylatyn janama salyq bolyp esepteledi. Bul salyqtyń qosarlanǵan túrine ákeledi degen sóz. Rentalyq salyq pen eksporttyq kedendik baj salyǵynyń aıyrmasy mynda, alǵashqysy Ulttyq qorǵa quıylsa, ekinshisi bıýdjetke kelip túsedi. Oǵan qosa eksporttyq kedendik baj salyǵy stavkasynyń kóterilýi eksporttalatyn ónimniń qunynyń ósýine ákep soǵady. Jańa Salyq kodeksi engizilgenge deıin Úkimet qos salyqtyń birin-biri qaıtalaıtyndyǵyn eskere otyryp, rentalyq salyqty eksporttyq kedendik baj salyǵyna aýystyrýǵa baılam jasaǵan edi. Alaıda qazir bul jaǵdaı kerisinshe, tipti salyq stavkasy eki esege deıin, ıaǵnı, tonnasyna 40 $-ǵa kóterildi. Bul qazyna júıesinde birqatar daýly máseleler bar ekenin kórsetip otyr. Senat depýtaty óz saýalynda Elbasynyń Qa­zaq­stan azamattaryn otandyq iri memlekettik kom­pa­nııalardy qarapaıym adamdarmen ortaq ıemdený ıdeıasyn qoldaıtyndyǵyn bildire otyryp, ony «halyqtyq IRO» arqyly júzege asyrylatynyn jetkizdi. Osy oraıda M. Bortnık munaı óndirýshi kompanııalardyń eksporttyq kedendik baj saly­ǵyn tóleýi týraly taqyrypty taǵy da qozǵaýdy jón kóripti. Buǵan deıin osy máselege baılanysty depý­tat­tyq saýalǵa jaýap berilgenine rızashylyǵyn bildire otyryp, senator onda ózin qyzyqtyrǵan keıbir suraqtarǵa jaýap ala almaǵandyǵyn jetkizdi. Atap aıtqanda, eksporttyq kedendik baj salyǵynyń shartty túrdegi stavkasy 40 dollar bolyp, «eseppen belgilendi» deı kele, sizderde onyń anyq­tamasynyń naqty formýlasy joq. Salyqtyń qaı ýaqytta jáne qanshaǵa kóteriletini týraly da belgisiz. Sáıkesinshe, kompanııalar men aksıonerlerge óz qyzmetine baılanysty josparlaý men aldyn-ala boljaýdy júrgizýge negiz bolarlyq aqparat joq bolyp otyr. Bul jaǵdaıda, ıaǵnı belgisizdik jaǵdaıynda qandaı jumys jóninde sóz bolmaq? – Siz óz jaýabyńyzda Reseı Federasııasyndaǵy salyq tóleý júıesine silteme beresiz, sondaı-aq birqatar Eýropa elderine, onyń ishinde Skandınavııa elderin mysalǵa keltiripsiz. Alaıda qarapaı­ym túrde alsaq, Qazaqstan men Reseıdegi salyq salý qurylymy men jer qoınaýyn paıdalaný­shy­lar­ǵ­a áser etý tutqasy salystyrýǵa kelmeıtini naqty belgili. Táýelsiz taldaýshylar bergen baǵa boı­yn­sha, Reseıdegi qazynalyq rejimdi qazaqstandyq jer qoınaýyn paıdalanýshylar jaǵdaıyna qol­dan­saq, onda olarǵa salyq salmaǵy 90 paıyzdan asyp túsýi múmkin. Onyń ústine Qazaqstan men Reseıdiń eksporttyq salyq kólemderin salystyrý qısynǵa kelmeıdi, óıtkeni Qazaqstanda eksportqa kiristirilgen rentalyq salyq bar, al Reseıde mundaı júıe joq, – deıdi óz saýalynyń astaryn túsindirý barysynda M. Bortnık myrza. Bizde aýyr óndiris jaǵdaıynda óndiriletin tómen rentaly ken oryndarynda jer qoınaýyn paıdalanýshylardy qorǵaý mehanızmi bar ekenin moıyndaý qajet. Alaıda bul «jeńildiktiń» áseri (paıdaly qazbany óndirýge salynatyn salyq kólemin túsirý) salyq júktemesinde paıyzdyń júz­dik úlesimen esepteletinin aıtsaq, jańa eks­porttyq kedendik baj salyǵyn engizý barysynda táýelsiz sarapshylardyń esebinshe, 9 paıyz ós­kendigin kórsetedi. Mundaı jaǵdaıda salanyń ınvestısııalyq tartymdylyǵy týraly sóz qozǵaý artyq sekildi. Osy arada senator Mıhaıl Bortnık qozǵap otyr­ǵan máselesiniń sıpaty negizdiligin, tipti sa­lyqtyń naqty kólemi nemese salyq júktemesi deńgeıinen de mańyzdy ekenin jetkizdi. – Endigi jerde biz ulttyq kompanııalardyń «halyqtyq IRO»-ǵa aınalý tabaldyryǵynda turmyz, onyń ishinde shıkizatqa qatysy da bar. Ken óndirýshi kompanııalardyń salyqtyq deńgeıi qandaı bola­ty­nyn túsinbeı turyp, oǵan adamdar óz jınaqtaryn salý, aksııalaryn satyp alý sheshimin qabyldaý múm­kin emes, – dedi senator myrza. Joǵaryda kóterilgen jaǵdaıǵa baılanysty meniń qoıǵan suraǵyma jaýap berýińizdi suraımyn, – dep senator Mıhaıl Bortnık saýalyn jarııa etti. Onyń alǵashqysy – Úkimettiń «Samuryq-Qazyna» qoryna kiretin, keleshektegi ulttyq kompanııa­lar­daǵy «halyqtyq IRO»-ny esepke ala otyryp, óndi­rýshi kompanııalarǵa qatysty qazynalyq saıasatty qalaı quratyndyǵy týraly boldy. Senatordyń ekinshi suraǵynyń ózegi – Úki­mettiń qazaqstandyq jer qoınaýyn paıdalanýshy-kompanııalardyń aksııalaryna eksporttyq kedendik baj salyǵyna baılanysty qabyldanǵan she­shimderdiń oryndalýyna baqylaý júrgizile me degenge ulasty. Eger baqylaý júrgizilse, mundaı sheshimderdiń ınstıtýsıonaldyq sheteldik ınvestorlarmen qatar qazaqstandyq, atap aıtqanda jı­naqtaýshy zeınetaqy qoryna qalaı áser etpek? So­nymen qatar, mańyzdy kólemdegi sheteldik kapı­tal­dy tartýdy qarastyratyn údemeli ındýs­trııa­lyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń júzege asýyna qalaı áser etetindigi jóninde aldyn ala boljam jasalǵan ba, deı kelip M.Bortnık osyndaı boljam jasalǵan jaǵdaıda ony jurtshylyqqa jarııalaýdy ótindi. Venera TÚGELBAI.