Jan shıpasy

Ýaqyt bezbeni bárine ámirshi. Rýhanı ólshemniń ózin shyr aı­nal­­dyryp jiberedi eken. Bel­le­trıs­tıkaǵa jastaıǵy áýestik báseń­si­gen syńaıly ma? Tańdaý tara­zy­syn­­­da fılosofııalyq, tarıhı-ta­­nymdyq shyǵarmalardyń my­sy basymdaý túsedi. Búgingi ómir túzi­li­mi deńiz, órkenıet tala­by­na sa­ıy­ńyz, jappaı jahan­daný­dyń ja­ıyn­daı aýzyna jutylyp ket­peý­diń saqtyǵyna balańyz – bá­ri­niń qısynyna salsańyz da qa­zirgi oqý­shy­nyń talǵamy táýir, bu­ryn­ǵy­dan oq boıy alǵa ketken. Son­daı bir ádebıet súıgish, ta­lant­ty oqyr­man qaryndasym Más­keý­den bazar­lyq­qa bir kitap ala kelipti. О́zi ushaq salonynda taýysqan eken, aýzynyń sýy qu­rı­dy. Qolǵa aly­symen-aq eriksiz yntyqty­ra­dy. Bul «Lekarstvo dlıa dýshı» de­gen kitaptyń bastapqy, syrt­qy muqabasyndaǵy jazýlarǵa kóz jú­girt­kende, onyń salmaǵy qor­ǵa­syn­daı artady eken. «Álem­degi №1 bestseller» ekeni aıǵaqtalyp­ty. Aǵylshynshasynan taratsaq, bul uǵym – kapıtalıstik elderdegi kóp tı­rajben shyǵarylyp, shap­shań sa­t­ylyp ketetin kitap mańy­zyn ashyp beredi. Sonymen, qoly­myz­daǵy kitap – álemdik jań­ǵy­ryq tý­ǵyzǵan. AQSh-tyń asa ta­bys­ty bas­pa joba­sy retinde ba­ǵa­lanady. 51 ataýmen, 80 mıllıon danamen, 39 tilde shy­ǵa­­ryl­ǵan. 1999 jyly «Gınness rekordtar kitabyna» engizilgen. Endi ataǵynan at úrkip turǵan bul basylymnyń segiz bólimin ekshep kórelik. Yqylasty ús­teı­di. «Súıispenshilik haqynda», «Ata-analar týraly», «О́lim men óshý­diń tylsymy», «Jaǵdaıǵa qa­tys­ty­lyq ólshemi», «Shákirt pen us­taz týra­ly», «О́z maqsa­ty­ńa jete bil», «Ke­dergilerdi jeńý» jáne «Da­nysh­pandyq oı­lar» ataýynan-aq kitap máni­sine boılaýǵa bolady. Jınaqtyń arhıtektonıkalyq tú­zilimi ıdeıalyq erkindikke ba­ǵyn­dyrylǵan. Jaýapty shy­ǵarý­shy­lar­dyń eskertkenindeı, bola­shaq týyn­dynyń taqyryp aıasy­men al­dyn-ala tanystyrylǵan oqyr­man­dar óz bastarynan keshken jáı­t­ter­di esh qospasyz baıandap, jazyp jibergen. Sodan soń­ǵy ekshelip, súz­giden ót­ken mól­tek jan syry toptas­ty­ry­lypty. Qaı­sy jazba­ny almańyz, ómirdiń ózin­deı qara­pa­ıymdy­ly­ǵy­men, salı­qa­ly sal­maǵymen, júrek­tiń shyn­shyl sózi­men kóńil tú­kpi­ri­ne jata qalady. Tipti keıbir sarap­shy­­lar­dyń: «mun­d­a sezim terbemeıtin syńar sóı­lem taba almaı­syz» degenine de ımandaı senýge bolady. Aǵynan aqta­ry­lyp aıt­qan sózde astar bol­maı­dy. Jan syry – jan shıpasy! О́z­geniń ózeý­remeı bildirgen emeýrini óz­ge­niń kádesine jarap ketip ja­tady eken-aý. Tipti mun­d­aı búk­pesiz ashylý, adamǵa isher tama­ǵy­nan da qajettirek bo­latynyn ǵy­lym mo­ıyn­dap qoıǵan. Toıy­ný to­ryǵýdy sha­qyrady eken, al rýhanı taryq­qanǵa jyly sóz, óristi ónege maıdaı jaǵady eken. Bul kitap osyn­daı lázzatty jan azy­ǵyn qalt­qy­syz usynýymen qundy. Mysalǵa júginelik. «Sırk» dep atalatyn qaz-qalpynda ja­zyl­ǵan ishki syrda mynadaı epı­zodty jan tebirenbeı oqý múm­kin emes. Segiz balasyn ertken áke-sheshe sırk­ke kirý úshin kassa kezeginde tur. Kassır jalpy bı­lettiń soma­syn aıtýy muń eken, ekeýiniń un­jyr­ǵasy túsip, bir-birine shara­syz­dyqpen qarady. Jetpeıtin dúnıe jetesizdigin ta­ǵy kórsetkendeı. Muny sezgen ke­zektegi erkek jıyr­ma dollar banknotty qaltasynan «túsirip» alǵany. Tez eńkeıip, ana­nyń aıaq astynan aqshany kóterip jatyp «mynaý sizdiki ǵoı» dep usyn­dy. Beıtanys erkektiń kózine jas úıi­rildi. Qolyn qysyp, razy­ly­ǵyn bildirdi. Sırkke qyzyqqan segiz balasyna bir, kómek qolyn sy­paıylyqpen usynǵan zaman­da­sy­na bir jáýdirep qarady... Adam­nyń adamsyz kúni joqtyń kebi de... «Eki aǵaıyn» áńgimesiniń tá­li­mi tánti eterlikteı. Biri úlken otba­sy­nyń ıesi de, ekinshisi boı­daq. Ortaq sharýasy bar. Onyń ortaq ónimi men tabysyn teń bólisip ádet­ten­gen. Boıdaq oıǵa qalady. Qara ba­sy­ma ne jetpeıdi dep ár túni bir qapshyq astyq­ty aǵa­synyń qamba­sy­na quıyp qoıa­dy. Úılengeni oılanady. Ba­la-shaǵam bar, erteń solar ba­ǵyp-qaǵar. Inime qıyn ǵoı, qart­ty­ǵyna sep bolar dep, ár túni bir qap astyqty sonyń qamba­sy­na tógip júredi. Ýaqyt óte kele qam­balarynyń ortaı­maı­ty­ny­na tań qalysady. Bir túni qapshyq arqa­lap kele jatqan ekeýi qarsy túıi­sip, is mánisin túsinip, qu­shaqtasa kete­di... Aǵaıynnyń bári osyndaı bolsa she?! ...Balalar ata-analaryn óz­deri­ne jasaǵan materıaldyq tur­mys-jaıymen emes, jan-júregi­men kórsetken qamqorlyqtaryn seziný arqyly esterine ala jú­redi eken! ...Ákesi bir kezde óziniń kindigi ke­silgen kereýette aqtyq demin úzipti! ...Aqymaqtyń júregi onyń tilinde eken, al aqyldyniki júre­gin­de eken! ... Adamdardyń kóbi ózderi um­tylǵan baqytyna jete alady eken! Osynshalyqty túıindi sóz­der­de qanshama ómirlik ónege tu­nyp tur deseńizshi. Eń úlken qatelik dep neni aı­týǵa bolady? Ol – alǵashqy je­ńilisten-aq túgiń jyǵylyp, jún­jip qalýyń eken. Qaırat­ta­nyp, qanattanǵyńyz kelse, so­nyń syryna qanyǵýǵa umtyl­sa­ńyz – osy kitapty qolyńyzǵa alyńyz. «Ne ekseń...» dep atalatyn sha­ǵyn baıandaýda jaqsy pıǵyl­dyń ıgi­likke, jamandyqtyń so­ra­qy­lyq­qa soqtyratyny túıin­de­ledi. Ne ekseń – sony orar­syń­nyń kebi. Ol ózin sábı kezinde baǵyp-qaqqan kútýshisi jatqan pansıonatqa ba­ryp turypty. Ala barǵan kesek etin ydysqa salyp, usynady. Qaý­saǵan kempir talǵaı almaıdy. Mu­nyń esine baıaǵyda tú­ıir etti ózine usaq etip, untaq­tap beretini túse ketip, úgite qoıa­dy. Keıýananyń kózi móltildeı jasaýrap, irimshikteı etti tam­sa­nyp jeıdi. Jaq­sy­lyq­tyń túp­tiń-túbinde osylaısha oralaryna kózderi jetkendeı edi... Búgingi durys-burys istegeniń erteńgi aldyńnan tosar qyzyǵyń men shyjyǵyń ispetti eken-aý! ... Avtobýs aıaldamasynda gaz­ǵa tun­shyǵyp tur ekensiń. Osy dár­men­sizdigińe laǵnet aıtqyń kele me? Tejelińiz, tyıylyńyz, túńil­me­ńiz. Táýbe deńiz, osy tirshilikke. Siz ómir súrip tursyz ǵoı. Qýan, shattan! Kelesi joly bulaı ete al­maýyńyz da múmkin ǵoı. Sondyq­tan qadirle tirshi­lik­tiń ár sátin! Ár kúnniń ár qas-qaǵym sátin qasterle. Sonyń ból­shegi bolǵanyńa shúkir­lik ete kór! Mundaı baqyt buıyr­ma­ǵandar qanshama? Sony oıla! ...Adam kúshi sarqylmaıdy eken. Ony eseleı bilgen abzal. Djon Mıl­ton 44 jasynda sý­qa­rańǵy bo­lyp qalǵan. On alty jyl ótken soń «Joǵalǵan ju­maq» atty klas­sı­kalyq shyǵar­ma­syn jazdy. Uly kompozıtor Lıýdvıg van Bethoven kóp jyl boıy báseńsigen estý qa­bi­letin 46 jasynda múlde joǵalt­qan soń bes sımfonııaly uly mý­zy­ka­syn jazǵany belgili. Al basy-aıaǵy 39 jasynda Martın Lıýter Kıngtiń teńdik pen ádildiktiń, dos­tyq pen yntymaqtyń ústem­dik qurýy úshin joqtan bardy ja­saǵany málim. «Adamnyń qan­sha ja­saǵany mańyz­dy emes, ma­ńyz­dy­sy – ózine jiberilgen ýa­qyt­ty qan­shalyqty tıimdi paı­da­lanǵa­nynda bolsa kerek!»– depti ol. Ýaqyt! Qandaı qymbat! Baǵalaı alyp júrmiz be? Qaısybirin aıtaıyq, taǵyly­my mol kitap bul. Sońǵy rıza­shy­lyǵymyzdy ondaǵy: «Pro­ble­masy joq adam oıynnan shyǵyp qalady», degen jalǵyz aýyz sózben úkilep turyp bildirip, elimiz úshin jumystan qolymyz bo­samasyn, problemamyz taýsyl­ma­syn degimiz keledi. Qaısar ÁLIM.