Tamyry tereń aǵash bıik ósedi...

Jaqynda ǵana bir saıtta ja­­rııalanǵan jas rejısserdiń suhba­tynan «Kınodaǵy ulttyq ıdeıaǵa keler bolsaq, bálkim, kınoda ult joq degen pikirmen kelisemin. О́ıtkeni, jalpy, barsha adamdardyń qýanyshy da bir, qaıǵysy da bir» degen pikirine kýá boldyq. Bul rejısser – jas ta bolsa, bir-eki fılmimen kózge túsip, festıvalderde júldege ıe bolyp júrgen, bolashaǵynan úmit kúttiretin bolashaq kınematografısterdiń biri. Aıtatyn oıy bar, ózindik qoltańbasy da qalyptasyp kele jatqan jas daryn. Biraq jańaǵy suhbattaǵy pikiri tiksintip qoıǵany ras. Jalpy, jas (stýdent­terdiń de), tipti, tájirıbeli degen keıbir kınematografısterdiń arasy­nan osy pikir sońǵy kezderi jıi estile bastady. Shynynda da, qazaq kınosyna «kınoda ult joq» deıtin jas urpaqtyń kele jatqany (nemese kelip úlgergeni, múmkin burynda da bolǵan, biraq ashyq aıtylmady) buldyraǵan saǵym ba, álde shyndyq pa? Eger ras bolsa, mundaı pikirdegi jastardyń fılmderinen bolashaqta ne kútýimizge bolady? Eger ol fılmderde ult bolmasa, onda olardyń ekrandyq dúnıelerin qazaq kınosynyń shyǵarmasy deı alamyz ba? О́ıtkeni, ulty joq fılmdi naqty bir ulttyń kınosyna qalaı engizemiz? Álde ol mindetti emes pe? Múmkin, ol fılmderdi álem kınosynyń shyǵarmasy dermiz? Olaı deýge de bolar edi, biraq álem kınosynyń jaýharyna aınalǵan barlyq shyǵarmalarda mindet­ti túrde avtory basqanyń emes, óz halqy­nyń ómirin beıneleıdi. Fellını, Antonıonı, Pazolınıdiń fılmderin ıtalııalyqtarsyz, Kýrosava, Odzý, Kıtanonyń fılmderin japondarsyz, Shabrol, Trıýffonyń fılmderin fransýzdarsyz, Shýkshınniń, Tarkovskııdiń fılmderin orystarsyz t.b. elestetý múm­kin emes. Alysqa barmaı-aq, Sháken Aımanov, Abdolla Qarsaqbaev, Májıt Begalın, Sultan Qojyqov, Dáre­jan О́mirbaev, Serik Aprymov, t.b. fılm­derine nazar aýdarsaq ta jetkilikti. Jalpy, álem kınosynyń kez kelgen úzdik shyǵarmasy, eń aldymen, óz eliniń, halqynyń ekrandyq portretin jasady. Sonan soń ǵana álemdik ónerdiń injý-marjanyna aınaldy. Tipti, búgingi Amerıka kınosynyń (avtorlyq) eń ozyq ókili Djım Djarmýshtyń jaqynda ǵana túsirgen «Paterson» fılmi de óz eliniń shaǵyn bir qalasy, ondaǵy qarapaıym avtobýs júrgizýshi, sol arqyly qalanyń tarıhyn kórsetti emes pe? Djarmýsh ta álemdik deńgeıdegi rejısser. Nege onyń fılmderi álemniń ekinshi bir túkpirindegi bizdi áserlendiredi, tolǵantady, oı salady. Durys. Adamı sezim ult, halyq tańdamaıdy. Ol bárine ortaq. Biraq, Djarmýsh sol sezimdi óziniń otandastaryn, olardyń ómirin, ishki kóńil kúıin, basynan ótkergen oqıǵasyn, t.b. kórsetý arqyly týdyryp otyr emes pe. Fellını de, Tarkovskıı de, Shýkshın de solaı. Álemniń kez kelgen túkpirine tanys Kýstýrısanyń da fılmderiniń ereksheligi dál osylaı. Iýgoslavııanyń, onyń halqynyń taǵdyryn, tarıhyn bilgińiz kelse, sol Kýstýrısanyń alǵashqy fılminen bas­tap, keshegi túsirgen fılmine deıin alyp qarańyz. Jańaǵy suraqtyń jaýabyn mindetti túrde taba alasyz. Nemese keshe ǵana «Berlınale» halyqaralyq kınofestıvalinde «Úzdik rejıssýrasy úshin» júldesin ıelengen Fınlıandııa kınosynyń klassıgi Akı Kaýrısmıakıdiń fılmderine nazar aýdaryńyz. Ol jerde de basqa emes, fın halqynyń ókilderiniń taǵdyryn kóresiz. Keıipkerlerin basqamen shatastyra almaısyz. Sondyqtan, «kınoda ult joq» degen pikirdi ustanyp júrgen qazaq kınematografısteri (ásirese, jastar) úshin osy atalyp ótken (atalmaǵan taǵy basqa álem kınosynyń eń belgili ókilderiniń) rejısserlerdiń shyǵarmashylyǵyna taǵy bir ret mán berip, zerdelese artyq bolmas edi. Jas rejısser «barlyq adamnyń qýanyshy da bir, qaıǵysy da bir» dep durys aıtyp otyr. Biraq, sol sezimniń ózi árbir halyqtyń etnıkalyq jadynda, túpki sanasynda ǵasyrlar boıy qalyptasqan ulttyq bolmysyna saı syrt dúnıege pash etiledi emes pe? Bul joǵaryda atalyp ótken barlyq kınematografısterdiń shyǵarmalaryna tán qasıet. О́ıtkeni, eń aldymen, olar óz ultynyń ókilderi, sondyqtan da, olardyń kez kelgen shyǵarmasynda sol ultqa degen súıispenshilik bar. Tipti, ózi ómir súrgen qoǵamdy, júıeni synap-minese de túp-tamyrynan bas tartpaıdy. Jalpy, bul barlyq iri sýretkerge tán qasıet qoı. Árıne, ýaqyt ótken saıyn ulttyń bolmysy da ózgeredi. Jańa ýaqytpen birge, syrtqy-ishki ekonomıkalyq, moraldyq, psıhologııalyq, aqparattyq t.b. jaǵdaılar áseriniń saldarynan keıbir ulttyq qundylyqtarǵa jaryqshaq túsýi múmkin. О́ner men ádebıettiń de aıtýy, kórsetýi tıis osyndaı máseleler ǵoı. Mundaı jaǵdaıda, ulttyq tamyry bar fılm ǵana, eń aldymen, sol ulttyń, sonan soń ǵana adamzattyń rýhanııatyna qyzmet eteri sózsiz. Eń qorqynyshtysy – sol tamyrdan sanaly túrde bas tartý. Tamyry tereń bolǵan saıyn, aǵashy da bıik ósedi... Názıra RAHMANQYZY, kınotanýshy, ónertaný kandıdaty