Tuńǵysh prezıdenttiń týǵan jerinde

Ejelden erkindikti súıgen erjúrek, erik-jigeri myqty, qajyr-qaıratty batyr babalarymyz alyp aımaq, uly dala tósin dúbirli kúıge bólegeni, tııanaqty tirlik keshkeni belgili. Alaıda, keıinnen túrli tarıhı jaǵdaılarǵa baılanysty ózge eldiń qanatynyń astyna kirse de, uzaq ýaqyt bodandyqtan bostandyqqa talmaı umtylyp, tabandy  kúresti. Aqyry azattyqtyń aq tańy araılap atyp, egemen el atandyq. Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nursultan Nazar­baev­tyń: «Men óz halqymnyń jo­lynda basymdy báıgege tikken adam­myn. Maǵan ary úshin janyn sadaǵa etetin osyndaı tekti ha­lyq­qa, meni ulym dep tóbesine kótergen halyqqa, arǵy-bergidegi qazaq balasynyń birde-biriniń bu­ıyrmaǵan baqytty – tolyqqandy, táýelsiz memleket qurýdyń basyn­da bolý baqytyn buıyrtqan ha­lyqqa qyzmet etýden artyq eshte­ńeniń keregi joq, osy jolda men boıymdaǵy bar qaırat-qabi­letim­di, bilim-biligimdi aıamaı jumsaı­myn, qandaı táýekelge de bara­myn», degen sózi dál búgingi kúni tolyqtaı júzege asqanyna kóz jet­kizgende eriksiz bas ıesiń. Barsha qazaqstandyqtar úshin bul máńgi este ustaıtyn, ónege tuta­tyn qaǵıda bolý qajet. Elińdi osy­laı súıgende ǵana onyń erte­ńine kemel qadam jasalady. Sóıtip, táýelsizdik týyn kó­ter­genimizge, mine, 20 jylǵa jý­yq­tady. Táýelsizdik qazaq hal­qy­nyń ólgenin tiriltip, óshkenin jan­dyrdy. О́rkenin ósirip, órisin keńeıtti. Erkin tynys alǵan egemen elimiz memlekettik isterin jaltaqtamaı, jasqanbaı derbes sheshetin boldy. Qoǵam jańardy, jańǵyrdy. Ásirese, sanamyzdaǵy  silkinis, jańarýdyń jóni tipti erekshe. Ortaq Otan – Qazaqstanǵa degen maqtanysh sezimi keýde kernep, júregimizge ottaı ystyq sezim ornyqty.  Sandaǵan ult pen ulys mekendeıtin týǵan  res­pýb­lı­kamyzda tumadaı tunǵan bereke-birlik pen tatýlyq, turaq­ty­lyq,  tynyshtyq kóktegen saıası júıemiz ómirsheńdigin kórsetip, táýelsizdiktiń tátti dámin tattyq. Kemel keleshekke sergek senimmen, úlken úmitpen qarap, bola­shaqty parasatty túrde paıymdap otyrmyz. О́ıtkeni, maqsatymyz aıqyn, anyq. Iá, táý eter tá­ýelsizdigimizben birge jerimiz ben elimizge uly  ózgerister keldi. О́mir kóshine jedel ilesip, órkenıet bıigine batyl bet alǵan Qazaqstandaǵy  táýelsizdik jyl­da­ryndaǵy barlyq óristi, órkendi isterdiń  basynda tuńǵysh Prezıdentimiz, Ult  Kóshbasshysy, El­basy Nursultan Nazarbaev tur. Táýel­sizdiktiń eleń-alańyndaǵy qı­yn­dyqtardy joıyp, baıypty basshy­lyǵymen dúnıejúzilik qo­ǵam­das­tyqtan óz ornyn oıyp tu­ryp alǵan, táýelsiz memleket qur­ǵan Nursultan Ábishulyna taǵy da tarıhtyń tań­daýy tústi. Bul taıaýda ǵana ótken kezekten tys prezıdenttik saılaý. Elbasynyń aıqyn jeńiske jetkenine búkil qazaqstandyqtar ǵana emes, syrt jaqtaǵy tilektes, nıettes dos­tarymyz da shyn rıza. Ásirese, tý­ǵan óńirindegi jerlesteriniń qýa­ny­shy, tipti, bólek, aıryqsha. О́ıtkeni, Nursultan Ábishuly qa­sıetti Qara­saı jerinde ómirge kelgen, bilim alyp, bıikke bettegen tulǵa. Asqaq Alataý baýraıyndaǵy Úshqońyr eteginde dúnıe esigin erkeleı ashqan Prezıdentimiz bú­ginde aıdaı álemdi aýzyna qarat­qan suńǵyla, salmaqty saıasatker, kemeńger de  kóregen Kóshbasshy, dara da, dana Elbasy, rýhy myqty tulǵa  bolyp qalyptasty. Basqa da eren eńbegin, adamı asyl  qasıetterin jaqsy  biletin halqy­myzdyń qalaýy taǵy da Tuńǵysh Prezıdentimiz bolǵany asa tańdan­dyrmaıdy. Qarasaılyqtar da taǵdyrsheshti  saılaýǵa bir kisideı belsene qaty­syp, osy ólkeden túlep ushqan tu­ǵyry bıik tulǵamyzdy jaqtap, daýys berdi. Saılaý  qarsańynda aýdan mektepterinde jas urpaqtyń boıyna otan­shyldyq  sezimin qalyptas­ty­rý, olar­dy eli men jerin súıýge baýlý maq­satynda kóptegen is-sharalar uıym­dastyryldy. Máse­len, «Bizdiń bir ǵana Kóshbasshymyz bar, ol – Nursultan Nazarbaev», «Táýelsizdik jáne El­basy» atty forýmdar men «Saılaý ótkizý qa­jet pe?», «Daýys berý – azamattyq paryz» atty pikirtalastar, «Biz Elbasyn qoldaımyz!», «Tuń­ǵysh Prezıdent», «Biz Elba­sy­men birgemiz!» taqy­ryptarynda sy­nyp  sa­ǵat­tary ót­ki­zilip, «Meniń ot­basym­nyń tańdaýy» degen taqy­rypta shyǵarma jazyldy. Elbasy bitirgen Abaı atyn­daǵy mektep-gımnazııada «Biz Prezıdentti maq­tan tutamyz jáne  qoldap daýys beremiz!»  atty pedagogıkalyq ujym men oqý­shy­lardyń, jastar­dyń qatysýy­men aksııa ótip, onda Nursultan Ábish­ulynyń ustazy Seıithan Isaev pen  synyptastary ónegeli estelikter aıt­ty. Sondaı-aq,  mektep  kitap­ha­nalary «Táýelsiz  Qazaqstanǵa – 20 jyl»  taqyry­bynda kórmeler uı­ym­das­ty­ryp, «Ultaralyq kelisim – Qazaq­stannyń turaqtylyǵy men  da­mýy­nyń kepili» atty  dóńgelek ústel­der ótkizdi. B.Saparalynyń «Prezı­dent­tiń ba­la­lyq shaǵy», A.Kóse­movanyń «Meniń  Prezıdentim» kitap­tary boıynsha oqyrman­dar konfe­rensııa­sy, «Bizdiń el osyn­daı», «Elim dep soqqan jú­regi», «Án-jyrym saǵan, týǵan el!» atty patrıottyq ánder baıqaýy jas býynǵa nár bergenin aıtqan jón. Aýdan ortalyǵyndaǵy tarıhı-ólketaný mýzeıi de qarasaılyqtar men  qonaqtar kóp bas  suǵatyn má­denı oryn. Bul jerden Elbasynyń ómiri men  qyzmeti týraly óte mol maǵlumat alýǵa bolady. Munda El­basynyń ósken-óngen ortasy, otba­sy, balalyq shaǵy, mekteptegi oqýy, eńbek joly, memlekettik qyzmeti jaıynda kitaptar, gazet materıaldary sýretter, ártúrli qujattar jınaqtalǵan. Sondaı-aq, sandaǵan qundy jádi­gerler de oryn alǵan. Búginde Elbasynyń kindik qany tamǵan 257 myńnan astam halqy bar, 30-dan asa etnos ókilderi mekendeıtin Qarasaı aýdany res­pýblı­kadaǵy  áleýmettik-ekonomı­kalyq damýy jaǵynan aldyńǵy oryndarda kele jatqan aýdandar qa­tarynda. Árdaıym jumys bary­synda: «Bul – Tuńǵysh Prezıdent­tiń týǵan  jeri. Endeshe, eshqashan artta qalmaýymyz kerek!» dep ózimizdi-ózimiz qamshylap, jaqsy bastamalarǵa talpynyp otyramyz. Onyń ústine Alataý alabyndaǵy er  kóńildi, aq júrekti, eńbekti súıetin osy aımaq halqynyń ózi Elba­symen jerles bolǵanyn maqtan tutady. Únemi úlken is atqaryp, úlgili júrýge kúsh  salady. Tabıǵaty tamasha, jasyl jelegi mol,  aýasy taza taýly óńirde mal asyrap, egin men baý-baqsha, kók­ónis ósirip otyrǵan, zaman tala­byna saı shaǵyn jáne orta bıznespen, kásipkerlikpen shuǵyldanyp, sharýasyn dóńgeletip júrgen qara­saı­lyqtardyń da el erteńine esh alańy joq. Sebebi, qazirgi Qazaq­stan irgesi myqty, keregesi keń,  shańyraǵy bıik, ósip-órkendegen, damýdyń dańǵyl jolyna túsken, turaqtylyq, tatýlyq, tynyshtyq  saltanat qurǵan memleket. О́ıtkeni, onyń basynda júregi halqym dep soqqan, kóńili keń, eńbegi eline arnalǵan, ómiri ónegeli Ult Kósh­basshysy tur. Aýdanda atqarylǵan aýqymdy jumystar týraly aıtsaq, aldymen ónerkásipke toqtalǵan jón. Munda 7200 adam jumys isteıtin 25 iri kásiporyn bar. 2010 jyly 5 jańa óndiris orny iske qosyldy. Sony­men qatar, halyq 77 óńdeýshi ká­siporynnyń ónimin de paıdala­nady. Jalpy, ótken jyly 88,3 mlrd. teńgeniń ónerkásip ónimi óndirildi, 2009  jyly bul kórset­kish 70,7 mlrd. teńgeni quraǵan edi. Qazirgi basty mindetimiz, Elbasy Joldaýynda aıtylǵan, jedeldetilgen ekonomıkalyq jańǵyrtý arqy­ly Údemeli ınnovasııalyq-ındýs­trııalandyrý baǵdarlamasy boıyn­sha tıimdi jumystar atqarý. Aýdanda 5 memlekettik aýyl sha­rýashylyǵy kásiporny, 19 kooperatıv jáne 5335 sharýa qojalyǵynda 22 myńnan astam adam eńbek etýde. Jalpy alańy 52,7 myń sharshy metrlik 68 jylyjaıda kókónis ósiriledi. Aýdan et, sút, jumyrt­qamen óz halqyn ózi tolyq qamta­masyz etedi. 2010 jyly aýyl sharýashylyǵy ónimderiniń jalpy kólemi 20,750 mlrd. teńgeni qura­ǵanyn da atap aıtqanymyz  durys. Al, bul kórsetkishti ústimizdegi jyly 1,5 mlrd. teńgege ósirýdi mejelep otyrmyz. El ekonomıkasynda kásipkerlik­tiń de úlesi mol bolýy zańdylyq. Sondyqtan aýdanda bul baǵytta da biraz ońdy jumystar atqarylýda. Bizde 1943 shaǵyn bıznes nysany tirkelgen, 6715 jeke kásipker ju­mys isteıdi. О́tken jyly osy salada 23,2 mlrd. teńgeniń ónimi óndirilip, tutynýshyǵa minsiz qyz­met kórsetildi. Al, bólshek saýda taýar aınalymynyń kólemi 21 mlrd. teńgege jetti. «Bıznestiń jol  kartasy – 2020» baǵdarlamasy boıynsha 2010 jyly quny 1,3 mlrd. teńgeni  quraı­tyn 3 óndiristik joba maqul­dansa, bıyl kásipkerlik salasynda 24,2 mlrd. teńgeniń ónimin óndirýdi josparlap otyrmyz. Aýdanda qurylys salasy da aıtarlyqtaı damyǵan. О́tken jyly aýdandyq prokýratýra men halyqqa qyzmet kórsetý ortalyǵynyń jańa  ǵımarattary salyndy. Ásirese, «2008-2010 jyldarǵa arnalǵan mem­lekettik «Turǵyn úı» baǵdar­lamasy»  aıasynda jaqsy isterdiń tııanaǵy keltirildi. Jalpy aýdan boıynsha 9244 sharshy metr turǵyn úı paıdalanýǵa berilip, baǵdarlama tolyq oryndaldy. Máselen, Qas­keleń qalasyndaǵy «Altyn aýyl»  yqsham aýdanynda osy merzim ishinde 6 kóp páterli turǵyn úı sa­lyndy. Olardaǵy 233 páter  ıpotekalyq, 64 páter jalǵa berý júıesi boıynsha berildi. Aýdanda negizgi kapıtalǵa ınvestısııa salýdan da, bıýdjetke salyq túsirýden de árdaıym alda kelemiz. О́tken jyly «Jol kar­tasy» baǵdarlamasy boıynsha da nátıjeli ister atqarylyp, jumys  izdep kelýshilerdiń 99 paıyzy jumysqa ornalastyryldy. Jáne 631 jańa  jumys orny quryldy, qoǵamdyq jumysqa 389 adam, ká­sibı oqýǵa 187 adam  jiberilip, ómir­den óz oryndaryn tapty. 2007 jyly bastaý alǵan «100 mektep, 100 aýrýhana» baǵdarla­masyn júzege asyrý baǵytynda da kezeń-kezeńmen jumys júrgizilýde. Máselen, 2010 jyly  Kólashy aýy­lynda 615,1 mln. teńgege 300 oryndyq mektep salynsa, Qaskeleń qalasynda sme­talyq quny 651,8 mln. teńge bolatyn 320 oryndyq balabaqsha paıdalanýǵa berildi. Sonymen qatar, birneshe eldi mekende burynǵylary jóndelip, jańalary ashyldy. Qarasaılyqtardyń mádenıet pen  sport salasyndaǵy jetistikteri de  atap aıtarlyqtaı. Sońǵy kezderi elimizde aýyldy damytý, aýyl­dyq jerlerdi kórkeıtý, kóterý  máselesi jiti qolǵa  alynýyna baı­lanysty, bul baǵytta biraz jumys bar. Atap aıtqanda, «Dıplommen – aýylǵa!» atty bastama boıynsha 2010 jyly 34 jas maman (4 densaýlyq saqtaý, 29 bilim berý, 1 mádenıet) aýylǵa jiberilip, olarǵa kóterme járdemaqy berildi. Al, ústimizdegi jyldyń qazirgi kezine deıin ondaǵan jas maman osyndaı járdemaqyǵa ıe bolyp otyr. Aıta bersek, qazaqtyń Qydyr qonyp, qut daryǵan, berekeli, yry­sy mol, kıeli de qasıetti jeriniń biri – Qarasaı aýdanynda basqa da el ıgiligi úshin júzege asyrylyp jatqan júıeli jumystar, tııanaqty tirlik, baıypty baǵdarlamalar az emes. Bir anyǵy Elbasynyń týǵan, ósken-óngen óńirin­degi órkendi, óris­ti isterdi alda da jalǵastyra beretin  bolamyz. Sózimdi qazaqtyń mańdaıyna bitken uly aqyny Muqaǵalı Ma­qataevtyń: Bári de, Otan, sen úshin! Máýelep turǵan jemisim, Eselep jatqan jeńisim – Bári de, Otan, sen úshin! – degen jyr shýmaǵymen aıaq­taǵym keldi. Dál osy óleń «Qa­zaqstan» atty alyp kemeni baıyp­ty basqaryp, ony ǵalamdyq ǵala­mat muhıt tósimen nurly bolashaq­qa, kemel keleshekke, kórikti kókjıekke qaraı erkin júzdirip bara jatqan Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń arman-ań­saryn, úmit-senimin, maqsat-múd­desin aıqyn anyqtap, kórsetetini daýsyz. Lázzat TURLAShOV, Qarasaı aýdanynyń ákimi. Almaty oblysy.