Qatal taǵdyr, qaısar ǵalym

Kórnekti ádebıettanýshy Muratbek Bójeevtiń týǵanyna 100 jyl tolýyna arnalǵan eske alý jıyny ótti Osy bir úlken ǵalym ómirde qandaı qarapaıym bolsa, kózi ketken soń da sondaı bir eleýsizdik kúıge ushyraǵandaı eken. Tórt atadan qosylatyn týys­qa­ny Muhtar Maǵaýın «Meniń ata­larym» atty ómirbaıanǵa qo­symsha derekterinde: «Muratbek aǵam ...eki dúnıeniń sumdyǵyn birdeı kórse de, onyń ishinde on alty jyl konslagerde otyrsa da beıkúná balalyqtan, párýaı­syz ańǵaldyqtan arylmaǵan óz­geshe kisi edi. Bálkim, ıt qapastan sonysy alyp shyqqan shyǵar», dep jazady. M.Áýezov murajaı-úıinde bol­ǵan ataýly keshte XVIII, XIX ǵasyrlar men HH ǵasyrdyń ba­syndaǵy qazaq ádebıetin zertteý isine úlken úles qosqan kórnekti ǵalym, fılologııa ǵylym­da­ry­nyń doktory Muratbek Bóje­ev­tiń qıyn taǵdyry men ǵylym­daǵy qaısar jankeshtiligine birshama qanyqqandaı boldyq. Álem­dik bankterdiń birinde qyz­met isteıtin úlken qyzy Gúlbarshyn osy sharaǵa Vashıngtonnan ar­naıy kelipti. Birneshe jyl bu­ryn «Habar» telearnasynda ta­byspen júrgen «Toǵysqan taǵ­dyr­lar» atty telehıkaıa avtor­larynyń biri, kishi qyzy Aı­bar­shanyń ákesi týraly túsirgen derekti fılmi tanystyryldy. Taǵy da M.Maǵaýınge júgin­sek, bolashaq ǵalymnyń ákesi Bójeı Myńǵatuly HIH ǵasyr sońynda Tomsk ýnıversıtetiniń dárigerlik ınstıtýtyn bitirgen, kózi ashyq zııalylarymyzdyń biri. Abaıdy emdegen! Alash ar­ys­tary Álıhan, Mirjaqyptarmen syılas bolǵan. Aqyry 30-jyly kámpeskege ilinip, túrmege qa­mal­ǵan, keıinnen qaıtys bolǵan. Bul kezde Muratbek Saratov ýnı­versıtetinde oqyp júredi. Áýelde bastaýysh bilim alyp, sodan soń Semeıdegi muǵalimder semınarııasyn bitirgen. Az ǵana ýaqyt Qarqaralyda ustazdyq etken. Osy shamada qazaq án-kúılerin jınaýshy ataqty Zataevıchpen júzdesedi. Degdar ǵula­manyń Muratbek Bójeev týraly aıtqan: «Jigerli, parasatty jas jigit maǵan kóp kómek kórsetti, bul iske tanystaryn, shákirt­te­rin de jumyldyrdy», degen il­tı­patty sózi saqtalǵan. Ádebıet tarıhynyń bilgiri tý­raly M.Áýezov atyndaǵy Áde­bıet jáne óner ınstıtýty Abaıtaný jáne jańa dáýir ádebıeti bóliminiń meńgerýshisi Serikqazy Qorabaı mazmundy baıandama ja­sady. Saratovtan soń Muratbek Bójeev Moskvanyń pedagogı­ka­lyq ınstıtýtyn, sondaǵy Tarıh, fılosofııa jáne ádebıet ınstı­tý­tynyń aspırantýrasyn támam­daıdy. Sonda I.Goncharovtyń «Ob­lomov» romany boıynsha kan­­dıdattyq dıssertasııa qor­ǵaı­yn dep turǵan jerinen oqy­mysty mamandar jetpeı jatyr degen shuǵyl talappen Qazaq­stan­ǵa, Al­matyǵa qaıtarylady. QazPI men Qazaq ýnıversıtetinde ustaz­dyq ete júrip, Muhtar Áýezovpen birge Abaıdyń 1940 jyly shyq­qan eki tomdyq shy­ǵarmalar jı­naǵyn daıyndaýǵa qatysady. 1942 jyly jas ǵalym taǵy da kandıdattyq dıssertasııa qor­ǵaý qarsańynda jalamen jazyq­syz aıyptalyp, uzaq jyldar sta­­lındik lagerde qamaýda bo­la­dy. Talqyǵa moıymaǵan, rýhyn jo­ǵaltpaǵan qaısar ǵalym aıdaý­dan kele sala ǵylym jolyna qaıta túsedi. Burynǵy óz shákirti Qa­jym Jumalıev akademık bo­lyp júrgende, bul kishi ǵylymı qyz­metker edi. Soǵan qaramas­tan, ádebıettaný isinde ulan-ǵaı­yr is tyndyrady. M.Áýezov­tiń ádebı-memorıaldyq mýzeıin uıymdas­tyrýshylardyń biri bo­lady, keıin uly jazýshynyń 12 tomdyq shyǵarmalar jınaǵyn daıyndap, ǵylymı túsinikterin jazýǵa qa­tysady. Sodan 1980 jyly aqtyq demi bitkenshe M.Áýezov atyn­daǵy Ádebıet jáne óner ınstı­týtynda eńbek etedi. Qajymaı-talmaı kandıdat­ty­ǵyn da, túrli qıynshylyqtarmen doktorly­ǵyn da qorǵaıdy. Ǵalymnyń arab árpimen ja­zylǵan qoljazbalaryn aına­lym­ǵa qosýda úlken jumystar júr­giz­geni, Buqar jyraý, Murat, Shor­tanbaı, Shákárim, Máshhúr Júsip, M.Qaltaev, N.Naýshabaev sııaqty buryn aıtylmaı kelgen aqyndar esimin ashqany, Máshhúr Júsip Kópeev shyǵarmalaryn bas­paǵa daıyndaǵany, irgeli ǵy­lymı zertteýlerimen qazaq áde­bıettaný ǵylymyn baıytqany osy keshte joǵary baǵalandy. M.Bójeev Abaı shyǵarma­shyly­ǵyn zertteýshilerdiń biri bolyp, Abaıdyń aqyndyq aınalasy tý­raly alǵash irgeli eńbek jazǵan. Sondaı-aq «HIH ǵasyrdyń sońy men HH ǵasyrdyń bas kezindegi qazaq ádebıeti damýynyń ıdeıa­lyq-kórkemdik erekshelikteri» ta­qyrybyndaǵy doktorlyq mo­no­grafııasy asa qundy eńbek bo­lyp tabylady. Ǵalymnyń osyn­daı muralary keleshekte jaryq kórýge, táýelsiz eldiń ádebıet­ta­ný ǵylymyna álde de bolsa qyz­met etýge suranǵandaı. О́ner qaıratkeri Beken Jy­lysbaev, satırık aqyn Myńbaı Rásh, ádebıet aqsaqaly Tursyn­bek Kákishev jáne t.b. qaısar daryn Muratbek Bójeev týraly estelik áńgimelerin aıtyp, onyń eleýli shyǵarmashylyǵy haqyn­da­ǵy paı­ymdy oılaryn ortaǵa saldy. «Ulttyq ádebıettaný ǵyly­myn­da eleýli iz qaldyrǵan Mu­rat­bek Bójeev sııaqty zııaly tul­­ǵany bilip-baǵalaǵanymyz jón. Bul eń aldymen halqymyz úshin, keleshek urpaq úshin qajet» degen baıandamashy Serikqazy Qo­rabaı oıyn biz de quba-qup kórdik. Qorǵanbek AMANJOL. ––––––––––––– Sýretterdi túsirgen Bersinbek SÁRSENOV. Almaty.