Qazir azyq-túlik qaýipsizdigi máselesi álem boıynsha birinshi kezekke shyqty. Barsha adamzatty erekshe tolǵandyratyn túıindi problemaǵa aınaldy. Elbasy HHI ǵasyrdyń on jahandyq syn-qaterine azyq-túlik qaýipsizdigine tónetin qaterdi jatqyzǵany málim.
Demograftardyń boljamy boıynsha, jer betin mekendeıtin halyqtyń sany 2050 jylǵa taman 9 mıllıardqa jetetin bolsa, ahýaldyń kúrdelene túseri anyq. О́ıtkeni, búginde 7 mıllıardqa jýyq turǵynnyń 1 mıllıardtan astamy toıa tamaq ishpeıtindikten ashqursaq júredi eken. Sondyqtan, aldaǵy 30 jyldyń ishinde ónim óndirý kólemin keminde 1,5 esege deıin arttyrý mindeti tur. Bul turǵydan alǵanda, Prezıdent atap kórsetkendeı, Qazaqstannyń mol múmkindikteri bar. Jerimiz keń, asty-ústi qazba baılyqtarǵa toly. Eń bastysy, klımattyq ornalasýymyz aýyl sharýashylyǵy úshin qolaıly. Onyń ústine 180 mıllıon gektar jaıylym, 25 mıllıon gektar egistik jer – taýsylmas baılyǵymyz, orasan rezerv kózi.
Desek te, bul saladaǵy áleýetimiz tolyq paıdalanylyp jatyr dep aıta almaımyz. Álemdegi jetekshi eldermen salystyrǵanda, usaq taýarly sharýashylyqtar áli basym, eńbek ónimdiligi tómen. Ǵylym jańalyqtaryn engizý, óndirispen ushtastyrý, zamanaýı tehnıkalarmen jaraqtandyrý jaǵy kemshin. Dándi daqyldardyń ortasha ónimdiligi 1,1 tonnadan, bir sıyrdan jylyna saýylatyn sút 2,2 tonnadan ǵana aınalady. Qazaqstanda aýyl sharýashylyǵy óndirisi ishki jalpy ónimniń 5 paıyzdan tómen deńgeıin quraıdy. AQSh pen Germanııada 1 paıyz tóńireginde. Demek, IJО́-degi aýyl sharýashylyǵynyń úlesine qarap ornyn, mańyzdylyǵyn baǵalaýǵa bolmaıdy degen sóz. Respýblıka turǵyndarynyń 43 paıyzy aýyldyq jerlerde turǵanymen, eńbekke jaramdy adamdardyń 18 paıyzy ǵana aýyl sharýashylyǵymen aınalysady. Eksporttyq úlesimiz nebári 27 paıyz ǵana.
Ǵylym jetistikteri men jańalyqtary óndiriske keńinen engiziletin bolsa, bul kórsetkishterdi eki esege deıin arttyrýǵa bolatynyn tájirıbe kórsetip júr. Táýelsizdik alǵannan bergi kezeńde elimizdiń ekonomıkasynda údemeli damý jalǵasyp keledi. Úkimet tarapynan atqarylyp jatqan aýqymdy sharalar kóp. «Agrobıznes-2020» baǵdarlamasy qabyldanǵanda, aýyl sharýashylyǵyn qarjylyq demeý jaǵyna kóbirek kóńil bólindi. Salaǵa bólinetin qarjy kólemin IJО́-niń 10 paıyzyna deıin ulǵaıtý belgilendi. Shapshań qarqynmen damyp kele jatqan órkenıet kóshine, ǵylymı-tehnıkalyq úderiske ilesý úshin ýaqyt aǵymyna beıimdelý, soǵan sáıkes qımyldaý, sheshim qabyldaý, reformalardyń júzege asyrylýy qalypty jaıt. 2017-2021 jyldardy qamtıtyn baǵdarlama – burynǵysynyń tolyqtyrylǵan, jańartylǵan nusqasy. Kezinde asyl tuqymdy mal sanyn kóbeıtý maqsatymen olar shet elderden satyp alyndy. Bul qajettilikten týyndasa, qazir jaǵdaı da, talap ta ózgeshe. Endi sapaly jemazyq óndirisine, sharýashylyqtardy irilendirýge, aýyldarda kásipkerlikti jandandyrýǵa, tórt túlik maldan bala-shaǵa nápaqasyn aıyryp otyrǵan otbasylarǵa qoldaý kórsetýge kúrt betburys jasalyp otyr. Sýbsıdııa bólý máselesi túpkilikti sheshildi. Budan bylaı osy qarjyny oryndy jumsaý jaǵyn oılastyrý qajet.
О́ndiris pen ǵylymdy ushtastyrý, ǵylymı jetistikterdi kommersııalandyrý, tehnologııalar transferti sekildi máselelerge qol jetkizbeıinshe, ilgeri basý qıyn. О́rkenıetti elderde ǵylymǵa bólinetin qarjy kólemi ishki jalpy ónimniń 4-5 paıyzyn quraıtynyn eskersek, ǵylym jańalyqtaryn tıimdi paıdalaný arqyly ǵana belgili nátıjege jete alarymyz anyq. Sebebi, kez kelgen el ekonomıkasynyń qarqyndy damýy onyń ǵylym deńgeıimen de ólshenedi. Al ǵylymǵa suranys bolý úshin irgeli óndiris oshaqtary bolýy shart. Taǵy bir eskeretin jaıt, damyǵan elderde qomaqty qarjyny jeke kompanııalar men kásipkerler quıady. Úkimettiń osyǵan beıimdelýi quptarlyq. Indýstrııalyq-ınnovasııalyq damytý baǵdarlamasy óndiris oryndarynyń áleýetin arttyryp, jańa jumys oryndaryn ashýǵa baǵyttalǵan. Onymen birge ǵylymnyń da órkenderi sózsiz. Ǵylym qory, Ulttyq tehnologııalardy damytý agenttigi, Dúnıejúzilik banktiń ǵylym komıtetiniń ǵylymdy kommersııalandyrýǵa baǵyttalǵan jobalary da úmittendiredi.
Sondaı-aq, ǵylymǵa beıimi bar jastardy aýyl sharýashylyǵy salasyna tartý – shetin máselelerdiń biri. Ásirese, ul balalardyń mal sharýashylyǵy mamandyqtaryn tańdaýy sıreksidi. Kerisinshe, kezdeısoq kelýshilerdiń qatary artyp bara jatqan sekildi. Búginde aýyl sharýashylyǵy mamandarynyń 70-80 paıyzdan astamyn qyzdar quraıdy. Bul da oılanatyn jaıt. Bir sózben aıtqanda, kadr tapshylyǵyn keshendi túrde sheshpeı, jaǵdaı jaqsarmaıdy.
Áıip YSQAQOV,
bıologııa ǵylymdarynyń doktory, professor