Bir qujattyń jasampazdyq áleýeti

Erteń Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq muraǵaty el Táýelsizdiginiń 20 jyldyǵyna arnalǵan is-sharalar aıasynda «Jibek jolynyń tarıhı ortalyqtaryn qaıta órkendetý, túrki  til­des memleketterdiń mádenı murasyn saqtaý jáne sabaqtas­tyra damytý, týrızm ınfraqurylymyn jasaý» memlekettik baǵdarlamasy qujattarda (1997-2004 jj.)» atty jınaqtyń tusaýkeser rásimin ótkizedi. Oǵan Baılanys jáne aqparat mınıstrligi Aqparat jáne muraǵat, Týrızm jáne sport mınıstrligi Týrızm ındýstrııasy jáne Mádenıet mınıstrligi Mádenıet jó­nindegi komıtetterdiń mamandary men BAQ ókilderi qatys­paq­shy. Atalmysh is-sharanyń ózektiligi men mańyzdylyǵyn eskere oty­ryp biz tómende tarıh ǵylymdarynyń doktory Kóshim Es­maǵambetovtiń osy máselege arnalǵan maqalasyn berip otyrmyz. Tarıhı sanany qalyptas­tyrý, tarıhpen tárbıeleý, tarıh bastaýlaryna ıek artý qaı ke­zeńde de memleket saıa­satynyń quramdy bóligi bolyp keldi jáne solaı bola bermek. Ja­qyn­­da ǵana Elbasy N.Á. Na­zarbaevtyń Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesinde bolyp, ultymyzdyń uly tulǵalaryna zııarat etýi – ata-baba amanaty aldynda adal­dyqtyń, tarıhqa taǵzym etýdiń aıqyn belgisi. «Biz jel qýǵan qańbaq sııaqty halyq emes, ta­myry tereńge ketken ha­lyq­pyz... Shynaıy patrıotızm tý­ǵan tarıhyńdy jaqsy bilýden bastalady», – dedi Túrkistan qalasyndaǵy mádenı-tarıhı, etno­gra­fııalyq ortalyqta zııaly qaýym ókilderimen kezdesý kezinde. Tól tarıhyn umytqan ha­lyq­tyń bolashaǵy bulyńǵyr, ondaı halyq álem órkenıetinen oryn ala almaıdy. Tarıhsyz ulttyq rýh joq, ulttyq rýhsyz táýelsiz el retinde ómir súrý de qıynǵa soǵady. N.Á.Nazarbaev táýelsiz ómir súrýimizdiń qıyn kezeńderinde de tarıhtyń qoǵam damýynda qýatty faktor ekendigin, hal­qy­myzdyń shynaıy tarıhyn qal­py­na keltirý máselesin naza­ry­nan tys qaldyryp kórgen emes. Onyń «Jibek jolynyń tarıhı ortalyqtaryn qaıta órkendetý, túrki tildes memleketterdiń má­de­nı murasyn saqtaý, týrızm ınfraqurylymyn sabaqtastyra damytý» týraly memlekettik baǵdarlamaǵa asa zeıin qoıyp, 1998 jyly 27 aqpanda arnaıy Jarlyq berýi elimizde saıası, ekonomıkalyq jáne mádenı ma­ńyzy zor keń aýqymdy isterge jol ashty. Baǵdarlama halqy­my­zdyń tarıhı sanasyn qalyp­tas­tyrýda, táýelsiz elimizdiń bas­qa memlekettermen saıası, ekonomıkalyq, dıplomatııalyq jáne mádenı baılanystaryn tarıhı turǵydan negizdeýde, qazaq jeriniń kóshpeli jáne otyryq­shy kóne mádenıetter oshaǵy eken­digin álem jurtshylyǵyna pash etýde, týrızm ınfraqu­ry­lymyn damytýda asa qajetti, ulttyq jáne halyqaralyq ma­ńyzǵa ıe qujat boldy. Prezıdent Jarlyǵy eń al­dy­men kóptegen tarıhı jáne má­denı eskertkishterimizdi jo­ıy­lyp ketý qaýpinen saqtap qaldy, olardy konservasııalap, bolashaq urpaqtarymyzǵa jetkizýge, saıyn saharada baǵyt-baǵ­darsyz, beti aýǵan jaqqa kóship-qonyp júrgen el bolmaǵand­y­myz­dy, qaıta álemdik órke­nıet­ke qaıtalanbas óz úlesimizdi qosqa­nymyzdy kimge bolsa da naqtyly kórsetýge, Jibek jo­lynyń qazaqstandyq bóligindegi tarıhı jáne mádenı eskertkish­terimizdi kórem deýshilerge múm­kindikter týǵyzdy. Patsha zamanynda Q.A.Iаsaýı kesenesin orys áskerleriniń zeń­­birekpen atqylaǵanyn, keıin at­qo­raǵa aınaldyrǵanyn aıtyp, ári­ge barmaı-aq qoıalyq. О́tken ǵasyrdyń 80-jyldarynyń ózin­de Túrkistan qalasynyń tarıhı ortalyǵynyń 12 gektar jeri je­r­gilikti ákimshiliktiń kózjum­baı­lyǵy saldarynan joıylyp ketti. Oǵan deıin qazaq memleket­ti­liginiń negizin qalaýshylar Táý­ke, Táýekel, Esim, Jáńgir, Aby­laı handardyń zırattary da osyndaı qaıǵyly jaǵdaıǵa dýshar boldy. Osy jaǵdaılarǵa baı­­­­la­nysty N.Á.Nazarbaev 1994 jylǵy 29 qyrkúıekte qazaq mem­leketiniń kóne astanasy – Túrki­stan qala­synyń búlinýine ákele­tin qandaı da bir árekettiń toqta­ty­lýy jó­ninde qarar qabyldaǵan-dy. Oqyrmandarda Prezıdent Jar­­­lyǵy boıynsha qabyl­danǵan Mem­lekettik baǵdar­la­mada: «Nege tek Jibek joly boıyndaǵy tarıhı ortalyqtarǵa mán berilgen?» degen sekildi suraq­tar týyndaýy múm­kin. Sebebi Uly Jibek joly alǵashqy kezde Qytaıdy Orta Azııa, Kaspıı jaǵa­laýy, Jerorta teńizi jáne Batys Eýropa elderimen jalǵastyrǵan halyqaralyq saýda-dıplomatııalyq tras­sasy bolyp tabyldy. Al, bul Joldyń Jetisý jáne Qazaqstannyń ońtústik bó­ligi arqyly ótetin «dala­lyq» bóligi Túrik qaǵan­dy­ǵy kezinen XIV ǵasyrǵa deıin halyqaralyq baıla­nys­­tardyń basty ar­na­sy boldy. Osyǵan baıla­nysty Jibek jolynyń qazaq­stan­dyq bóligi Ortalyq Azııa halyqtary kóshpeli jáne oty­ryq­shy-eginshilik mádenıet­teri­niń san-alýan tarıhı, arheolo­gııa­lyq, arhıtektýralyq mádenı eskertkishteriniń biregeı keshenine aınalady. Qytaı jáne parsy derekterinde VI-VII ǵasyrlarda tek Jetisýdyń ońtústik-batys bóliginde 36 qalanyń bolǵandyǵy kórsetiledi. Jetisýdyń soltústik-shyǵys bóliginde XI-XIII ǵasyr­larda qalalar sany 70-ke jetedi. Memlekettik baǵdarlamanyń al­dyna Eýrazııa aýmaǵyndaǵy kósh­peli jáne otyryqshy-eginshilik má­de­nıe­tiniń, olardyń ózara yqpal­dastyq prosesteriniń tarıhı jáne mádenı eskertkishterine, Jibek joly bo­ıyn­daǵy arheologııalyq, arhıtek­tý­ralyq, qala qurylysy nysan­dary­na zertteýler júrgizý, dástúrli qala qurylysy men mekender (turaqtar) negizinde týrızm ınfraqurylymyn qurý, kerýen joldaryn qalpyna keltirý mindetteri qoıylady. Jibek joly trassasy bo­ıyn­sha 115 nysan anyqtalyp, iriktelip alynady. Olardyń barlyǵy da ǵylymı jáne tanymdyq qun­dylyqtarymen erekshelenedi. Baǵdarlama sheńberinde Jibek jolynyń qazaqstandyq bóli­gin­degi qyrýar nysandarǵa jóndeý, kúrdeli jóndeý jáne restavrasııalaý, konservasııalaý jumystary júrgizi­ledi. Olardyń qatarynda: Qaıalyq jáne ortaǵasyrlyq Tal­ǵar qala­shyq­­tary (Almaty obly­sy); Áý­lıeata meshiti, Aısha bıbi kesenesi, Úsharal meshit-medresesi, Aqyrtas kesheni, Qarahan men Dáýitbek, Babadja-hatýn, Sypa­taı batyr, Qara­qoja, Ábdiqadyr jáne Námetbaı meshitteri (Jam­byl oblysy), Aıtbaı meshiti, Qorqyt ata arhıtek­týra­lyq kesheni, Aıtqoja, Aqtas, Asanata keseneleri, (Qyzylorda oblysy); Semeı qalasyndaǵy bir kúmbezdi jáne eki kúmbezdi eki meshit, tarıhı-ólkelik murajaı, Abaı mýzeı-kesheni (Shyǵys Qazaqstan oblysy); Otyrar qalashyǵy, Ys­qaqbab, Ibragım ata, Qarashash ana, Arys­tanbab, Báıdibek ata, Domalaq ana, Ismaıyl ata keseneleri, Aq­qoıly meshit-medresesi, Saýran qa­la­shyǵy, ortaǵa­syrlyq Shyǵys mon­shasy (Oń­tústik Qazaqstan ob­ly­sy); Beket ata, Shopan ata jáne Qaraman ata jerasty meshitteri (Mańǵystaý ob­lysy); Qarqaraly qa­la­syn­da­ǵy Qu­nanbaı meshiti, Abaı úıi, Qarqaraly aýdanyndaǵy Qyzyl­kent saraıy, Ulytaý aýda­nyn­­da­ǵy Besqamyr or­taǵasyrlyq qala­shy­ǵy, Ulytaý mekeni, Beǵazy qo­ry­my (Qaraǵandy oblysy); Bó­keı Ordasyndaǵy Han ordasy kesheni (Batys Qazaqstan oblysy) bar. «Konservasııa», «restavrasııa» sózderi qanshalyqty aýqym­dy ju­mystardy qajet etetindigi kópshilik oqyrmanǵa jete tanys bola da bermes. Bir ǵana mysal keltireıik. Mańǵystaý oblysy­nyń Túpqaraǵan aýdanynyń aýma­ǵynda ornalasqan «Sultan-tepe» ǵıbadathanasynda júr­gizilgen res­tavrasııalyq ju­mys­tar ba­ry­synda bul nysannyń ishi qum-topyraqtan tazartyldy, 7 jerden ulýtastan tireý (kolonna) qoıyldy, qabyrǵalary jáne sáý­le túsetin, aýa aınalatyn 4 kúm­bezi qaıta qalandy, 220 sýa­ǵ­ar­lar ja­ńartylyp, aınalasy 168 metr temir qorshaýmen qorshaldy. Ǵı­ba­dathana ishine túsetin baspal­daqtar salyndy. Tarıhı qalalardyń bárine bir­deı jikteý (klassıfıkasııa), erek­shelikterin anyqtaý sekildi, ǵyly­mı izdenister júzege asy­ryldy. Almaty qalasynyń tarıhy, onyń hronologııalyq kezeńderi naqtylanyp, ondaǵy arheo­lo­gııalyq, ar­hı­tektýralyq jáne land­shaf­tyq eskertkishter tizimi ja­saldy, qalanyń tarıhı-má­denı mura­syn saqtaý, qalpyna kel­tirý jáne nasıhattaý jó­nin­de usy­nystar jasaldy. Vernyı bekinisin qalpyna keltirý job­a­sy bar. Onyń negizinde «Kósh­peli ór­kenıetter jáne áskerı óner» murajaıyn qurý usynyldy. Almaty oblysynda 100-den as­tam tanymdyq, ekologııalyq, or­nıtologııalyq, etnografııa­lyq sı­pattaǵy týrıstik marshrýttar reestri jasaldy. Ásire­se, 2004 jyly IýNESKO-nyń álemdik mura tizimine engen Qo­ja Ahmet Iаsaýı kesenesine júr­gizilgen restavra­sııa­lyq jumys­tar­dyń úl­­ken iskerlik pen bilik­tiliktiń qajet etkenin erekshe ataýymyz kerek. Memleket baǵ­dar­lama­sy­nyń oryndalýy ná­tı­­jesinde Túrkistan qalasynyń shekarasy 6 myń gektarǵa ulǵaıdy. Jibek jolynyń qazaqstan­dyq bóligindegi avtotrassalar, temirjol beketteri jóndeýler men restavrasııadan ótti. «Jibek joly» halyqaralyq poıy­zy, týrıstik marshrýttar, jár­meń­keler, ha­lyq­aralyq festıvalder, ǵyly­mı-tájirıbelik kon­ferensııalar uıymdas­ty­ryl­dy. «Jibek joly- 2000», «Túrkistan – ǵasyrlar es­kertkishi», «Altyn adam», «Mań­ǵystaý – biregeı ólke», «Qazaqstan murajaılary» derekti fılmderi túsirildi. Ǵasyrlar júgin arqalaǵan bir ǵana qujattyń – Prezıdent Jar­ly­ǵynyń ǵıbrat-paıymy, ja­sam­pazdyq múmkindikteri muny­men shek­telmeıdi. Baǵdarlamanyń mán-maǵynasy, rýhanı ómirimizge ól­sheý­siz úles qosqan tanymy men ta­ǵy­lymy zertteý nysany bola bermek. Osy oraıda aıta ketetin bir ókinishti nárse – memlekettik baǵ­darlamaǵa qazaq handyǵynyń as­ta­nasy bolǵan, qazaq handary jerlengen áıgili Saraıshyq qala­sy­nyń enbeı qalýy. «Jibek joly­nyń tarıhı ortalyqtaryn qaıta órkendetý...» memlekettik baǵdar­lamasy «Mádenı mura» memlekettik baǵdarlamanyń bas­taýynda tur­dy deýge bolady. Eń bol­ma­ǵanda sońǵy baǵdarlama boıyn­sha jyl saıyn Jaıyq ózeni sha­ıyp ketip jatqan biregeı tarıhı qalanyń ornyna, ony konservasııalaý jáne restavrasııalaý isine Úkimet naza­ry aýady dep úmittenemiz. 2010 jyly tarıh ǵylym­da­ry­nyń kandıdaty R.H.Sarıevanyń jetekshiligimen «Jibek joly­nyń» tarıhı ortalyqtaryn qaıta órkendetý...» memlekettik baǵda­r­lamasyn oryndaýǵa baılanysty atqarylǵan ister, memlekettik qu­rylymdar men qoǵamdyq uıym­dardyń qyzmeti kórinis tapqan qujattar jınaǵy jaryq kórdi. Oǵan Qazaqstan Respýblıkasy Ult­tyq muraǵatynda saqtalǵan 92 qujat engen. Jınaq arheo­grafııalyq talaptardy saqtaı otyryp, yjdaǵatty daıyndalǵan, kirispemen, paıdalanylǵan mura­ǵat qorlarynyń tizimimen, esimder jáne geografııalyq kórset­kish­termen jabdyqtalǵan. Jınaq bir ǵana Prezıdent Jarlyǵynyń oryndalýyn baıandap bergen otandyq tarıhna­ma­myzdaǵy biregeı basylym bolyp tabylady. Ol halqy­myzdyń tarıhı tamyrlaryn, basqa el-jurtpen baılanys­tary­myzdy zertteýge qo­maqty úles qosady. Kóshim Esmaǵambetov, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.