Jańa tuqymǵa jańasha kútim qajet

Qazaqstandaǵy mal sharýa­shy­lyǵynyń qazirgi jaǵdaıy sút baǵytyndaǵy asyl tuqymdy mal ósirýmen aınalysatyn sharýashy­lyq­tardyń jeke assosıasııasyn qurýdy qajet etip otyr. Bul jaıynda jýyqta «QazAgro­Fı­nans» lızıngtik kompanııasy uıymdastyrǵan semınar kezinde kóp aıtyldy. Osy jıynǵa qatysqan iri qara malynyń golshtındik asyl tuqy­myn ósirý jónindegi vengrlik maman ári sarapshy Mıhaı Mesa­roshtyń málimdeýinshe, asyl tu­qymdy iri qara kútimin tıimdi qamtamasyz etý úshin mine osyn­daı uıym qajet. Mıhaı Mesarosh óz elindegi golshtındik tuqymdy ósiretin sharýashylyqtar assosıasııasyna jetekshilik jasaıdy. Sondyqtan ol ózderinde jınaqtalǵan táji­rı­bege súıene otyryp, qoǵamdyq negizde jumys isteıtin osyndaı odaqty qurýdyń paıdaly jaǵy mol ekendigin aıtty. Onyń pikirinshe, sút baǵytyndaǵy asyl tu­qymdy mal ósiretin sharýashy­lyqtar óz betterinshe jeke dara jaqsy damı almaıdy. Olardyń basyn qosyp bir arnada biriktirip otyratyn, problemalaryn she­shýdiń ortaq joldaryn qaras­ty­ratyn uıymnyń paıda bolýy iske serpin beredi. Onyń ústine ol memlekettik emes, qoǵamdyq uıym bolýy kerek te, memleket osy uıymǵa ózine tán birqatar quqyqtardy usynýy tıis. Osy rette Mıhaı Mesarosh mundaı tá­jirıbe eń alǵash 1888 jyly Ame­rıkada paıda bolǵandyǵyn eske saldy. Sodan beri Amerıkada golshtındik iri qarany ósirý­men shuǵyldanatyn jeke asso­sıa­sııa turaqty túrde jumys isteıdi. «Mundaı uıymdy Qazaq­stan­­daǵy asyl tuqymdy mal ósi­rýmen shuǵyldanatyn sharýa­shy­lyqtar nemese osyndaı jetistikke qol jetkizgisi keletin sharýa­shy­lyq­tar birge otyryp ózderi qurý qajet», dedi Mıhaı Mesarosh. 1972 jylǵa deıin Vengrııada da bizdiń qazaq dalasynda sekildi jergilikti mal tuqymdary úlken basymdyqqa ıe bolyp kelgen. Olardyń ónimdiligi tómen bol­ǵan­dyqtan, sút óndirý deńgeıi de tómen bolǵan. 1970 jyldardan bastap eldiń ishki rynogynda sút tutyný kólemi burynǵyǵa qara­ǵanda arta túsedi. Tutynýshylar­dyń suranysyna jaýap berý úshin sút óndirýshilerdiń jaǵdaıyn jaq­sartý, olarǵa memlekettik qol­daýdy uıymdastyrý qajet bolady. Úkimet onyń joldaryn qarastyra kele, eń durysy, sol kezdegi eń kóp mólsherde sút bere alatyn tuqymdardy izdestirip, olardy Vengrııaǵa tartý qajet dep sheshedi. Sóıtip, 1972 jyly bul elde sút ósirýmen aınalysa­tyn sharýashylyqtardy damyta­tyn jańa baǵdarlamalar jasa­lady. Osy baǵdarlama boıynsha elge 1972-1980 jyldar araly­ǵynda 21 myń bas asyl tuqymdy maldar AQSh pen Kanadadan jetkiziledi. Sol kezden bastap osy asyl tuqymdy maldardy jergilikti tuqymdarmen shaǵylystyrý nátıjesinde golshtındik asyl tuqymdy maldardyń vengrlik túri paıda bola bastaıdy. «Biz búgin osy asyl tuqymdy maldardyń 7-8-shi urpaqtarymen jumys isteý ústindemiz. Búgingi kúni bizdiń elimizdegi barlyq iri qara maldardyń úshten bir bóligin osy tuqym qurap otyr. Osy rettegi bir úlken jetistigimiz retinde ár sıyrdan saýy­latyn sút kólemin úsh ese art­tyr­ǵandyǵymyzdy aıtýǵa bola­dy», dedi Mıhaı Mesarosh. Semınar barysynda sheteldik mamannyń bul pikirine Aqtóbe oblysyndaǵy «AIS» JShS ókili Rım Ábishev te qoldaý bildirdi. Rım Ábishev eńbek etetin atalǵan fırma iri qara ósirýmen shuǵyl­danady. Qazirgi kúni bul fırma «QazAgroFınans» aksıonerlik qoǵamynyń lızıngtik nesıe jelisi arqyly ózderiniń taýarly sút fermasyn qalyptastyryp otyr. «Sút baǵytyndaǵy asyl tuqymdy sheteldik maldardy ósirý isimen shuǵyldanatyn sha­rýa­shylyqtardyń qaı-qaısysy bolmasyn bir birlestik aıasynda birlesip jumys istemeıinshe, óz betterimen jeke-dara damı al­maı­dy. О́ıtkeni, shetelden kelgen mal sharýashylyǵyndaǵy jańa tehnologııamen tájirıbeni ıgerý úshin biz birlese otyryp, halyq­aralyq júıege baryp qosylýy­myz kerek. Áıtpese, ákelingen asyl tuqymdy sheteldik maldar­dyń kútimin kelistirip ustaýdyń qıyndyqtarymen jeke-dara bet­pe-bet qalatyn bolamyz. Ondaı jaǵdaıda damýdyń ornyna, qolda bardy uqsata almaı qur­typ alýymyz da ábden múmkin», dedi Rım Ábishev. «Sút baǵytyndaǵy asyl tu­qym­dy maldardy ósirý isine kirisken kezimizde bizdiń aldy­myzda kóptegen jańa máseleler paıda boldy. Bul maldardy qalaı azyqtandyramyz, qandaı kútimde ustaımyz, aýyra qalǵan jaǵdaıda qandaı em qoldanamyz degen suraqtar paıda boldy. Biz buryn jergilikti mal tuqymy­men ǵana jumys istep júrge­nimizde bizdiń aldymyzdan mundaı suraqtar týyndamap edi. Endi talap ta, jaǵdaı da ózger­di. О́ıtkeni, ósiretin maldary­myz óte joǵary ónimdi tuqymǵa jatady. Olardan joǵary ónim alý úshin osy maldardy ósirýdiń amal-aılalaryn da meńgerý qa­jettigi aldymyzdan kóldeneń­dep shyqty. Mine, osy tusta ma­ǵan mal dárigeri retinde halyq­aralyq tájirıbeniń kóp kómegi tıdi. Demek, qazirgi ótip jatqan semınardyń mamandar úshin paıdasy óte zor. Tek barynsha zeıin qoıyp, onyń beretinin ala bilý qajet», dedi Rım Ábishev. Árıne, elimizde bastalyp jat­qan árbir jańa is ony ba­ryn­sha meńgerýdi qajet etedi. Belgili bir jańa joba júzege asyryla bastaǵan kezde onyń aldaǵy ómirge qajet bolatyn barsha jańalyqtaryn oqyp-úı­renip, meńgerýdiń de qajettiligi paıda bolady. О́ıtkeni, sheteldik tájirıbege negizdelgen jańa tehnologııany engizgen kezde, eskishe jumys isteý onyń jo­lyn bógeıdi. Ásirese, mal sha­rýashy­lyǵy jaǵdaıynda osy­laı dep aıtýǵa týra keledi. Shetelden ákelinip jatqan árbir asyl tu­qymdy maldyń ózine tán kútimi bar. Sony kelistirmese bolmaı­dy. Sondyqtan «QazAgro­Fı­nans» aksıonerlik qoǵamy uıym­­dastyrǵan osy semınar­dyń ma­ńyzdylyǵyn oǵan qaty­sý­shy­lar­dyń barlyǵy túsindi jáne onyń beretin paıdasyn atap kórsetti. Demek, mundaı semınarlar aldaǵy ýaqytta da jal­ǵasyn tabatyn bolady. Suńǵat ÁLIPBAI.