Aq erkem, Aq Jaıyǵym

AShYQ ASPAN Aspan shaıdaı ashyq. Móp-móldir kók­te bir shókim bult joq. Aınala múlgigen tynyshtyq. Bir úp degen lep bolsaıshy. Kóz kórim jer appaq qar kórpesin jamy­lyp sulq jatyr. Jazdaǵydaı kók kúmbezin jaryp ótpeı, eńisteı jyljyǵan kún kózi jomart shýaǵyn erkin tógip, jarylqap tur. Asyqpaı aqyryn basyp, shyńyl­tyr aıazdy kúngi tunyq aýany keýde kere ju­typ, Jaıyqty boılap, serýendep kelemin. Qasymda eski dosym Ǵazız Haımoldın. Bala kezden dospyz. Taǵdyrdyń joly bizdi eki aıyryp, men kúngeıdegi sonaý Jetisaı aýdanynda óstim de, ol osy óńirdegi Taıpaq, qazirgi Aqjaıyq aýdanynda jetilip, at jalyn tartyp el qataryna qosyl­ǵan azamat. Kezinde partııa, sovet qyzme­tinde bolyp, Qazaq res­pýblıkasy Joǵar­ǵy Keńesiniń depý­taty – halyq qalaýlysy qyzmetin atqarǵan. О́zi kóp biledi. Osy óńirdiń tiri shejiresi dese de bolǵandaı. Sol sebepti basy­myz qosyla qalsa bolǵany, ony-muny surap, ylǵı sózge tartamyn. Biraq, bul joly áńgimeni Ǵazızdiń ózi bastady. – Sen Almatydan kelip úlgermeı qal­dyń. Bul óńirdegi sońǵy kezdegi úl­ken oqıǵa – Jubaqańnyń, Juban Mol­da­ǵa­lıevtiń 90 jyldyq mereıtoıy boldy. – Iá, maǵan habar keshtetip jetti ǵoı. – Ulan-asyr toı boldy. Toıǵa qalaı ázirlik bolǵanyn óziń de shet-jaǵasyn kór­diń. Ázirlik barysyn da, onyń ótkizilýin de oblys ákimi Baqtyqoja Salahatdınuly qatty kadaǵalap, ózi tikeleı basqaryp otyrdy. Aqynjandy azamat qoı. Áıteýir, el bir serpilip qaldy. Jáne kelgen qonaq­tardy, kelin-balalarymen kelgen Sofıa apaıdy ákim ózi qarsy alǵany Jubań joqta da joǵary deńgeıde shyn júrekten qur­met­teý ekenine jerlesteri dán rıza. Budan keıin Ǵazız sál oılanyp, únsiz qaldy. Byltyrǵy mı qaınatqan ystyq tek egin emes, mal sharýashylyǵyna kóp qı­yndyq ákeldi. Shóp qýrap ketip, qysqa pishen daıyndaý da úlken syn boldy. Bıyl jerdiń oty mol bolyp, jasyl shalǵyn jaıqalyp tursa, qane... Biraq, kim bilsin... Endi bári de kóktemniń minezine baı­lanysty bolsa kerek. Eger de kóktemde kún birde jylytyp, birde (túnde deńiz) tońa­zytyp, qar sýyn Jer-ana bappen boıyna sińirer bolsa – onda quba-qup. Al kún kúrt ysyp, qar birden erip, sý bop aǵyp ketse, onda paıda shamaly kórinedi. Osy kúnderde Oral mańaı­yn­daǵy tasqyn sý bárimizdi qatty ábigerge túsirip jatyr. Kim bilsin. Úmit bar. Úmitsiz shaıtan deımiz. Úmitke erip, kúdik júredi. Úmittiń kóleńkesi tárizdi... – Men eń bastysyn umytyp barady ekem ǵoı. Uıqydan oqys oıanǵandaı selt ete qaldym. – Iá, bul toıdyń eń bir este qalar tusy – Jubaqańnyń eskertkishi ǵoı… Batyr tulǵaly abyz aqynnyń tik tur­ǵan músinin kórgende onymen tupa-týra bet­pe-bet kelgendeı ǵajap áser alasyń. Aq­jaıyq aýdanynyń ortasyn­da boı kóter­gen bul eskertkish músin óneriniń ozyq úlgisi desem, artyq aıtqandyq bolmas. Bul tusta aýdan ákimi Abaı Iman­ǵa­lı­evtiń eńbegin aıryqsha atap ótken jón bolar. Bıýdjetten soqyr teńge su­ramastan qar­jy máselesin sheshken sol. Jergilikti bıznesmenderdi uıymdas­tyr­ǵan kórinedi. Sóıtip, aqyn eskertkishi dúnıege kelgen. ...Osydan keıin ekeýmiz de únsiz qaldyq. Men aspanǵa kóz tastadym. Móp-móldir kók kúmbezi shaıdaı ashyq. Surapyl soǵystyń zardabyn shekken bizdiń urpaq ashyq aspannyń qadi­rin, beıbit kúnniń qasıetin jurttyń bárinen artyq bilse kerek. Ishimnen “myń da bir shúkir” dep taǵy da beıbit kógime kóz tastadym. Beıbitshilikten artyq qazyna, odan asqan baılyq, dáýlet joq biz úshin... ORDAǴA GAZ KELDI! Meniń kózime jas úıirildi. Baqty­qo­ja baýyrymyz – Batys Qa­zaqstan oblysy­nyń ákimi Baqtyqoja Salahat­dınuly Iz­mu­ham­betov: «Qaı­re­ke! Or­daǵa gaz bardy. Len­tasyn ózim qıdym. Halyq qýanyp jatyr», degende ólgenim tirilip, óshkenim janǵan­daı qatty tebirendim. Kózime jas keldi. Tebirenetin jónim bar. Bir kezde handardyń stavkasy bol­ǵan Orda eńbegi esh, tuzy sor bolyp, múshkil hal keship kelgen turmysy aý­yr aýdan. Kúni búginge deıin, ıaǵnı aıt­qanda jıyrma birinshi ǵa­syr­dyń on­yn­shy jylyna deıin tezek pen qı jaǵyp kelgen. Al kómir degenińiz sonaý alys­tan – alty júz, jeti júz shaqyrym jerdegi ob­lys ortalyǵy Oraldan jetkenshe baǵasy aspan­dap ketedi de, kún­kó­risi tómen otba­sy­lar satyp alýǵa qaý­qar­syz. Keshegi keńes ke­zeńinde bir top aýdandy mesheý aýdandardyń sana­ty­na jatqyzǵany málim. Solardyń jýan or­ta­synda osy Orda aýdany bar-tyn. Orda endi aýdan ortalyǵy bolýǵa tıimsiz sanalyp, kúıi qasha bastady. Aýdan or­ta­lyǵy temir jol stansııasy – Saı­hynǵa kó­shi­rildi. Orda sovhoz or­talyǵy bop qaldy. Endi lırıkalyq emes sheginis jasap kórelik. О́tken ǵasyrdyń orta sheninde Orda atom synaǵynyń astanasyna aınaldy. Ka­pýs­tın-Iаr, Azǵyr, Taısoıǵan polı­gon­da­ry qaýyrt jumys istep jatty. Aýdan taratyldy. Aýdan halqy shy­jyǵan shildede sonaý Táshkenniń, Shym­kenttiń, Maqtaaraldyń arjaǵyna – Ilıch aýdanyna kóshirildi. Qudyq sý­yn iship úı­rengen halyq baqa-shaıany byjynap, qurt-qumyrsqasy qujynap júr­gen aryqtardan sý ishken soń, ko­nys aýdaryp barǵan halyqtyń (durysy qazaqtyń degenimiz maqul) alpys paıy­zy qyrylyp qaldy. 1947 jyldan bastap bizge – mektep ja­syn­daǵy balalarǵa, ásirese, kúnine 4-5 adam ólip turǵany qabyrǵaǵa qatty batqany daýsyz. 1972 jyly aýdan qaıta ashyldy. Sol jyly buryn Jánibek aýdanyn basqaryp júrgen soǵys ardageri Rahmetolla Egiz­baev qaıta ashylǵan aýdanǵa suranyp, Orda aýdanyna aýpartkomnyń birinshi hat­shysy bolyp kelgende tań­ǵalǵanyn ylǵı qaı­talaýdan tanbaıtyn. «Meniń qaıran qalǵanym – Orda aý­dany qaıta ashylǵanda Qazaqstannyń túkpir-túkpirinde tirshilik etip jatqan ordalyqtar, tipti jaýapty qyzmetter­di atqaryp júrgen­derin­e deıin Orda­syna qaıtyp oral­ǵandary boldy». Kózi ashyq, kókiregi oıaý el aza­mat­ta­ry­nyń arqasynda, kóneniń kózindeı burynǵy han kaznacheıi ǵımaraty qazir­gi kezde keshendi úlken murajaıǵa aı­nal­dy. Ony qal­pyna keltirý jumysy áli de jal­ǵa­sýda. Oǵan úkimet bıýdjetinen qyrýar qarjy bólingen. Tarıhy tereńde jatqan Bókeı Ordasynyń qaı­ta jańǵyrýyna úkimet tarapynan qo­sylǵan úlken qamqor­lyq bul. Buryn Oraldan Orda aýdanyna, Já­nibekke umytpasam, chehtyń L-400 degen ushaǵy qatynaıtyn. Qaıta qurý (osy sózdiń ekinshi maǵynasynan qorqatyn­myn!) keze­ńin­de ol ushaq kózden bulbul ushty. Buryn temir jolmen jolaýshylap, Saratov oblysynda – Ýrbah stansııa­synda aýy­syp minip (anashym nemerelerin ertip alyp, Naryn qumǵa osy jolmen talaı sapar shekken!) Saı­hyn­ǵa jetip qalatyn. TMD dáýiri bastal­ǵaly ol jol da jabylyp qaldy. Al asfalt jol bolmaǵandyqtan, 600 shaqyrymnan astam alysta jatqan aýdanmen qatynas kúzgi jańbyr maý­symynda, kóktemgi laısańda úzilip qa­la­tyny ózinen-ózi túsinikti jaıt. Biraq, úmit eshqashanda úzilmek emes. Oblys basshylyǵy osynaý qordalanyp qalǵan qat-qabat máseleler­diń túıinin she­shýdiń joldaryn qarastyrýda. О́z basym osy máselege respýblı­kalyq ortalyqtan qarjy bólinýin tilep ár ta­ńymdy tátti úmitpen atyryp júrgenim ras. Al gaz jaǵyp otyrǵan mekeninen eshkim de eshqaıda qonys aýdarmasy aıdaı aqıqat. Buryn Batys Qazaqstan oblysy tur­ǵyn­dary 27 paıyz kóleminde gazben qam­tylǵan bolsa, endi bul kórsetkish 97 paı­yzǵa jetti. Oblys ákimi Baq­tyqoja Iz­mu­hambetovtiń osy prob­le­many sheshýde asqan jigerlilik tany­typ, halyqtan myń márte alǵys alǵa­nyna kýá boldym. Tipti, osy máselemen Lon­donǵa da eki ret baryp qaıtqany bar. Ákim Syrym, Qara­tóbe aýdanda­ryn­da da, tipti Oraldyń irgesinde oty­ryp, gazdan maqrum qalǵan Terekti aý­danyna, tipti qalanyń túbindegi Pod­step­noe eldi mekenine de gaz alaýyn jaq­­ty. Ha­lyq­tyń qýanyshynda shek joq. Bókeı Ordasy aýdanynda eń birinshi gaz osy óńirdiń baıyrǵy turǵyny, el aǵasy, Sosıalıstik Eńbek Eri Eskendir Esimov pen Ardaqty Ana – Márzııa, on perzent ósirgen ájeı shańyraǵynda, ob­lys ákimi bergizgen jańa úıde tu­tandy. Qarııalardyń qýa­nyshynda shek joq. Ákimge alǵysyn jaýdyrǵan qarııa­lar da, jergilikti halyq ta: «Ákimniń ózi de jandy-jaqty úlken otbasynyń perzenti, on bala­nyń biri ǵoı!», desti máz-máıram bolyp. QURMANǴALIDYŃ MONShASY “Egemen Qazaqstannyń” tilshisi, qa­lamy qarymdy jýrnalıst inim Temir Qu­saıyn bir kezdesip qalǵanymda: «Qaı­reke, sizge bir qyzyq kórseteıin», degeni bar. Qandaı qyzyq bolýy múmkin dep oılanyp qaldym da, birden kelisimimdi berdim. Á degenshe bir kósheniń shetkergi tusyna kep toqtadyq. Bir buryshta syrahana, qarsy bette – sypyrtqy satyp otyrǵan jez murt qarııa. «Munyń tańdanarlyq nesi bar ek­en» dep túıgen men samarqaýlyq ta­nyt­tym. Temir inim meni bir úlken ǵı­ma­rattyń ishine ertip kirdi. Sóıtsem bul monsha eken. Más­keý, Peterbor mon­shalaryn, ózi­mizdiń Al­matydaǵy ataq­­ty “Arasan”, “Taýspa­lar­dy” taýysqan basym Oralda men tańǵa­larlyq monsha qaıda bolsyn degen nyq senimmen batyl basyp, ishke endim. Kádimgi monsha. Temir ekinshi qabattaǵy erler bóli­mine bastap apardy. Tańǵalarlyq túgi joq. Qap­­taǵan halyq. Keıbireýleri qal­ǵyp-múl­­gigen qalpy kezegin kútip, uzyn sákide otyr. Men kúlip: – Temaqa, osy ma tańǵaldyrǵanyń? Me­ni kezek kútken adamdardy kórme­gen shyǵar degeniń be? – dedim. Temir jy­mıyp: – Qyzyǵy alda. Sabyr etińiz, – dedi qysqa qaıyryp. Sodan keıin meniń kózimshe kassaǵa baryp, bılettiń qansha turatynyn su­rap edi, arjaǵynan «eki júz teńge» degen daýys estildi. Men tańǵalyp, tosylyp turyp qal­dym. Kóke-aý, myna zamanda bul «batpan quıryq, teginnen tegin jatqan netken quı­ryq» demekshi, eki júz teńgege sálemińdi de almaıdy ǵoı! Temir meni osy monshanyń dırek­to­ry­men tanystyrdy. Qurmanǵalı degen jigit eken. Tolyqsha kelgen. Qaratory. Men tú­sinbegenimdi aıtyp, orysshalap “vyle­tısh v trýbý” degenimde ol kúlip: «Aǵa, osy baǵamen qansha ha­lyqtyń alǵysyn alyp jatyrmyn. Or­talyqta bir monsha bar edi, ol ja­bylyp, bas­qa­sha qyzmet etetin boldy, oǵan qaltasy taıyzdar jolaı almaı­dy», dedi baıyp­pen. Aıtsa aıtqan­daı. Qarasam – qaptaǵan qaraqurym ha­lyq. Ony kórip, oıǵa qaldym: «E, myń teńgege bir adam kirgenshe, bes adamnyń kirgeni tıimdi eken. Jáne jalpy halyqqa da ońtaıly, sonda – eki esep, bir esep!». Men Qurmanǵalıdyń osy zamanǵa laıyq qyzmet kórsetip, jurttan alǵys alǵanyna jáne onyń jolyn tapqanyna dán rıza boldym. Shirkin, osyndaı azamattarymyz kó­­bi­rek bolsa, qane! QASQYR ShAPQAN AÝYL Tapadaı tal túste aýylǵa qasqyr shapty. Bul jaqta qasqyrdy “jama­naýyz” deıdi. Oqys oqıǵa oblystyq teledıdar arqyly da halyqqa málim boldy. Qazaq qasqyrdy qansha jek kórse de ony esti ań­dar­dyń sanatyna jat­qy­zatyny álim­saq­tan belgili. Ony ań­dardyń elı­tasy sanatyna jatqyza­tyn jóni bar. Bóri negizinde tekti ań. Ony qazekeń «qas­qyr da qastyq qylmas joldasyna» dep ánge de qosqan. Al keıbir adamdar jóninde bulaı aıta almaımyz. Sol ókinishti. Sonymen, Jańabulaq aýylyna qas­qyr shapty. Abyroı bolǵanda qasqyr talaı jazdaǵan áıeldi kórshisi kórip qalyp, ajaldan arashalap alǵan eken. Sóıtip, aýyl halqy bir qasqyrdy so­ǵyp alyp, oljalasa kerek. Endi bul jamanaýyz nege shapty eken bul aýylǵa degenge kelsek, bir qyzyǵy qasqyrdy kinálap, aıyptaýdyń múlde jóni joq bolyp shyqty. Endi bul oqıǵanyń bolý sebebine úńilip kórelik. Bul óńirde qórshiles Reseı Federa­sııa­sy ańshylarynyń, balyqshyla­rynyń lek-legimen kelip, ań aýlaýy, balyq aýlaýy tańsyq oqıǵa emes. Oǵan ózimniń talaı ret kýá bolǵanym bar. Tipti, sonaý Naryn qumy aımaǵyna barǵanymda da shyjyǵan qyryq shilde kezinde qumnyń balpaǵyn aýlap júrgen orys aǵaıyndardy óz kózimmen kórge­nim bar. Balpaqtyń ol jaqta iri bola­tyny jáne óte semiz bop keletinin bári biledi. Ininiń qasynda eki aıaǵymen tik turyp jan-jaǵyn qadaǵalaıdy da adam jaqyndasa inine kirip ketedi. Ańshylar sol inderge sý quıyp, bolmasa ystap, aqyry ininen atyp shyqqan balpaqtyń terisin sypyryp, etin pisirip jeıdi. Qazaqtardyń balpaqpen múlde isi bol­maıdy. Reseıden kelgen sol ańshylar balpaqtyń bul ba­ǵaly terisin qap-qap qylyp arqalap qaıtatyn edi. Balyqshylar da solaı. Oraldan toqsan shaqyrym jerdegi Shalqar kóline qashan bar­sańyz da kól jaǵalaı ıirilip turǵan reseılik mashınalardan kóz tunady. Qan­sha aýlaımyn dese de, qashan aýlaımyn dese de erki. Olardyń bul úshin tóleıtin tólemi de bolmashy ǵana. Osy mańaıda jer silkingenin bárimiz de bilemiz. Jer asty baılyǵyn úńgip ala bergen soń paıda bolǵan qýystardyń sal­darynan bolǵan zilzala desedi. О́ıt­keni, bul batys óńi­rinde jer jaral­ǵaly silkinis bolmaǵan ǵoı. Bul aımaq – seıs­mı­kalyq aımaqqa jatpaıdy. Sol zilzalanyń zardabynan Shalqar kóliniń sýy bir shaqyrymdaı keıin sheginip, tartylyp qal­ǵanyn byltyr ba­ryp qaıtqanymda kórip edim. Biraq, oǵan qarap jatqan kórshi el­diń balyqshylary joq – dúmep kelip balyq aýlaýda. Bıyl qasqyrlar jalpy Qazaqstan kó­leminde tipti kóbeıip ketse kerek. Bul habar reseılik ańshylardyń qula­ǵy­na jetpeı me. Ony estigen ańshy qa­ýy­my jer túbine de jeteri haq. Al biz irgeles jat­qan kórshiles el bolǵan­dyq­tan saıat­shylar birer saǵatta jetip kelmek. Osyndaı ańshylar qasqyr­dyń eki ból­tirigin atyp alady da Jańabulaq aýy­lyna keledi. Sodan óshikken qas­qyr­dyń qan­shy­ǵynyń osy aýylǵa shaý­yp júr­gen se­bebi de osy. Bóltirikteri úshin aýylǵa shap­qan qasqyrdy eske alǵanda, bala­la­rynan azar da bezer bolyp at-tonyn ala qashqan áıelder eń bolmasa osynaý ańnan úlgi alsa ǵoı, shirkin, degen oı keledi. GORKII KELDI BIZDIŃ ÚIGE – Qosh keldiń, qaraǵym. Tórlet! Orta boıly, qaratory jigit sypaıy amandasty. Birazdan soń shúıirkelesip sóılese bastadyq. Bir bastyq inimizdiń júrgizýshisi bolatyn bul jigit. – Atyń kim, qaraǵym? – Gorkıı. – ?!. Men sál múdirip baryp ja­ńa­ǵy su­ra­ǵym­dy qaıtalap edim, ol taǵy da sol “Gorkııin” anyq ta aıqyn aıtyp, betime qaraǵanda endi men únsiz qaldym. Ishimnen ata-anasy orys sovet áde­bıetin súıip oqıtyn adam shyǵar dep top­shyladym. Astanada turǵanymda Saý­ytbek baýyrym ana jyly Japonııada kezdestirgen bir qazaq jigitiniń ákesiniń aty Demıan ekenin aıtyp bergen edi. Onyń ákesi Qytaıda týǵan eken, áke­siniń ákesi, ıaǵnı atasy sol Demıan Bednyı óleńderin jaqsy kórip, bala­syna Demıan degen at qoıypty... Budan keıin Mıra atty qalamger qa­ryn­dasymmen ta­nystym. Ol – Oral qala­lyq “Jaıyq úni” gazetiniń bas re­daktory eken. Qabyldaý bólmesine qo­ńy­raý shalyp edim, taǵy bir qyz bala trýbkany kóterip «Alev­tına­myn» dep tanystyrdy. Kór­shim­niń aty – Lıý­sııa eken. Bir zaman­dasymyz áıeli­niń aty Ekaterına ekenin túsindirip jatty. Al Klara, Valentına, Roza, Elızaveta, Lıýsııa, Margarıta, Nına, Svetlana, Irına, Larısa, Tamara tárizdi esimderge qula­ǵy­myz úırengeli ne zaman. Erlerdiń esimine kelsek, bizdiń ómir­de basqalardan jıirek kezdesetin Nıkolaı, Borıs, Vıacheslav, Konstantın, Makar, Vladımır, Maksım, Aleksandrlarmen qatar, zamanyna qaraı amaly bolsa kerek, sol dáýirden habar berip turǵandaı Marks, En­gels (qyz bolsa Engelsına), Mels, Morıs, Kım, Molotov, Vıl (Vladımır Ilıch Lenınniń qysqartyp alǵany), Maks, Dazdraperma (Da zdrastvýet pervoe maıa), Traktor, Narsotbaı (narodnyı sýdıa), Sezd, Oktıabr, Teńdik, Lán (Lenın áleminiń nury), Iаnvarbek, Sovhozbek, Kolhozbek, Mtsbek, Kosmonavt, Gamlet, Klım tárizdes esimder barshylyq. Bul – ǵasyrlar boıy sanamyzǵa sińip qalǵan quldyq psıhologııanyń ná­tı­jesi, sonyń jemisi. Deı turǵanmen de biz pessımıster emespiz. Qazir egemen el boldyq. Táýelsiz mem­leketter qataryna qosylǵany­myz­ǵa da, qu­daı­ǵa táýbe, mine, jıyrma jyl­dyń muǵdary. Endigi oń betburysty búgingi tańda barshamyz da kórip-bilip, sezip júrmiz. О́mir saparynda “kıimsheń” tabyl­ǵan, týǵan baýyrymnan kem kórmeıtin inilerim bar. Solardyń óz perzentterine bergen esim­derine dáıim kóńilim tolatyny ras. Nurlan, Serik, Esenbaı, Shyńǵys, Jan­tas­tardyń ba­lalaryna Mıras, Aıymgúl, Nu­raly, Láıli, Mán­shúk, Álııa, Alash, Nur­sultan, Dana, Aızere dep ataýlary qatty qýantady. Men de byltyr týǵan ne­meremniń atyn Alan dep qoıdym. Osynyń bári de táýelsizdiktiń al­tyn kúregi esken kezeńniń arqasynda múmkin bolyp otyr. Men osyǵan shúkirshilik etemin. ANALAR DOSTYǴY Meniń ómir baqı tańǵalatyn nársem – analarymyzdyń dostyǵy. Qazir ózim de biraz jasqa kelgen adammyn. Bul ómirde men de ashy men tushynyń dámin tattym. Alys pen jaqyndy, bar men joqty da bir adamdaı kórip, bilip baqtym. Biraq, ana­larymyzdyń dosty­ǵyn­daı adal dostyqty kórmedim jáne kórmeıtin de shyǵarmyn. Búginde Ábish Kekilbaıulynyń ana­sy Aısáýleniń, Asqar Súleımenovtiń anasy Aıtotymnyń jáne meniń ana­shym Jańyl­ǵanym úsheýiniń dostyǵy el ara­syna keń tarap ketken tátti ańyz. Úsheýi de surapyl soǵystyń qaharyna ushyrap, jastaı jesir qalǵan. Biraq, “qaraǵaıǵa qarsy bitken butaqtaı taǵ­dyrdyń talapaıyn kórse de ıilmeı” qarsy tura bilgen úsheýi de jal­ǵyz tal uldarynyń qas-qabaǵyn baǵyp, tek solardan úmit kútken. Jalǵyzdyń mań­­daıy­nan eshkimge shertkizbegen. Sol sebepti, úsheýi de qaıtyp turmys qurmaı, perzentteri úshin jastyǵyn qurban etip, bar ǵu­myryn sol bir tal bala­laryna arnaǵan. Úsheýi de dúnıeden ozdy. Biraq, ara­larynan qyl ótpesteı tatýlyǵyna adal qalpynda ótti ómirden. Jalǵyzdaryn jetkizdi aryp-ashyp, adasqan qazdaı jadap-júdep júrip. Úsh ananyń ishindegi eń uzaq ǵumyr keship, ǵasyr jas­a­ǵan Aısáýle sheshemizdiń jaryq dúnıe­men qoshtasar­daǵy sońǵy tilegi: «Ábi­shimdi renjitpe­ńder», bolypty. Mine, Ana atty qudiretke tabynatynymyz da sondyqtan. Týǵan topyraqqa tabanym tıip, el-jur­tymnyń qurmetine bólengen soń sha­byt­ta­na jyr jazýǵa kirisip ketken sha­ǵym bo­latyn. Bizdiń úıge bir beıtanys áıel keldi. Bizdiń úıdi taýyp kelgen áıel – Jamal shesheıdiń nemeresi bop shyqty. Aty – Sábıra. Munda meni shaqyrta jiberip otyrǵan sol shesheıdiń ózi eken. Birden esime túspeı, Sábıra túsin­dir­gen soń baryp emis-emis jadyma ót­ken jyldar elesi orala bastady. Jamal shesheı – anashymnyń zamandas dosy bolǵan. Bizdiń kolhozda ja­ýap­ty qyz­metter atqarǵan Baqyt Ájiǵa­lıevtiń áıeli. Sonda baryp bárin de uqtym: she­sheı­diń úlken uly Ibadatpen birge oqyǵanym, keıin onyń qaıtys bolǵany jadymda jańǵyryp shyǵa keldi. Meniń Astanadan Oralǵa qonys aý­darǵanymdy, Batys Qazaqstan obly­sy­nyń ákimi Baqtyqoja Izmuhambe­tov­tiń meni arnaıy shaqyryp, úı bergenin, jumys bergenin teledıdardan kó­rip-bilip, jergilikti “Oral óńiri”, “Jaı­yq úni” gazetterinen habardar bol­ǵan toq­san­­nan asqan keı­ýana óz ba­lalary osyn­­daı marapatqa ıe bolǵan­nan beter esi shyǵa qýansa kerek. «Iаpy­raı, mun­daı da ákim bolady eken-aý! Aına­laı­yn, órkeni óssin! Eki dúnıede jaman­dyq kórmesin! Baıaǵyda polıgonnan zardap shegip, sonaý Táshkenniń ar­jaǵyna Maqtaaral, Jetisaı degen jerlerge jer aýǵandaı bop ketip edi. Ákim sonyń qıýazyn qaıtarǵan eken. Márte­besi ústem bolsyn! Myń jasasyn!» dep kózine jas alyp, qatty tebirense kerek. Meniń qýanyshymda shek joq. Sha­qyr­ǵan kúnine jetip bardyq. Qalaǵa irgeles jat­qan Podstepnoe degen aýylǵa qonys­tan­ǵan eken. Jamal shesheı ózinen órbigen urpaq­taryn da túgel shaqyrypty. Kópten kór­megen sheshemizdi – anashymnyń zaman­dasyn kórip, das­tarqanynan dám tatyp, máre-sáre boldyq. Anashymnyń qurbylasynyń ony umyt­­paı, oǵan degen pák kóńiliniń sol qalpynda saqtalǵanyna ári tańǵalyp, ári qýanyp, Jamal shesheıdiń kemeline kelip, kemerinen asyp, kúrpip otyrǵa­nyn, shyp-shyrǵasy shyq­paı shyrpyp otyr­ǵanyn kórip men ózimdi baqytty sezindim. Kishi uly Baqty­baıynyń qam­qorlyǵyna bóle­nip, úlken uly marqum Ibadatynyń tuıaǵy Ýálıhannyń shańy­raǵyn­da qolyn jyly sýǵa malyp otyrǵan keıýana ál­em­degi eń baqytty ana bop kórindi maǵan. Áke týraly maqaldy sál ózgertip, anań ólse de anańdy kórgen ólmesin degim keldi. Jamal shesheı áli tyń eken, anashym týraly, meniń balalyq shaǵym týraly áń­gimelerin uıyp tyńdadym. Onyń ústine inisi Qademniń áıeli Hansulý ádebıetti súıetin, ózi óleń jazýmen áýes­­tenetin óner súıgish adam eken. Dastarqannyń kór­kin keltirip, shyraı­yn shyǵaryp otyrdy. «Eki qolyn qamshy, eki aıaǵyn at etip júrip, arqa eti arsha, borbaı eti borsha bolyp júrip seni jetkizdi ǵoı mamań. Nemere, shóberelerin kórip ketti. Ba­ǵyna jaqsy kelin tap boldy ǵoı. Jańylǵanym baqytty adam», dep túıdi Jamal sheshem sózin. Tipti, keıin án shyrqap berdi. Mundaı qýanyshqa kenelermin be?! ...Jarty jyldan soń Jamal shesheı dúnıeden ótti. Aıtar sózinen jańyl­maı, aqyl-esi bútin qalpynda. Men jón­dep aralasýǵa da úlgermeı qaldym. О́ıtkeni súıegi asyl keıýanany qaıtys bop ketedi dep tipti oılamaıdy ekensiń. Kóne kóki­rek­tiń kóp syryn bile almaı qaldym. Biz­diń balalyq shaǵymyz týraly, ata-ana­la­rymyz jónindegi telegeı teńiz syrdy ózimen birge ala ketkeni ókinishti-aq. Bir medet tutatyn jaıt, Batys Qa­zaq­stan oblystyq teleradıonyń bas­shy­sy Aslanbek Ǵubaıdýllınniń qam­qor­­lyǵy arqa­syn­da osy óńirdegi uzaq ja­sa­ǵan qarııalar­men qa­tar Jamal Áji­ǵa­lıe­va shesheı týraly telehabar beı­ne­taspaǵa jazylyp qaldy. Shesheıdi sa­ǵynǵanda sony kórip otyratyn bolamyz. Analardyń dostyq dástúrin biz, solar­dyń urpaqtary, ári qaraı jal­ǵastyrýǵa tyrysýdamyz. Olaı deýime negiz bar. Byltyr men Qazaqstannyń kúngeıi­ne ornalasqan Shardara aýdanyna ba­ryp qaıttym. О́zim de sol balalyq sha­ǵym ótken ólkeni bir kórip qaıtsam dep ańsap júr edim. Qudaı jarylqap, sa­pardyń sáti túskenine qatty qýandym. Bul joly anashymnyń taǵdyrlas qur­by­lasy Kermeqas shesheıge sálem berip shy­ǵýdyń sáti tústi. 1952 jyly qaptaǵan polıgondar ashylyp, Orda aýdany tara­tylyp, bizdi kúngeı óńir­degi Jetisaı (ol kezde Ilıch aýdany) aýdanyna kóshirgen bolatyn. Aryp-ashyp, azyp-tozyp barǵan­da men Rejep Tájibaev degen balamen dos bolyp kettim. Rejeptiń anasy osy Ker­meqas shesheı bir tilim nanǵa jarymaı júrgen kezimizde talaı ret tandyr nanyn, jappa nanyn, baýyrsaǵyn qushaqtatyp ji­beretin. О́zi anashymmen syrlas bo­lyp, jaqyn jegjattaı aralasyp kettik. Kermeqas shesheıdi kórmegenime týra elý jyl bolyp edi. Meni umytqan shyǵar dep edim. Umytpapty. Dostym Rejep te, zaıyby Qýanysh­kúl de ádemi qartaıyp keledi eken. Rejep ekeý­miz balalyq shaqqa saıahat jasap qaıt­qan­daı boldyq. Ol bala kezinen basynan na­qaq bir aýyz sózdi as­yr­maıtyn ór bola­tyn. Sol qalpynda, ózgermegen eken. Taǵy ózi ázilqoı. III-Internasıonal atyndaǵy mektepte oq­yp júrgendegi óz qylyq­ta­rymyzdy eske alyp, máz-máıram boldyq. Matematık Áýbákir Jıenbekov, ádebıetshi Sha­­jaly Saǵymbekov sııaqty súıikti us­taz­dary­myzdy, Taǵaı, Bákir sııaqty qur­das­tarymyzdy qurmetpen eske aldyq. Kermeqas shesheıdi kórip, kózaıym bo­lyp, ony aıalap, saıasyn saıalap otyr­ǵan Re­jeptiń otbasynyń dámin tattym. Baqyt­ty otbasyn kórip, «táýbe!» dedim. Tek Alla ­taǵala uzaǵynan súıin­dirgeı! Qaırat JUMAǴALIEV.