«Baýyrlas elderdiń qarym-qatynas kókjıegi keńeıýde»

– Qazaqstan Respýb­lı­ka­­sy­nyń Prezıdenti N.Nazarbaevtyń Ázerbaıjan Res­pýb­­lı­kasyna josparlanyp otyrǵan resmı saparynyń negizgi maqsattary men kózdep otyrǵan mindetteri qandaı jáne bul sapar osyǵan deıin ótken saparlardan nesimen erekshelenedi?

– Birinshiden, bul jolǵy resmı sapar Qazaqstan Respýb­lı­kasy men Ázerbaıjan Res­pýb­lıkasy arasynda ornatylǵan dıplomatııalyq qarym-qaty­nastardyń 25 jyldyǵy aıasynda ótip otyr.

Ekinshiden, mundaı joǵary deńgeıdegi kezdesýdi eki tarap asa kútip otyr deýge bolar edi. О́ıt­keni, bizdiń Memleket bas­shy­synyń osyǵan deıin Ázer­baı­jan Respýblıkasyna jasaǵan resmı sapary 2009 jyly ótken bola­tyn. Árıne, osy ýaqyt ar­aly­ǵynda eki el basshylary birneshe ret kópjaqty formattardaǵy halyqaralyq is-sharalarda kez­de­sip júrdi. Osylaısha, 2013 jylǵy tamyz aıynda Nursultan Ábishuly Nazarbaev Gabala qala­synda ótken Túrki keńesi Mem­leket basshylarynyń III Sam­mıtine qatysý maqsatynda Ázerbaıjanda saparmen boldy. О́z kezeginde, Ilham Geıdaruly Alıev 2015 jyly Qazaq handy­ǵynyń 550 jyldyǵyn atap ótý aıasynda Astanada bolyp, Býra­baıda ótken TMD Memleket basshylary Keńesiniń kezekti otyrysyna qatysty.

Úshinshiden, ǵalamdyq saıası jáne ekonomıkalyq turaq­syz­dyq jaǵdaıynda ótkeli otyr­ǵan sapardyń aımaqtyq geo­saıa­sı jáne geoekonomıkalyq ma­­­­ńyzy arta túspek. Árıne, Qazaq­­­­stan men Ázerbaıjandy tek týys­tas qarym-qatynastar baı­­­la­­nys­­­tyryp turǵan joq, biz­­diń saýda-ekonomıkalyq qaty­nas­­­tary­myz da ózara tıimdi damyp keledi.

Tórtinshiden, qazirgi zamanǵy jahandaný kezeńinde bizdiń stra­tegııalyq áriptestigimiz aıtar­lyqtaı ózektilik tanytýda. Eń aldymen bul bizdiń elderimizdiń tranzıttik áleýetine qatysty. Sebebi, mundaı kúrdeli ǵalam­dyq qarjy-ekonomıkalyq jaǵ­daı­da halyqaralyq kóliktik-tran­zıttik saıasat joǵary mańyz­ǵa ıe bolady. Ázerbaıjan aýma­ǵy arqyly ótetin Kavkaz baǵyty bizge Eýropa naryǵyna shyǵýǵa jol ashady. О́z kezeginde, Qazaq­stan Ázerbaıjan úshin Orta­lyq Azııa jáne Qytaı nary­ǵy­nyń qaqpasyn ashady. Biz­diń elderimizdiń Uly Jibek joly baǵytynda bolýy sal­dary­nan, tranzıt eki el ynty­maq­tas­ty­ǵy­nyń mańyzdy jáne bola­shaǵy bar negizgi kompo­nentine aınalyp otyr.

Osylaısha, 2015 jylǵy 3 ta­myzda Transkaspıılik ha­lyq­­aralyq kólik marshrýty (THKM) boıynsha «Alıat» Baký halyqaralyq saýda portyna Shıhezsy-Dostyq-Aqtaý-Alıat ba­ǵyty arqyly júrgen alǵash­qy konteınerlik poıyzy kelip jetti. 2015 jylǵy qarashada atalǵan marshrýt sheńberin­de Lıanıýngan-Ystanbul baǵy­tynda ekinshi konteınerlik po­ıyz jóneltildi. Bul marshrýt boıynsha QHR-dan Ázerbaıjanǵa júk tasymaldaý ýaqyty nebári 5 kúndi qurady. Baký-Tbılısı-Kars dáliziniń ashylýynan keıin júkterdiń Eýropaǵa jetkizilýi taǵy 7 kúndi quraıtyn bolady. Al teńiz joly boıynsha júkti Qytaıdan Eýropaǵa jetkizýge 30-35 kún qajet.

Osydan baıqalyp otyrǵan­daı, bul baǵytqa tek Qazaqstan, Ázerbaıjan jáne óńir elderi ǵana emes, sonymen qatar, Qytaı men Eýropalyq odaq ta múddeli.

Munyń barlyǵy Kavkaz dáli­ziniń qaı jaǵynan da tıim­diligin kórsetedi jáne bizdiń Ázer­baı­jan­men ekijaqty saýda-eko­no­mı­kalyq qarym-qaty­nas­tary­myz­dy jańa sapaly deń­geıge shyǵarady.

Statıstıkalyq málimetter kórsetip otyrǵandaı, belgili qar­jy-ekonomıkalyq jaǵdaı­larǵa baılanysty álemdik ekono­mıkanyń barlyq derlik sala­syndaǵy taýar aınalymdary aıtar­lyqtaı álsireı tústi. Osy­ǵan baılanysty biz qazirgi tań­da ulttyq ekonomıkany qol­daý­dyń jańa balamaly jol­daryn qarastyrýymyz qajet. Sondyqtan, bizdiń elderimizdiń tranzıttik áleýetin damytý máselesi – birinshi kezektegi mindet. Bolashaqta taraptar dál osy baǵytta ózara yqpal­das­tyqty damytatyn bolady.

Sonymen qatar, sapar aıa­synda eki el Kóshbas­shy­larynyń Birlesken deklarasııasy men birqatar úkimetaralyq Keli­simderge, sonyń ishinde halyq­aralyq avtokóliktik qatynas salasyndaǵy yntymaqtastyq jónindegi kelisimge, 1996 jylǵy 16 qyrkúıektegi tabys pen múlik salyǵyna qatysty qosarlanǵan salyq salý men salyq tóleýden jaltarýdy aldyn alý jónindegi Konvensııaǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizý týraly Hattamaǵa, eki el syrtqy saıası vedomstvolary arasyndaǵy yntymaqtastyq baǵdarlamasyna jáne basqa da qujattarǵa qol qoıady dep kútilýde.

– Jalpy, ekijaqty qa­rym-qatynastar qalaı damyp keledi? Bizdiń el­derimiz ara­syndaǵy saýda-eko­­no­mıka­lyq yntymaq­tastyqty qalaı baǵa­laısyz?

– Joǵaryda aıtyp ótkenimdeı, Ázerbaıjan biz úshin Kavkaz óńirindegi negizgi saıası jáne eko­nomıkalyq áriptes bolyp taby­lady. Biz ekijaqty qarym-qaty­nas­tyń ilgeri damýynyń bola­shaǵyna senimmen qaraı­myz. Bul jaqyn qarym-qaty­nas­tyń negizin Qazaqstan Respýb­lıkasynyń Prezıdenti – Ult Kóshbasshysy N.Á.Nazarbaev pen Ázerbaıjannyń jalpyulttyq Kóshbasshysy G.A.Alıev qala­ǵan. Búginde sol qarym-qaty­nas­tar qazirgi Ázerbaıjan Prezı­denti I.G.Alıevtiń tusynda da damýyn jalǵastyryp keledi.

Osy oraıda, taraptar ózderi­niń syrtqy saıası bastamalary­na barynsha ózara qoldaý kór­se­tip otyrady. Týystas mem­leket­tiń qoldaýyna ıe bo­l­ǵan Qazaqstannyń sońǵy bas­ta­ma­larynyń ishinde – Ázer­baı­jannyń «Astana EKSPO-2017» halyqaralyq maman­dan­dy­rylǵan kórmesine qatysýyn ras­taýy, sonymen qatar, BUU Qaýipsizdik keńesine 2017-2018 jyldar aralyǵynda turaqty emes múshelikke Qazaqstan kan­dıdatýrasyn qoldaýyn atap ótýge bolady. Biz óz kezegimizde Álemdik týrıstik uıymnyń Atqarýshy keńesine múshelikke Ázerbaıjan kandıdatýrasyn qoldadyq.

2016 jyldyń qorytyndysy bo­ıynsha Qazaqstan men Ázer­baı­jan arasyndaǵy taýar aı­na­lymy 124,38 mln AQSh dol­la­ryn qurady, bul 2015 jylǵy kórsetkishpen salystyrǵanda 7,9%-ǵa joǵary. Aldyńǵy jyl­dary bul kórsetkishter álde­qaıda joǵary bolǵanyn atap ót­ken jón. Atalǵan jaǵdaı jap­paı ekonomıkalyq quldyraý men álemdik ekonomıkadaǵy kúr­deli kezeńniń saldarynan týyn­dap otyr. Alaıda, qazirgi kez­de ta­raptar ózara saýda-ekono­mıkalyq qatynastardy demeıtin qosymsha ishki múmkindikterdi qarastyrýda.

Eki el arasyndaǵy taýar aınalym tizbegi sońǵy 10 jylda ózgere qoıǵan joq. Qazaqstannan Ázerbaıjanǵa jiberiletin eks­port­tyń negizgi bóligi mıne­ral­dy resýrstar (munaı men gaz), hı­mııa­lyq shıkizattar, as­tyq, ar­pa, elektrjabdyqtar enshisinde.

Qazaqstanǵa bıtým materıal­darynan alynǵan munaı ónim­deri, etılen polımerleri, ma­shı­na­­lar men mehanızmderge ar­nal­­ǵan jınaqtaýshy qural­dar, jınaqtalǵan qury­lys kons­­trýk­sııalary, aýylsharýa­shylyq ónim­deri ımporttalady.

О́tken jyldyń qarasha aıyn­da «Qazaqstan temir joly» UK» AQ men «Kaspıı teńiz keme sharýa­shylyǵy» AQ Stra­te­gııalyq yn­tymaqtastyq jónin­de, al «KTZ Express Ship­ping» AQ pen «ACSC logistics» JShQ bir­l­es­ken kásiporyn qurýdyń ne­giz­gi qaǵıdalary jóninde ke­lisse, osydan birneshe kún bu­ryn atal­mysh birlesken kásip­oryndy ashý jó­ninde resmı kelisimge qol qoıyldy.

Ekijaqty yntymaqtastyq­tyń kelesi mańyzdy baǵyty Qu­ryq pen Alıat teńiz portta­ry­n­yń jumys isteýi bolyp taby­la­dy. 2016 jyldyń jel­toq­san aıyn­da biz Quryq teńiz por­tyn­da júk ótkizý qýaty shamamen jylyna 4 mln tonnany quraıtyn pa­romdyq keshen qurylysyn aıaq­tadyq. Ol munaı ónimderin, dán­di daqyldardy, hımıkattardy, tyńaıtqyshtardy jáne basqa da júkterdi qaıta tıeýge baǵytta­lyp, júkterdi vagondardan túsirmeı-aq qaıta tıeýge múmkindik beretin bola­dy. Sondaı-aq, portta júk avto­kó­likterin qabyldaıtyn 2 pa­rom­dyq aılaq salynǵan.

Osy jyldyń 1 naýryzynda Qazaqstan, Ázerbaıjan jáne Grý­zııa arasynda Alıat-Aqtaý-Alıat jáne Alıat-Quryq-Alıat baǵyttary boıynsha temir jol jáne paromdar arqyly júk tasymaldaý sharttary kelisildi.

О́tken aptada Quryq teńiz portynan Baký halyqara­lyq teńiz saýda portyna alǵashqy júk kelip jetti.

Quryq porty Transkas­pıılik halyqaralyq kólik mar­shrýtynyń jelisinde ornalasqan. Bul atalǵan baǵyttaǵy kúnnen-kúnge artyp otyrǵan júk kólemin óńdeýde asa mańyzǵa ıe. Bizdiń elderimiz aımaǵyndaǵy ári qaraı kóliktik jobalardyń júzege asýyn eskere otyryp, bizge port­tarymyz arasyndaǵy ózara yqpaldastyqty arttyrý qajet, olardyń jumys tártibin rettep, kedendik standarttar men basqa da rásimderdi ortaqtandyrý máselesine nazar aýdarýymyz kerek dep sanaımyz.

– Qazirgi tańda bizdiń el­derimiz arasynda qandaı or­taq jobalar bar?

– Búginde Qazaqstanda ázer­baı­jandyq kapıtaldyń qaty­sýymen 700-den asa kompanııa tir­­kel­gen. Al Ázerbaıjanda qa­zaq­­s­tandyq kapıtaldyń qatysýy­men 60-qa jýyq fırma tirkelgen.

2007 jyldan beri Baký qa­la­sy­nyń aýmaǵynda qazaqstan­dyq as­tyqty qabyldap alatyn jáne qaıta tıeıtin Qazaqstan-Ázer­baıjan birlesken «Baký as­tyq termınaly» JShQ ká­sip­orny jumys istep keledi. Kásip­orynnyń negizin 15 myń ton­na astyqty ýaqytsha saqtaı­­tyn 5 súrleýshimen jabdyqtalǵan astyq termınaly quraıdy. Termınaldyń ónimdilik qýa­ty saǵatyna 300 tonna astyq­ty qaıta tıeýge jetedi, al qaıta tıeý­diń jyldyq kólemi 500 myń tonna astyqty quraıdy. Ázer­baıjandy joǵary sapaly as­tyq­­pen qamtýdan bólek, Baký ter­mınaly qazaqstandyq astyq­ty Kavkaz jáne Qara teńiz óńiri­ne, sondaı-aq EO elderine reeks­porttaýǵa mańyzdy úles qosady.

2014 jyly Elbasymyz ÁR Prezıdenti I.Alıevpen kezdesýi barysynda Ázerbaıjannan Qazaqstanǵa jemis-kókónisterdi tasymaldaý kólemin arttyrý jóninde, sondaı-aq Qazaqs­tan­nyń batysynda, Aqtaý qala­syndaǵy «Aqtaý teńiz porty» EEA aýmaǵynda iri logıstıkalyq ortalyq salý múmkindigi týraly másele kótergen edi. Ázerbaıjan tarapy bul usynysty qoldap, Aqtaý qalasynda «Azersun óndirý jáne logıstıka ortalyǵynyń» qurylysy bastaldy. Qazirgi ýaqytta qurylys jumystary tolyq aıaqtaldy jáne ortalyq óz jumysyna kiristi. Bul bizdiń elimizdiń batys oblystaryn azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselesin sheshýge oń yqpal eteri sózsiz.

– Siz óz sózińizde Ázerbaıjan «Astana EKSPO-2017» kór­mesine qatysady dep aıtyp óttińiz. Osy týraly toly­ǵyraq aıtyp berseńiz?

– Rasynda da, Ázerbaıjan eń alǵashqylardyń biri bo­lyp óziniń «Astana EKSPO-2017» Halyq­aralyq maman­dan­dyryl­ǵan kórmesine qatysat­ynyn ras­ta­dy. О́tken jyl­dyń jeltoqsan aıyn­da Ázer­­baıjannyń «Astana EKSPO-2017» kórmesine qaty­sýy týra­ly Kelisimge qol qoıyl­dy. Áze­rbaıjan tarapynan Keli­simge ÁR Energetıka mınıstri, Ázer­baıjan atynan ulttyq sek­sııa komıssary bolyp taǵaıyn­dalǵan Natıg Alıev myrza qol qoıdy.

2017 jylǵy 9 shilde kórme­degi Ázerbaıjan Respýblıkasy­nyń ulttyq kúni bolyp belgilendi. Uıymdastyrýshylarmen jalpy kólemi 403 sh.m. quraıtyn kórme pavılony berildi. Qazirgi tańda ulttyq pavılondy rásimdeý máselesi talqylanýda.

2016 jyly «Astana EKSPO» Ulttyq kompanııasy Ázerbaı­jannan áleýetti týrıster men kórme qatysýshylaryn tartý maqsatynda roýd-shoý ótkizdi. Atalǵan is-sharada qatysýshylar sanynyń óte joǵary bolǵanyn atap ótkim keledi, bul degenimiz ázerbaıjandyq týragenttikter men týroperatorlardyń kórmege degen qyzyǵýshylyǵyn kórsetedi ári Astanaǵa ázerbaıjandyq týrısterdiń kóptep kelýine múm­kindik ashady.

– Ekijaqty qarym-qaty­nasta qandaı da bir sheshimin tap­paǵan máseleler nemese áli kúnge deıin tıisti nazar aýda­ryl­maı kelgen salalar bar ma?

– Týrasyn aıtqanda, bizdiń el­derimiz arasynda, árıne, aı­tar­lyqtaı qarama-qaıshy­lyq­tar joq. Halyqaralyq kún tár­tibinde Qazaqstan men Ázer­baı­jan kózqarastary men us­tanymdary uqsas deýge bola­dy. Bul mańyzdy ǵalamdyq máse­le­lerge de, sondaı-aq aımaqtyq sı­pat­­taǵy máselelerge de qatysty.

Keń aýqymdy ekijaqty má­se­­leler Úkimetaralyq ko­mıs­­sııa­nyń arqasynda óz sheshim­­derin taýyp keledi. Degen­men, ómir bir ornynda turǵan joq jáne ara-tura jekelegen saýda-ekonomıkalyq, bıznes sıpatyndaǵy máseleler týyndap otyrady. Biraq, aıta ketý kerek, biz olardy ýaqtyly ózara ulttyq múddelerimizdi eskere otyryp sheshýge tyrysamyz.

Qazaqtar men ázerbaı­jan­­dar­dyń eń aldymen ortaq tamy­ry, ortaq tarıhy bar ǵoı. Bizdiń elderimizdiń mádenıetteri óte jaqyn. Sondyqtan da, meniń oıym­sha, bul máselege de óz deń­geıinde nazar aýdarý qajet.

2015 jyly elshilik Baký mem­lekettik ýnıversıtetimen birlese otyryp, Qazaq handyǵy­nyń 550 jyldyǵy men Abaı Qunan­baev­tyń 170 jyldyǵyna arnalǵan halyqaralyq kon­fe­rensııa uıym­dastyrdy. Is-sharaǵa Túrki keńe­siniń aıa­syn­d­aǵy uıymdardyń Bas ha­t­­­shy­lary, jergilikti zııaly qaýym, Ázerbaıjan Ulttyq ǵy­lym aka­demııasynyń basshy­lyǵy, ÁR Mıllı Medjılıs depý­tattary, sondaı-aq Qazaqstan, Ázer­baıjan, Qyrǵyzstan, О́zbek­stan jáne Túrkııanyń bel­gili ǵalymdary qatysty. Sony­­men qatar, Túrki Aka­de­mııasymen birlese oty­ryp, Qazaq handy­ǵy­nyń 550 jyl­dyǵyna arnalǵan ázer­baıjan tilin­de kitap shy­ǵa­ryp, onyń tusaýkeserin atalǵan kon­­ferensııada ótkizdik.

Sonymen qatar, ótken jyl­dyń ekinshi jartysynda má­de­nı saladaǵy mańyzdy saparlar oryn aldy. Mysaly, Ázer­baı­janda ótken TÚRKSOI Turaqty keńesiniń 34-shi otyrysynda Ázer­baıjannyń kóne Shekı qa­lasy Túrki áleminiń 2017 jyl­ǵy astanasy estafetasyn qazaq­stan­dyq Túrkistan qalasyna berdi.

2016 jyldyń jeltoqsan aıynda Ulttyq horeografııa akademııasy delegasııasynyń Baký horeografııalyq akademııasyna sapary ótip, onyń nátıjesin­de eki el akademııalary arasynda yntymaqtastyq pen ózara túsi­nistik jónindegi Memo­ran­dýmǵa qol qoıyldy.

Al 2017 jylǵy 29 naýryzda el­shilik pen atalmysh ortalyq bir­­lese otyryp, Abaıdyń eń úz­dik shyǵarmalarynyń ázer­baı­jan tilindegi kitabynyń tusaý­­ke­serin uıymdastyrdy. Ázer­­baıjanda búkil túrki álemi­niń maqtanyshy retinde syılaı­tyn jáne baǵalaıtyn uly Abaı­dyń eńbekteri Táýelsizdik jyl­darynda alǵash ret ázer­baıjan tiline aýdaryldy.

Bıyl mamyr aıynda Qazaq­stan sportshylarynyń úlken dele­gasııasy Ázerbaı­janda óte­tin IV Islam oıyndaryna qatyspaq.

Qoryta aıtar bolsaq, ekijaq­ty saıası-ekonomıkalyq, mádenı jáne t.b. qarym-qatynas­tary­myz jyldan-jylǵa arta túsýde.

Áńgimelesken

Arnur Asqar,

«Egemen Qazaqstan»