Beıbitshilik pen turaqtylyqtyń jaqtaýshysy

Baısaldy is-qımyl berekege bastaıdy

Qazaqstannyń kórshi memleketter­men jáne álemniń ózge de aı­maq­tarymen beıbit qatar ómir súrýi, yn­ty­maqtastyǵy eldiń halyqaralyq qa­ty­­nastar salasyndaǵy strategııalyq she­­shimderiniń oń nátıjesi bolyp taby­lady. Men osy oraıda, eń aldymen, Qazaqstan memlekettiliginiń qalyptasýy men damýynda Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń eńbegi óte zor ekenin atap ótkim keledi. Qazirgi tańda júrgizilip otyrǵan syndarly saıasattyń arqasynda Qazaqstan ósip-órkendegen, beıbitshilik súıgish memleket retinde álemge tanyldy.

Qazaqstanda qolǵa alynǵan konstı­tý­sııalyq reformalar qazirgi álemdik syn-qaterlerge eldiń laıyqty jaýaby bo­lyp tabylady. Osyǵan baılanysty Pre­zı­dent Nursultan Nazarbaevtyń ózi álemde memlekettik qurylystyń ám­bebap modeli joq, bári de izdenis ús­tinde ekenin atap kórsetti.

«Qazaqstan Respýblıkasynyń Konstı­tý­sııasyna ózgerister men tolyqtyrýlar engizý týraly» zań jo­basy búkilhalyqtyq talqylaýǵa usy­nyldy. Ony halyq bir aı boıy jan-jaq­ty talqylady. Bul óte mańyzdy sha­ra boldy. Iаǵnı, árbir qazaq­stan­dyq­qa konstıtýsııalyq reforma j­ó­nindegi pikirin bildirip, usynystaryn aıtýǵa múmkindik berildi. Meniń oıymsha, Qazaqstan osylaısha óziniń de­mo­kra­tııalyq turǵyda damýdyń dańǵyl jo­lynda ekenin taǵy bir ret dáleldedi.

Qazaqstanda bolyp jatqan eleýli oqı­ǵa­larǵa bizdiń uıymǵa múshe mem­leketterdiń barlyǵy erekshe qy­zy­ǵý­shylyq bildiredi. Biz árqashanda Qazaqstannyń tańdaýyna, halqynyń erkine qurmetpen qaraımyz.

Túrki keńesi – bedeli bıik uıym

Túrkitildes memleketter ynty­maq­­tas­­tyǵy keńesi (Túrki keńesi) – túr­­ki­til­des elder arasyndaǵy yn­ty­maq­tas­tyqty jan-jaqty qoldaýdy bas­ty maqsaty sanaıtyn memleketaralyq uıym bolyp tabylady. Uıym 2009 jy­ly Ázerbaıjannyń Nahchyvan qa­la­­syn­­da ótken Túrkitildes memleketter bas­­shy­larynyń sammıtine qol qoıyl­ǵan Na­hchyvan kelisimi negizinde quryl­ǵan.

Uıymnyń quryltaıshylary ári músheleri Ázerbaıjan, Qazaqstan, Qyrǵyzstan, Túrkııa memleketteri bolyp tabylady. Al búgingi Túrki keńesi ótken ǵasyrdyń toqsanynshy jyldarynda uıymdastyrylǵan Túrkitildes memleketter basshylary sammıtteriniń nátıjesinde dúnıege kelgen halyqaralyq uıym desek, artyq aıtqandyq emes.

Túrki keńesi qurylǵaly beri múshe elder syrtqy ister mınıstrleriniń 11 ret resmı jáne beıresmı otyrystaryn ótkizipti.

Qazirgi tańda Túrki keńesiniń Hat­shy­lyǵy 14 baǵyt boıynsha múshe mem­­leketter arasyndaǵy kópjaqty yn­­tymaqtastyqty júzege asyrýda. Naqtylaı aıtqanda, Hatshylyq Túrk­SOI, TúrkPA, Halyqaralyq Túr­ki akade­mııasy, Túrki mádenıeti men mura­sy qory syndy mádenıet salasyna qa­tys­ty basqa da enshiles uıymdarmen bir­lese otyryp, saıası-ekonomıkalyq, mádenı-gýmanıtarlyq jáne bilim berý salalarynda qyzmet etýde.

Máselen, Túrki keńesi túrki memle­ket­teriniń eko­nomıkalyq yntymaq­tasty­ǵyna basa nazar aýdarady. Jyl saıyn túrki­tildes elderdiń Isker­lik keńesi jáne bıznes-forým uıym­das­tyrylyp otyrady. Bul óz kezeginde múshe memleketter kásipkerlerin birik­tirip, olardyń ózara ynty­maqtasýyna jol asha­dy. Múshe memleketter ekonomıkasyn yntalan­dyrý, ınvestısııalyq belsendilikti arttyrý jáne jeke sektor­lar arasyndaǵy iskerlik baılanystardy keńeıtý maq­satynda bir­lesken ınves­tısııalyq portal iske qo­sylǵan. Túrki keńesi Trans­kaspıı kólik baǵytyn qurýǵa kóp kúsh jumsady. Bul Batys pen Shy­ǵys ara­syndaǵy tıimdi saýda joly bolyp tabylady.

Sońǵy eki jyl kóleminde týrızm salasy boıynsha ózara ynty­maqtastyqty keńeı­tý jumystary qar­qyn aldy. Bul oraıda tý­rıs­tik baǵyttardyń tar­tymdylyǵyn arttyrý úshin elderimiz arqyly ótetin Uly Jibek jolyn jańǵyrtý mańyzdy. Túrki keńesiniń «Zamanaýı Jibek joly» atty birlesken qa­nat­qaqty jobasyn daıyndaýy atalǵan saladaǵy yntymaqtastyqty damytýdyń mańyzdy qadamy bolyp tabylady.

Túrki keńesi buqaralyq aqparat quraldaryna basa kóńil aýdarady. Múshe memle­ketterdiń resmı aq­parat agenttikteri Túrki keńesi aıasynda ynty­maq­tasýda. Sondaı-aq, Ha­lyq­aralyq Túrki telearnasyn qurý jumystary jal­ǵastyrylýda. Jalpy, Túr­ki keńesi úshin aqparat­tyq-kommýnıkasııalyq teh­­nologııa jáne energe­tı­ka salalaryndaǵy ynty­maqtastyq jańa baǵyttar bolyp sanalady.

Túrkitildes memle­ketterdiń ortaq mádenıeti, tili jáne tarıhy­nyń arqa­synda Túrki keńesi óńirlik yntymaqtastyqtyń biregeı úlgisin kórsetýde. Máselen, bilim berý salasyndaǵy naq­ty nátıjeleriniń biri XV ǵasyrdaǵy túrki halyq­tarynyń tarıhy týraly ortaq túr­ki tarıhy oqýlyǵyn ázirleý bolyp tabylady. Bul oqýlyqty múshe memleketterdiń tıisti mınıs­trlikteriniń maquldaýymen Halyq­aralyq Túrki akademııasy daıyndady. Qazirgi tańda akademııa geografııa jáne ádebıet boıynsha jalpy túrki oqýlyqtaryn, sondaı-aq, túrki álemi tarıhynyń anyqtamalyǵyn ázirleý ústinde.

Keńes quzyretti halyq­aralyq uıymdarmen ynty­maqtasý jáne úılesimdi jumys isteý máselesin jolǵa qoıdy. Ol BUU jáne onyń ınstı­týttarymen, sondaı-aq, 19 halyqaralyq uıymmen myqty qatynas, senimdi áriptestik ornata bildi. Múshe memleketter organdary men halyqaralyq uıymdar arasynda 30-dan astam memorandým jáne hattamalarǵa qol qoıyldy. Túr­ki keńesi Ekonomıkalyq ynty­maqtastyq uıymynyń (EYU) baı­qaýshysy már­tebesin aldy. Budan bólek BUU Bas Assambleıasy men Islam Yntymaqtastyǵy Uıymyna (IYU) baıqaýshy mártebesin ıelený máselesi qarastyrylýda.

Sonymen qatar, Túrki keńesi Eýro­padaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymy (EQYU), Dúnıejúzilik keden uıymy (DKU), Azııadaǵy ózara is-qımyl jáne senim sha­ralary jónindegi keńes (AО́SShK) sekildi taǵy basqa da bedeldi qurylymdarmen jaqsy qarym-qatynas ornatqan.

Qazaqstannyń róli aıryqsha

Túrki álemindegi Qazaq­stannyń róli jáne Prezıdent Nursultan Nazarbaev­tyń asa mańyzdy orny daý týǵyzbaıdy. 2015 jylǵy 11 qyrkúıekte Astanada ót­ken Túrki keńesiniń 5-Sam­mıtinde men Mem­leket basshysy N.Nazarbaevtyń qabyl­­daýynda boldym. Sol sátte men Qa­­zaq­stan basshysynyń kóshbasshy re­tindegi kóregendigine anyq kóz jetkizdim.

N.Nazarbaevtyń bastamasymen, bizdiń uıymymyzdan bólek, shtab-páteri Baký qalasynda ornalasqan Túrkitildes memleketterdiń Parla­menttik Assambleıasy (TúrkPA), shtab-páteri Astanada ornalasqan Ha­lyq­aralyq Túrki akademııasy syndy halyqaralyq uıymdar quryldy.

Prezıdent N.Nazarbaev 2006 jyly Túrkitildes memleketter basshylarynyń sammıtinde Túrki­tildes mem­leketterdiń yntymaq­tastyq odaǵy dep atalatyn (Túrki keńesi) halyqaralyq uıym qurý týraly usynys bildirdi. 2009 jyly bizdiń Hatshylyq quryldy. Túrki keńesi qurylǵanǵa deıingi jáne keıingi keńesterdiń barlyǵyn esepke alar bolsaq, bas-aıaǵy 15 sammıt ótti. Olardyń barlyǵyna Nursultan Nazarbaev tike­leı ózi qatysyp otyrdy. Qazaqstan Prezıdenti Túrki keńesiniń kóp­tegen jobalarynyń ıdeıalyq basta­mashysy bolyp tabylady. 2012 jy­ly Pre­zıdent N.Nazarbaev Túrkııa prezı­denti Abdolla Gúlmen birge Túrki keńe­si týynyń kóte­rilýiniń resmı saltanatyna qatysqany sımvoldyq mánge ıe.

Qazaqstan eki jyldan beri bizdiń uıymnyń tóraǵasy bolyp, bul mindetti tabysty atqaryp kele jatqanyn atap ótý kerek. Qazaq­stannyń tóraǵalyǵy ke­zin­de kóptegen jobalar júzege asyryl­dy. Bul oraıda Túrki keńesiniń BUU jáne IYU baıqaýshysy mártebesin ıe­lenýi máselesin ilgeriletýde Qazaqstan ma­ńyzdy ról atqarǵanyn atap ótkim keledi.

Astana – bitimgershilik bastaýynda

Sırııadaǵy ahýaldy retteý jóninde qosymsha platforma retinde As­tananyń tańdalýy Qazaq­stannyń bitimgerlik qyz­metiniń asa zor ma­ńyzǵa ıe ekendiginiń aıqyn kórinisi.

Qazaqstan óz táýel­sizdiginiń alǵash­qy jylda­rynda-aq qýatty ıadrolyq arsenaldan bas tartyp, sol arqyly halyqaralyq qaýip­sizdikti nyǵaıtýdy, memleket­terdiń arasyndaǵy beıbit ynty­maqtastyqty jáne jahandyq problemalar men qaqtyǵystardy sheshýde halyqaralyq uıym­dardyń rólin arttyrýdy qol­daıtynyn is júzinde dáleldedi. Kúni búginge deıin Qazaqstan álemge ıadrolyq qarýsyzdaný jáne ony taratpaý boıynsha kósh­basshylardyń biri retinde tanymal.

Sonymen qatar, táýel­sizdiktiń 25 jylynda Qazaq­stan memleketaralyq deńgeıdegi halyqaralyq sharalardy joǵary dárejede ótkizý isinde úlken tájirıbe jınady. Jyl saıy­n Qazaq­standa túrli deńgeıdegi kóp­tegen halyqaralyq sharalar ótedi. Qazaqstanda EQYU, IYU, ShYU, TMD, Túrki keńesiniń jáne basqa da halyqaralyq uıymdardyń sammıtteri ótti. Meniń oıymsha, Qazaqstan álemdik deńgeıdegi túrli sharalar men kelissózder úshin turaqty ári senimdi alań bolyp tabylady.

Sonymen qatar, Qazaq­stannyń Reseı men Túrkııa qatynastaryn jaq­sartýdaǵy mámileger retindegi rólin aıryqsha atap ótken jón. Qazaqstannyń BUU Qaýip­sizdik Keńe­siniń turaqty emes músheligine saılanýy barsha dúnıe júziniń eldiń bitimgerlik qyzmetine degen berik seniminiń dáleli.

Sol sebepti, Sırııadaǵy ahýaldy retteý máselelerin talqylaý boıyn­sha qosym­sha platforma retinde Asta­nanyń tańdalǵany eshkimdi tańǵaldyrǵan joq. Astanadaǵy kelissózder Sırııadaǵy ahýaldy retteý boıynsha mańyzdy sheshimderdiń qabyldanýyna yqpal etedi.

Ramıl Hasanov,

Túrki keńesiniń Bas hatshysy