Mańyzdy memlekettik máselege daıyndyqpen keldik

– Aldymen qordyń qu­ry­lýyna toq­tala ketseńiz jáne bu­­rynǵy olqy­lyq­tardy bol­dyr­­maýdaǵy qadamdar jaıyn aıtyp ótseńiz.

– О́tken ǵasyrdyń 90-shy jyl­darynda osy salada atqa­ryl­ǵan jumystardyń bári sol za­manǵa sáıkes júrdi. Ol bir qı­yn ýaqyt edi ǵoı. Al jańa ǵa­syrda, ásirese, onyń ekinshi on jyldyǵynda otandyq me­dı­sı­nada aıtarlyqtaı ózgerister bol­­ǵany anyq. Memlekettiń ar­naıy baǵ­dar­lamasymen 100-den astam aýrýhana sa­lyn­dy, el kólemindegi barlyq em­deý me­­kemeleri kúrdeli jón­deý­den ótkizildi, ýaqyt talabyna saı sheteldik ozyq qural-jab­­dyqtar, qondyrǵylar alyn­dy­. Osy­laısha, salanyń ma­te­rıaldyq-teh­nı­kalyq tur­ǵy­dan jabdyqtalǵan senimdi ir­­­getasy qalandy, qajetti ma­man­­dardyń úl­ken shoǵyry shetel­der­de oqytylyp, biliktilik deń­geıi kóterildi. Barlyq aýrýh­a­na­lar men emhanalardaǵy qyz­met kórsetýdi jaqsartý úshin El­basynyń tapsyrmasymen ult­tyq biryńǵaı densaýlyq saqtaý júıe­si engizildi. Máselen, bu­ryn­­ǵy bıýdjettik densaýlyq saq­taý júı­esi modelinde qa­r­a­­-

jat aýrýhanadaǵy bó­lim­der men tósek sanyna jáne qan­sha maman eń­bek etetinine baı­lanysty bólinetin. Emdeý me­ke­mesi úlken bolǵan saıyn qar­jy da kóp qarastyrylatyn. Onyń ishin­de operasııalardyń kúr­de­liligi, emniń tıim­diligi, kó­mek­tiń sapasy sııaqty ólshemder es­kerilmeıtin. Tek bıýdjetten qar­jy bó­li­nip jatatyn.

Jańa júıedegi basty ózgeris – aýrýhana men emhananyń qan­sha adam emdeý sapasy men nátıjesiniń qandaı bo­lýy esep­ke alynyp baryp qarajat bó­­li­nýimen erekshelenedi dep tú­­singen jón. Naýqastyń dı­a­g­-

nozy kúrdeli bolǵan saıyn onyń quny da óse túsedi. Son­­dyqtan, kúr­deli aýrýdy em­­deýge kóbirek qarjy bo­sa­ty­lýy qarastyrylady. Naq­ty­­laı ketsek, elimizde sońǵy 5-7 jyl arasynda baý­yr, búı­rek, júrek almastyrý syndy ope­­­rasııalardyń qarqyndy da­mýy­nyń prı­n­sıpi osy júıege ne­gizdeldi. Úkimet ta­rapynan kúr­deli operasııalarǵa qo­maq­ty qar­jy bólindi.

Buryn shetelge baryp, orasan kóp aqsha shyǵaryp jasalatyn operasııalar qa­zir ózimizde de atqarylady. Biraq biz qa­jetti organ aýystyrý syndy kúrdeli ope­rasııalarmen naýqastardyń 60 paıyzyn ǵana qamtyp otyrmyz. Al ári qaraı qa­jettilikti tolyq óteý úshin bizge qar­jy­lan­dyrýdyń basqa júıesi kerek bol­dy. Bul úshin álemdik tá­jirıbege súıengende tıimdisi osy MÁMS degen baı­lamǵa toqtadyq.

Negizinde MÁMS júıesine ený kez­deısoq paıda bolǵan dúnıe emes. Osy­dan 6-7 jyl buryn mınıstrlikte me­dı­-

sınalyq qyzmetterge aqy tóleý ko­mı­teti qurylyp, bar­lyq qarajat sol ar­qyly ótip kel­di. Bul – jańa júıege ótý­diń bi­ri­nshi satysy bolatyn. Jáne kóp­­shilik qaýiptenip júrgen burynǵy min­detti medısınalyq saq­tandyrýdan aı­yr­mashylyǵy jer men kókteı. Búginde sa­la­daǵy ınfraqurylymdar tegis daı­yn. So­dan beri aqparattyq júıe­niń ózi de damyp ketti. Al­ǵashqy júıe ómirge kelgende tip­­ti ınternet pen elektrondy posh­ta da aty­men bolǵan joq.

– Mindetti medısınalyq saq­­tan­dy­­rýǵa medısınalyq mekemelerdiń qa­tysýy qalaı júrgiziledi?

– Bizdiń maqsatymyz – pa­sı­ent­terge jan-jaqty ári yń­ǵaıly jaǵdaı tý­ǵy­zý. О́ki­nish­ke oraı, qazir qarajat je­tis­­peýshiliginen bıýdjetke qa­ras­ty emdeý me­kemelerine jeke­men­shik medısınalyq uıym­dar­dyń mamandaryn tartý óte qıyn. Al saqtandyrý júıesinde jekemenshik já­ne jeke dári­ger­lik kabıneti bar maman­dar­­dy tar­týǵa keńinen jol ashylady. Aza­­mattar qaı emdeý ornyna, ol ıakı je­kemenshik pe, álde tur­ǵylyqty je­ri boı­yn­sha tir­kelgen mekemesi me, qaı­sy­sy­na ba­ryp emdelemin dese de óz erki. Demek, qaı orynǵa barsa da qarjyny bir ǵana kóz­den – MÁMS júıesinen alady. Biz al­daǵy 2-3 jyldyń kóleminde emhanalyq-ambýlatorlyq kó­mek kórsetetin mekemeler sanyn je­kemenshik uıymdardy tartý arqyly 50 paıyzǵa arttyrýdy kózdep otyrmyz. Stasıonarlyq kómek kór­setetinderdi de osylaısha 40-45 paı­y­zǵa kóbeıtsek, búgingi tolyp jatqan ke­zek kútý, mamandardyń jetispeýshiligi syn­­dy problemalar sheshiledi. Ar­naıy ma­man­nyń kómegin sarylyp kútip júrmeı, tez arada qaralýyna, emdelýine jaǵdaı ja­salady.

Sonymen birge, halyqty dá­ri-dár­mekpen qamtamasyz etý­degi túıindi má­se­leler de oń­­taıly sheshilmek. Máselen, dıs­­­panserlik esepte turǵan naý­­qastarǵa be­r­iletin tegin dá­rilerdi bólýge jyl saıyn ten­der júrgizilip, básekelestik jaǵ­daı­ynda jylda fırma aýysyp tu­rady da, keıbir dárilerdiń je­timsizdigi baıqalady. Al my­na júıe­de qolynda lısenzııa­sy bar árbir dárihana resept boıyn­sha dárilerdi bosata beredi. Ara­daǵy deldaldar joıylyp, dá­ri­hana men qor tikeleı jumys is­teıdi. Budan eń aldymen pası­ent utady. Buryn dárisin alý úshin jol júrip belgili bir dá­rihanalarǵa baratyn bolsa, en­di úıiniń qasyndaǵydan-aq ala salady. О́tkende Elbasy dá­rilerdiń ba­ǵasyn qaraý týra­ly tapsyr­ma berdi. Endi dári-dármek ba­ǵasy memleket tarapynan be­ki­tilgende qor úshin naýqastyń dá­rini qaı dárihanadan alǵany ma­ńyzdy emes, tıisti qarajatyn aý­daryp otyrady.

Qor jumysyndaǵy nazar aýdararlyq taǵy bir dúnıe – sarapshylyqqa elimizdegi eń bilikti mamandardy tartý. Iаǵnı, adamdar tarapynan medısınalyq qyzmet kór­­se­týde narazylyq týǵan jaǵdaıda anyq-qa­nyǵyna jetip, sapasyn tekserip, sa­ra­laı­tyn, pasıenttiń quqyǵyn qorǵaıtyn ar­naıy organ qurylady.

– Bizde buryn da keıbir azamattar erik­ti medısınalyq saqtandyrýmen qam­­tylyp keldi, endigi jerde ondaı kom­­panııalardyń jumystarynda qan­daı ózgerister bolýy múm­kin?

– О́mir ózgerip, qoǵam da­myǵan saıyn adamdardyń qa­jet­t­iligi de artyp oty­ratyny zań­dylyq. Sondyqtan da, bar­ly­ǵyn tolyq óteý múmkin emes. Keıbir plastıkalyq, ko­s­­-

metologııalyq, tis emdeý sııa­q-

ty qyzmet túrlerin MÁMS júıe­si qam­tymaıdy. Erikti saq­tandyrý bizdiń júıe­niń pa­ketine kirmeıtin qyzmetterdi kór­sete beredi.

– Zań boıynsha jumys berýshi mekeme, kompanııa óz qyzmetkeri úshin qorǵa tó­­lem aýdarady. Jáne bul jyl saıyn bir­te-birte kó­te­rilip oty­rady. Osy ret­te qor­ǵa qa­rajat jınalýda ta­ǵy bir má­­sele týyndaıtyn tá­riz­di. Áleý­mettik tó­lem­der­diń mól­sherin azaıtý úshin shy­­­na­­ıy jalaqy jasyrylyp, onyń mól­she­ri tómen kór­se­ti­lýi­nen qaýip joq pa?

– Saýalyńyz oryndy, qazir Zań joba­sy Májiliste jatyr. Árıne, júıeni keri tar­tatyn jaıttardy zańmen rettep, zań­men qorǵamasa bolmaıdy. Sol se­bep­ten de, tólenetin jarna kó­lemin áýeli 1 paı­yz, odan keıin 3 paıyzǵa deıin birte-bir­te kóbeıtý kózdelýde. Bul densaýlyq saq­taý sa­lasyna tıis­ti salyq tárizdi bol­ǵan­dyq­tan ony buzǵandarǵa zań arqyly sha­ra qoldanylmaq.

– Bizde ózin ózi jumyspen qam­typ júr­gen azamattar bar. My­saly, baza­r­da­ǵy shaǵyn ká­sip­k­erler saqtandyrý jar­nasyn qalaı tóleıdi?

– Bul máseleniń birneshe she­shimi bar. Birinshiden, mundaı azamattardyń sana­tyndaǵy tul­ǵa «jumyssyzbyn, qor­ǵa jarna tóleıtin jaǵdaıym joq» de­se, áleýmettik qorǵaý me­kemesine baryp jumyssyz re­tinde tirkelýi tıis. Ju­mys­syz­­dar úshin qajetti qa­ra­jatty me­mleket be­­redi. Al eger «men jeke kásipkermin, qor­­ǵa ózim jeke jarna tólep tu­ramyn» de­se, kez kelgen ekinshi deńgeıli bankke baryp, belgilengen mólsherdegi jarnany tólep tu­rýyna bolady. Úshinshisi, je­ke kásipker emes adamnyń da ekin­shi deńgeıli bankter arqyly óz erkimen jarna tólep turýy. Qa­zir turǵyndar MÁMS qoryna jar­na tólemesem medısınalyq kó­mek ala almaı qalamyn ba dep qorqyp jatyr. Bul durys emes, negizi saqtandyrý júıesinen tys qalǵan azamatqa kómek jasalady, tek ol josparly túrde beriletin dárigerlik járdem qyzmetin paıdalana almaıdy, al shu­ǵyl kómekke esh tosqaýyl joqtyǵyn kim-kimniń de bilgeni jón.

– Barlyǵy jospardaǵydaı at­qa­rylsa, MÁMS júıesinen ha­lyq uta­dy, al saladaǵy qyz­metkerler úshin qan­sha­lyq­ty tıimdi, olardyń eń­be­k­aqy deń­geıine ózgerister ákele me?

– Negizinen bizdiń júıede eki keıip­ker bar. Birinshi – naýqas, ekinshisi – dáriger. Al qor osy negizgi eki keıipker arasyndaǵy bar­lyq jumystardy jaq­sart­ý-

dy kóz­deı­di. Sondyqtan, eki keı­ip­ker­diń biri ra­zy, ekin­shi­si­niń kóńili orta bol­sa, onda jaǵ­­daı búgingiden jaqsara qoı­maıdy. Biz dárigerlerdi osy júıe­ge yntalandy­rýy­myz kerek. Bul jerde, árıne, eńbekaqy kó­­le­mi mańyzdy ról atqarady. Osy ret­­te Almaty, Astana qa­la­­la­rynda qa­nat­qaqty jobalar iske asyrylyp, emha­na­lar ishindegi aqy tóleý jumysyn oń­taı­ly júrgizý máselesi nazarda boldy. Ná­tıjesin qaraǵanda, dárigerlerdiń eń­bekaqylaryn kóterýge múmkindik týatyny belgili boldy.

– Qorǵa jınalǵan qara­jat­­tyń jum­sa­lýy jónin­de ashyq aqparat bola ma?

– Árıne, qor jumysy ashyq júr­­gizi­le­di. Birinshi kúnnen bas­tap qarjy qaıda, qa­shan, qan­daı maqsatqa jumsaldy degen esep qordyń saıtynda turady. Ekin­shiden, qor­dyń janynda qo­ǵamdyq keńes jumys is­teıdi. Oǵan mınıstrlik qyzmetkerleri, ÚEU, qoǵam belsendileri qatys­ty­rylady. Ári qarajat Ulttyq bank esebinde bola­tyn­dyqtan, qaýiptenetin eshteńe de joq.

Áńgimelesken

Anar TО́LEÝHANQYZY,

«Egemen Qazaqstan»