Yryzdyqty molaıtýǵa umtylys

Keıingi eki jylda óńirde tıimdi aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn ósirýge baǵyt alý belsendi júrgizilip keledi. Byltyr mol ónim alǵan aqmo­lalyq dıqandar Jol kartasy aıasynda ósimdik sharýashylyǵyn ártaraptandyrý boıynsha jumyla eńbek etip jatyr. Bir aıta keterligi, dıqandar maıly daqyldar alqabyn ulǵaıtýǵa nıetti. Bıyl bul kólem birshama arta túspek. О́ńirde maıly daqyldar alqaby 600 myń gektarǵa ulǵaıady dep kútilýde.

О́ńirdegi mal sharýashylyǵyn damytýǵa eń aldymen mal azyǵy qajet. Bıyl aýyl sharýashylyǵy qurylymdary mal azyǵyna qajetti daqyldardy 377,9 gektarǵa ósirmekshi. Bul oraıda tııanaqty jumysymen kósh bastap otyrǵandar da bar. Astrahan aýdany buryn 11,6 myń gektarǵa mal azyǵyn egetin bolsa, bıyl bul kólemdi 42,5 myń gektarǵa ulǵaıtýdy josparlaýda. Dál osyndaı ilgerileý Esil, Býrabaı, Shortandy aýdandarynda da bar. Kerisinshe, mańyzdy máselege jete kóńil aýdara almaǵandar da bar ekenin aıta ketýge tıistimiz. Mal azyǵy ósiriletin alqaptardy Ereımentaý, Selınograd, Jarqaıyń aýdandary azaıtyp alyp otyr. Demek bul aýdandarda altyn dán ósirýmen qatar aqtyly mal basyn kóbeıtýge yjdahatty kóńil bólinbeıdi. Osyǵan baılanysty óńir basshylary mal azyǵy daqyldarynyń ósirý kólemin 260 myń gektarǵa jetkizý qajet degen mindet qoıyp otyr.

Ekinshi nan sanatyndaǵy kartop ósirý jospary birqatar aýdandarda qysqaryp qalǵan. Qaı ýaqytta bolmasyn, kartop daqylyna suranys mol. Aqmolalyqtardyń dastarqanyndaǵy yryzdyq kemimeýi úshin egistik kólemin qaıta qaraǵan jón bolar edi.

Dıqandar kóktemgi egiste yjda­hatty daıyndalyp, yryzdyq jolyn­daǵy yntymaqty údete túsýde. 1,2 mln gektar alqapta súdiger jyrtyldy. Ylǵal jabý jumystary jalǵasýda. Osy istiń barlyǵy – kúzgi mol ónimniń kepili.

Dıqandardyń úmitin aqtaıtyn umtylysty jan-jaqty qarastyryp, mańdaı termen ósirilgen daqyldardy kóldeneń qyrsyqtan saqtaý maqsa­tynda shegirtkege qarsy óńdeý jumystary da júrgizilýde. Naqtyraq aıtatyn bolsaq, 91,1 myń ga alqap shegirtkege qarsy óńdelse, ıtalıandyq prýsqa qarsy 42,1 myń ga alqap dárilendi.

– «Kóktemniń bir kúni jylǵa azyq» degen biraýyz sózdiń astarynda úlken mán bar, – deıdi Zerendi aýdanyndaǵy «Qulan» aýyl sharýashylyǵy qury­lymynyń jetekshisi Qulan Bolatov. – Keı jyldary dándi alqapqa erte sińirgender utady, endi birde sál keshteý ekkenderdiń egini bitik shyǵady. Qazir biz topyraqtyń jylýyn tosamyz. Aýa raıy qubyl­maly bolǵandyqtan, erte pisetin bıdaı suryptaryn ekkenimiz jón. Sondyqtan shaǵyn sharýa qojalyqtary belgili mamandardyń, ǵalymdardyń usynysyn tosyp otyr. Qajetti aqparatty tabý qıyn. Eger tilin tapsań ǵana jer jomart. О́tken jyldardaǵy tájirıbege súıene otyryp jumys istegenimizben, as­tyq sharýashylyǵyn damytý úshin ǵylymı demeý de qajet. Qazir táýekelge súıengennen góri naqty nátıje beretin baǵyt qajet. Kóńil qýantarlyǵy, memleket tarapynan zor qoldaýǵa ıe bolyp otyrmyz. Onsyz, árıne, sharýashylyqty damytý qıyn bolar edi. Bizdiń salada qolbaılaýdyń bar ekeni ras. Ol – áldeneshe ret aıtylyp-jazylyp, ábden jaýyr bolǵan taqyryp. Eń bastysy tehnıka tizgindeıtin bilikti mamandar jetispeıdi. Biz bul máselemen kóktemgi-kúzgi naýqandarda jıi júzdesemiz. Aldaǵy ýaqytta kásibı-tehnıkalyq bilim beretin kolledj túlekterin aýylǵa shaqyryp, el yryz­dyǵyn eseleıtin jumysqa jumyldyrýdyń tóte jolyn tapqan durys bolar edi.

Bir aıta keterligi, aýyl sharýa­shylyǵy qurylymdary memleket tarapynan úlken qoldaýǵa ıe bolyp otyr. Qarjy da qomaqty. 2026 jyly qoldaý kólemi 1 trln teńgege jetpekshi. 85,5 mlrd teńge sýbsıdııa qarastyrylsa, kúni búginge deıin 63,9%-y tólendi.

О́ńirde kádege asyrylmaı jatqan egistik alqaptary da bar. Bos jatqan jer kólemi – 74,4 myń ga. Keıbir aýdandarda ıgerilmeı jatqan jer kólemi tipten kóp. Máselen, Ereı­mentaý aýdanynda 77,5 myń ga, Birjan sal aýdanynda 36,5 myń ga jer bar. Mundaı kórinis Zerendi, Selınograd aýdandarynda da oryn alyp otyr. Osy bir ǵana mysaldan jer resýrs­taryn tıimdi paıdalaný qajettigi baıqalady.

– Bizdiń Zerendi aýdanynyń topyraǵy qunarly ekeni barshaǵa belgili, – deıdi «Qoshqarbaı» jaýap­kershiligi shekteýli seriktesti­giniń basshysy Qaıyrken Hasenov. – Egistik alqaptaryn keńeıtýge yntaly bol­ǵanymyzben, jerge baılanysty sheshilmegen máseleler uzaq jyldan beri qordalanyp qalǵan. Osy túıindi másele ádil, ońynan sheshiletin bolsa, biz tárizdi sharýashylyqtar egistik kólemin meılinshe arttyryp, el yryzdyǵyn eseleı túser edik. Bir kezde retsiz bólingen egistik alqaptaryn halyq qaıtara almaı otyr. Biz úshin eń basty másele – osy.

Eginshilik mádenıeti damyǵan, uzaq jyldar boıy mol tájirıbe jınaqtaǵan óńir dıqandary joǵary ónim kepili sapaly tuqym ekenin jaqsy biledi. Kóktemgi qarbalas shaqta qunarly jer qoınaýyna sińiretin sapaly tuqym máselesin dańǵaıyr dıqandar qońyr kúzden bastap oılastyrǵan. О́ńirde bıylǵy kóktemgi egiske qajetti 539,8 myń tonna tuqym daıyndaldy. Aýyl sharýashylyǵy qurylymdaryn sapaly tuqymmen qamtamasyz etý baǵytynda 39 tuqym sharýashylyǵy jumys isteıdi. Bul tarapta alańda­tarlyq másele joq. Tuqym jetkilikti.

Topyraq qunaryn azaıtpaı, kútim tilegen alqaptardy mıneraldy tyńaıtqyshtarmen baıytý jospary da qomaqty. Bıyl óńirdegi egistik alqaptarǵa 433,5 myń tonna mıneraldy tyńaıtqyshtar sińiriledi. Qazirgi kúni kelisimsharttar jasalyp jatyr.

Kóktemgi qaýyrt maýsym bas­tal­ǵan kezde janar-jaǵar maı máselesi týyndaıdy. Oblystyq aýyl sharýashylyǵy basqarmasynyń málimetine qaraǵanda, bul taraptaǵy jumys júıelengen. 76,7 myń tonna jeńildetilgen janar-jaǵar maı bosatylady. Naýqanǵa qajetti tehnıkanyń 95%-y ázirlik sapynda tur. Kóńilge medet beretin bir jańalyq, jeńildetilgen lızıng baǵdarlamasy boıynsha aýyl sharýa­shylyǵy qurylymdary ózderine qajetti tehnıkalardy satyp alyp, mashına-traktor parkin jyl sanap jańartyp keledi.

Aqmola oblysy