Álbette, «balaǵa kitap oqyp berińiz» degen keńesti barsha ata-ana biledi. Ony basshylyqqa alatyndar da kóp ekeni sózsiz. Shyn máninde máseleniń qalaı bolyp jatqanyn kórý úshin aınalamdaǵy otbasylar arasynda saýalnama júrgizdim. Árıne, bul belgili qorytyndy jasaıtyndaı statıstıkalyq zertteý emes. Meniń shaǵyn saýalnamama 10 otbasy ǵana qatysty. Olarǵa «balalar kishkentaı bolǵanda kitap oqyp berdińiz be?», «neshe jasynan bastap kitap oqyp bere bastadyńyz?», «qansha jasqa deıin kitap oqyp berdińiz?», «qaı ýaqytta (kúndiz, keshke) kitap oqydyńyzdar?», «uıyqtar aldynda ertegi, áńgime, óleń aıtyp berdińiz be?» degen suraqtardy qoıdym.
Dostarymnyń arasynda balasyna kitap oqyp beretin otbasylar kóp bolyp shyqty. Kóbinese balalaryna jatarda ertegi oqyp berip, óleń aıtyp, sýret boıynsha sıpattap, oıdan shyǵarylǵan áńgimeler aıtyp, tipti áli dúnıege kelmegen bópesine kitap oqyp, jaǵymdy mýzyka tyńdatyp, onyń dúnıege kelýin asyǵa kútken otbasylar da bar eken.
Qazirgi kezde jas analar balasyna oqyp beretin kitaptar, aıtyp beretin ánder izdeıdi: dúkende bolsa – jaqsy, bolmasa – ınternetten qaraıdy. Kitap sóreleri elimizde basylǵan balalar ádebıetine syqıyp tolyp turmaǵanyn ózderińiz de kórip júrsizder. Degenmen osy baǵytta jumys istep jatqan baspalar da joq emes. О́zimizdiń, kórshi elderdiń, alys-jaqyn memleketterdegi kitap dúkenderine kóz júgirtkende, balalar ádebıeti kelesideı jas aralyqtaryna bólingenin kóremiz: mektep jasyna deıingi balalarǵa, bastaýysh synyp oqýshylaryna, orta synyp oqýshylaryna, joǵary synyp oqýshylaryna nemese jasóspirimderge arnalǵan ádebıet. Bul óz ishinde taǵy bóline berýi múmkin. Iаǵnı, týǵannan 6 aıǵa deıin, 1 jasqa deıin, 3 jasqa arnalǵan degendeı jalǵasa beredi.
Ǵylymı jikteýde (klassıfıkasııa) shyǵarmalardyń úsh túri anyqtalǵan:
- balalarǵa arnalyp jazylǵan shyǵarmalar;
- úlkenderge arnalyp jazylǵan, biraq balalar da oqıtyn shyǵarmalar;
- balalardyń ózderi jazǵan shyǵarmalar.
Sonymen birge balalar ádebıetiniń tegi men túri eresekterge arnalǵan ádebıetten alys ketpegen. Degenmen, balalar ádebıetinde tragedııa bolmaýy kerek, balanyń jany garmonııany, jaqsylyqty qalap turady. Kitaptyń mindetine qaraı balalar ádebıeti ǵylymı-tanymdyq ádebıet, onyń ishinde oqý-tanymdyq jáne ádebı-tanymdyq bolyp erkeshelenedi. Sonymen birge etıkalyq ádebıetti de umytpaýymyz kerek, ıaǵnı adamgershilik (moraldyq) qundylyqtar júıesin qalyptastyrýǵa áser etetin hıkaıat, áńgime, óleń, poemalar. Onyń ishinde qııal-ǵajaıyp, tarıhı jáne pýblısıstıkalyq ádebıet te bar.
Korneı Chýkovskııdiń «Ekiden beske deıin» degen kitabyn oqyǵan bolsańyz, sózdik qoryńyz mynadaı, tipti odan da basqa, sózdermen tolyqqanyna kúmán joq: «ekıkıkı», «arabeska», «glossa»... Meni qyzyqtyrǵany «ekıkıkı» sózi boldy. K.Chýkovskııdiń aıtýynsha, bul «daıyndyqsyz, aıaq astynan, qýanysh ústinde shyǵarylǵan tosyn uıqas. Ony kishkentaılar aıaq astynan shyǵarady, óte qysqa, birneshe ret qaıtalanyp aıtylady, basqa balalar ony ilip alyp qaıtalap júredi». Sondaı-aq ekiden bes jasqa deıingi balalar sekirip, júgirip júrip óleń shyǵarady deıdi. Ol jerde tek qýanysh bar, tipti kóńilsiz jaǵdaıdyń ózin de balalar qýana jetkize alady. Olar ózi men aınalaǵa degen qýanyshyn jasyra almaıdy, bárine rıza bolǵanyn uıqastyra, tipti uıqasy bolmasa da áýendete aıtady. Kóńil-kúıi joq, álsiz, uıqyly-oıaý bala bir de bir taqpaq, óleń jolyn shyǵara almaıdy. Árıne, bul taqpaqtarda mazmun da, mán de bolmaýy múmkin, ondaǵy eń basty dúnıe – mýzyka, áýen. Sondyqtan ata-analar balalarynyń byldyryn, aıaq astynan oılap tapqan uıqastaryn, áýendetip aıtqan tirkesterin jazyp alsa, túrli zertteýlerdiń negizi bolar edi. Chýkovskıı ózi baqylaǵan uıqas joldaryn zertteı kele olardyń yrǵaǵy kóbinese «horeı» ekenin aıtady. Al «qazaq balalary kishkentaı kezinde qandaı óleń yrǵaǵy men óleń ólshemin tańdaıdy eken?» degen suraq meni de qyzyqtyrady.
Baqytgúl Salyhova,
Pedagogıka ǵylymdarynyń kandıdaty