Álemdik únqatysý alańyna aınalǵan forým

Keshe Astanadaǵy Táýelsizdik saraıynda IV Astana eko­nomıkalyq forýmy «Jana onjyldyq: bolashaqtar men talaptar» degen taqyryp boıynsha óz jumysyn bastady. Onyń jumysyna álemniń 80 elinen 3 myńnan astam qa­ty­sýshylar jınaldy. Olardyń arasynda kórnekti saıasatkerler, iri halyqaralyq korporasııalardyń, ortalyq bank­terdiń, qarjy ınstıtýttarynyń, ekonomıkanyń naqty sektorynyń ókilderi,   Nobel syılyǵynyń 6 laý­rea­ty: Robert Mandell, Djon Nesh, Rodjer Kornberg, Djeıms Mırrlıs, Robert Aýmann, Fınn Kıdland  jáne birqatar halyqaralyq uıymdardyń jetekshileri bar. Birinshi kezekte ótken fo­rým­nyń plenarlyq otyrysyn júr­giz­gen Birikken Ulttar Uıymy  Bas hatshysynyń orynbasary,  BUU Azııa jáne Tynyq muhıt aı­maǵy Ekonomıkalyq jáne áleý­met­tik komıssııasynyń atqarýshy hatshysy Noelın Heızer hanym atap ótkenindeı, beleń alyp otyr­ǵan jahandaný úderisi búkilálem­dik tártipke ózindik yqpalyn anyq sezdirip otyr. Sonymen qa­tar, bul úderis álem halyqtaryna birigý múmkindigin de usynady. О́ıtkeni, qazirgi iri problema­lar­dyń bar­lyǵy bir-birine tyǵyz baı­lanysty sıpat ala túsýde. Bul problemalardy ortaq kelisim negizindegi ashyq únqatysý jaǵ­daı­yn­da ǵana sheshýge bolady. Osymen tórtinshi ret ótip otyrǵan Astana ekonomıkalyq forýmy osy prob­lemalardy belsendi talqy­la­ı­tyn ortaq alań retinde barǵan saıyn bedel ala túsýde. Osy rette Noelın Heızer ha­nym osyndaı halyqaralyq bas­qo­sýǵa óz tórin usynyp otyrǵan Qazaqstannyń eki onjyldyqtyń ishinde asa iri tabystarǵa jetkendigine toqtala kele, ony «Qa­zaqstan fenomeni» dep atady. Mu­nan keıin ol sóz kezegin el da­mýyndaǵy osy úderisterdiń uı­ymdastyrýshysy jáne Kósh­bas­shy­sy bolyp otyrǵan Qazaqstan Respýblıkasynyń Prezıdenti Nur­sultan Nazarbaevqa usyndy. О́z sózin qurmetti meıman­dar­ǵa, osy forýmǵa qatysýshy­larǵa qonaqjaı Qazaqstan jerine bas­qan qadamdaryńyz qutty bolsyn aıtýdan bastaǵan Elbasy Eýrazııa júregindegi elordamyzda Astana ekonomıkalyq forýmy osymen tór­tinshi ret ótip otyrǵan­dy­ǵyna toqtaldy. Halyqaralyq irgeli sharaǵa qatysýshylar qatary jyl saıyn ósip keledi. Osydan-aq forýmǵa úlken qyzyǵýshylyq bar ekeni bárimizge baıqalyp otyr. Bú­ginde álemdik qoǵamdastyq jańa ǵasyrdyń jańa on­jyl­dy­ǵyna qadam basty. Qazirgi úrdis­ter dúnıe damýynyń jańa qar­sa­ńynda turǵanyn bildiredi. Son­dyq­tan daǵdarystan keıingi ke­zeńde «jańa qaǵıdattar qandaı bo­lady, qandaı jańa tártip or­naıdy» degen saýal barshany tol­ǵandyrady. Men mundaı ortaq qaǵıdattardy barlyq elderdiń kúsh-jigerimen qalyptastyrýy­myz kerek dep sanaımyn. Sonda ǵana álemdik qurylymnyń jańa júıesi barshanyń jáne árqaı­sy­myzdyń múddemizge saı bolady. Qazaqstan álemdik qoǵamdastyq­tyń kúsh-jigerin biriktirýde belsendi ról atqarýǵa umtylyp keledi. Bul oraıda, bizdiń tájirı­be­mizdiń mol ekenin ózderińiz jaq­sy bilesizder. Qazaqstannyń osy rólin aıqyndaýǵa ótken jylǵy EQYU-ǵa tabysty tóraǵalyǵy jáne sammıttiń ótýi dálel bola ala­dy dep sanaımyn, dedi Elba­sy óz sózinde. Qazaqstan – qazirgi kúni álem­degi qarqyndy damyp kele jat­qan memleketterdiń biri. Ol bir­qatar daǵdarystardy sátti eńsere bildi. Sonyń eń úlkeni Keńes Oda­ǵynyń taraýy boldy. Bul otan­dyq ekonomıkany tolyq tuqyr­typ ketti. Munan keıin Ońtústik-Shyǵys daǵdarysy, eń sońynda álem elderine áli kúnge deıin aýyr salmaǵyn sezdirip otyrǵan álemdik daǵdarys. Osynyń bar­lyǵyn Qazaqstan oıdaǵydaı eń­serý ústinde. Osy rette Elbasy sońǵy ýaqyttary el ekonomıkasy 7 paıyzdyq deńgeıdegi joǵary qarqyndy damý arnasyna shyq­qan­dyǵyn málimdeı kele, sońǵy 20 jyldyń ishinde bizdiń memleketimizdi quryp qana qoımaı, 12 jyl­dyń ishinde jańa astananyń sa­lynyp úlgergendigin, munyń ózi Qazaqstan damýynyń kórnekti kór­setkishi ári bolashaǵynyń be­rikti­gi­niń belgisi ekendigin atap kór­setti. Biz 2016 jylǵa qaraı ishki jal­py ónimniń jan basyna shaq­qan­daǵy kólemin 15 myń dol­lar­ǵa jetkize otyryp, joǵarǵy kiris deńgeıindegi elder tobyna qo­syl­ý­dy maqsat etip otyrmyz. Eger 1994 jyly jan basyna shaq­qan­daǵy IJО́ kólemi 700 dol­lar­dy qurasa, ústimizdegi jyly 10 myń dollarǵa deıin jetip, sa­naý­ly jyl­dardyń ishinde el ekono­mı­kasy 13 ese ósti. Bul maqsatqa je­týdiń negizgi quraly eldiń úde­me­li ındýstrııalyq-ınnovasııa­lyq damý baǵdarlamasy bolyp ta­bylady. Ol bizdiń ekonomı­ka­myz­dy bolashaq daǵdarystardan qaýipsizdendirýi tıis, dedi Memleket basshysy. Alaıda, jahandanǵan álem­de­gi bir elde bolǵan oqıǵalar bas­qa elderdiń damýyna da yqpal etpeı turmaıdy. Biz bir-birimizdiń jaǵ­daıymyzǵa táýeldimiz. Búgingi fo­rým – osyndaı halyqaralyq deń­geıdegi úlken máselelerdiń sheshimin izdestiretin tanymal ún­qa­ty­sý alańdarynyń biri. Osyǵan oraı, Qazaqstan Kóshbasshysy qa­zirgi daǵdarystardyń sabaǵynan týyndaıtyn aldaǵy jańa onjyl­dyq­tyń perspektıvaly máselele­ri týraly óz kózqarasyn jetkizdi. Sońǵy kezderi keri áserlerdi eńserýdiń belgileri paıda bola bastaǵanyna qaramastan, sońǵy 70 jyldaǵy ekonomıkalyq kata­klızm­­niń eń irisi bolyp taby­latyn daǵ­darystyń tereń problemalaryn sheshý máselesi áli aıqyndalǵan joq. Qazirgi daǵdarys álemge bergen sabaqtardy obektıvti jáne jan-jaqty taldaý qajet. Onyń basty sabaǵy – ekonomıkalyq saıasatta teńgerimsizdikterge jol bermeý. Osy rette aýyr bolsa da ba­qylaýsyz betimen ketken qar­jy rynoktaryn tótenshe qysym­da ustaýdyń mańyzy men paıdasy zor. Rettelmegen qarjy sekto­ryna úılestirilgen ashyq kapıtal – bul baıaý jarylatyn bombamen teń. Ol búkil álem boıynsha bir ret jaryldy, áli de talaı jarylýy múmkin. Daǵdarystyń ekinshi sabaǵy ásirese, damýshy elder úshin ın­dýstrııalyq jáne ınnovasııalyq saıasattyń mańyzynyń artýy boldy. Álemniń kóptegen elderi jahandyq básekelestikke ınnovasııalar, jańa tehnologııalar men ózindik korporatıvtik chempıon­da­ryn qalyptastyrý arqyly qo­sylýǵa áreket etýde. Degenmen, qazirgi tańdaǵy qarjy sektory men naqty ekonomıkanyń ara­syn­daǵy aıyrmashylyqtar bar­ǵan saıyn kózge túsip, irgeli sı­patqa ıe boldy. Jýyqta «Forbs» jýrnaly «Global-2000» kezekti reıtıngin jarııalady. Munda álemniń 2000 iri transulttyq kompanııasynyń jıyntyq túsimi 30 trıllıon dollar, taza paı­dasy – 1,5 trıllıon dol­larǵa jýyq, aktıvteri 125 trıl­lıon dollar bolǵandyǵy kórsetilgen. Olardy shartty túrde «ındýs­trııalyq» jáne «qarjylyq» dep eki topqa jatqyzýǵa bolady. Ka­pıtaldyń naqty sektoryndaǵy 1700-ge jýyq qatysýshylar sa­nynyń qarjy kapıtalyna qara­ǵan­da eki ese artyq bolǵan­dy­ǵyna qaramastan, olardyń álem­dik da­mý­daǵy róli salystyrýǵa kelmeıtin deń­geıdegideı tómen bolyp qalyp otyrǵandyǵy alań týdyrmaı qoı­maıdy. Osylardyń arasynda tıimdi teńgerimdilik qam­tamasyz etilgen jaǵdaıda ǵana jahandyq daǵdarysty aıaq­taýǵa bolar edi. Daǵdarystyń úshinshi sabaǵy jetkilikti dárejedegi áleýmettik saıasattyń qajet ekendigine tú­si­nik­tiń artqandyǵymen erekshelenip otyr. Sońǵy kezderi onyń róli negizsiz tómendetilgen bo­la­tyn. Arab elderinde, sonyń ishinde damyǵan birqatar elderdegi bel­gili oqıǵalar halyqtyń áleý­mettik jaǵdaıyn turaqty nazarda ustaýdyń ótkirligin kórsetip berdi. О́kinishke qaraı, naryqtyq kúsh­ter jumyspen jáne azyq-túlikpen, áleýmettik qorǵaýmen jáne turaqtylyqpen qamtamasyz etýdiń saıma-saı mindetterin barlyq jerde birdeı sheshe alǵan joq. Osynyń saldarynan damy­ǵan jáne damýshy ekonomıka­lar­dyń arasynda aıyrmashylyq ul­ǵaıyp, saýda daýlary, valıýtalyq kıkiljińder, memlekettik qaryz­dar kóbeıip, jumyssyzdar men az qamtylǵan halyq sany ósti. Álem­de birinshi ret bútindeı mem­leketterdiń bankrottyq jaǵ­daıǵa tap bolýy paıda boldy. Elbasy osyndaı jaǵdaılarǵa toqtala kele, álemdik ekonomı­kanyń aldynda onyń qarjylyq, ındýstrııalyq-ınnovasııalyq jáne resýrstyq-azyq-túliktik sekildi úsh negizgi sektorynda ja­han­dyq synaqtar turǵandyǵyn atap kórsetti. Álemdik qarjy sek­torynyń daǵdarysty jaǵdaıy álemdik qarjy júıesiniń aqaý­lyǵynda jáne onyń negizgi qu­ram­das bóligi álemdik rezervtik valıýtada turǵandyǵyn, qazirgi qoldanystaǵy valıýtalyq-qarjy­lyq júıe zańdylyq pen demo­kratııalyq qaǵıdattarǵa jaýap bere almaıtyndyǵyn, makroeko­no­mıkalyq qaǵıdattardy burma­lap, paıda bolǵan jahandyq prob­lemalardy sheshýge kedergi keltiretindigin jetkizdi. Bul ahýaldy joıý úshin osy ýaqytqa deıin qolǵa alynbaǵan túbegeıli sharalar qa­ras­tyrylýy qajet. Osy jaǵdaıǵa baılanysty álem­niń birqatar elderi balamaly va­lıýtany qaras­ty­rýǵa májbúr bolýda. Aqyr aıaǵyn­da álemniń bar­lyq ekonomıkalary ulttyq esep-tólem birligin qurý jáne engizý, al munan keıin jańa qaǵıdatty jahandyq va­lıýtany qu­rýǵa keletin bolady. Al qazirgi jaǵdaıda álemde ekonomıkalyq qatynastarda da­my­ǵan jáne damýshy elder ara­synda ekonomıkalyq teńsizdik qa­lyp­ta­syp otyr. Onyń ózi úl­ken prob­le­ma­lardy kóldeneń tartýda. Búkil­álem­dik banktiń málimetteri boı­ynsha ústimizdegi jyldyń basynan beri azyq-túlik baǵasy 36 paıyzǵa kóterilgen. Osynyń saldarynan kirisi tómen jáne azyq-túligi tapshy elder azyq-túlik ımportyn qarjy­lan­dy­rý problemasyna tap boldy. О́tken jyldyń maýsym aıynan beri kedeılik sheginen tómen adam­dardyń sany 44 mıllıonǵa deıin ósti. Azyq-túlik baǵasynyń kóte­rilýi jaǵdaıynda bul san­nyń odan ári arta beretindigi anyq. Elbasy 2007 jylǵy BUU Bas Assambleıasynyń 62-shi sessııa­syn­da óziniń qazirgi qalyptasyp otyrǵan jalpyadamzattyq prob­lema­larǵa sáıkes «Jahandyq ener­goekologııalyq strategııany» ázirleý ıdeıasyn usynǵandyǵyn jetkizdi. Ony talqylaý Brazılııa­da 2012 jyly ótetin BUU-nyń «RIO+20» turaqty damý kon­ferensııasyna usynylyp otyr. Qazirgi kúni memleketterdiń birigip kúsh-jiger jumsaýy jaǵ­daıynda ǵana problemalardy sheshýge bolady. Osyǵan oraı Elba­sy jalpy álemdik saıasat my­nandaı máselelerge nazar aýda­rýy oryndy ekendigin aıtty. Birinshiden, makroekonomıka­lyq basqarýdyń úılestirilgen júıesin jasaqtaý qajet. Ekinshiden, shıkizattan qarjy sekto­ry­na deıingi rynoktardy jahandyq turǵydan retteý. Úshinshiden, tıimdi valıýta-qarjy júıesin negizge alý. Birinshi baǵyt úshin úlken jıyrmalyqtyń qarjy mınıstrleri ulttyq ekonomıkalar jaǵ­daıyn baǵalaýdyń ámbebap ındı­katorlarynyń tizimin aıqyndaýy qajet. Qazirgi kúni álemdik ry­nok­tardy retteý júıesin qurý tý­raly kóp aıtylýda. Biraq úı­les­tirilgen sheshim áli ázirlengen joq. Bırjalyq taýarlardaǵy, ási­re­se, energoresýrstar men shıkizat jónindegi, sondaı-aq azyq-túlik taýarlary rynogyndaǵy ba­ǵa­lardy qajetinshe basqarýdyń halyqaralyq úılestirilimin qam­tamasyz etýdiń mańyzy zor. Qar­jy rynoktaryn jahandyq bas­qarý bóliginde shyǵarylatyn ba­ǵa­ly qaǵazdar rynogyna ekpin túsirgen oryndy bolar edi. Soń­ǵy daǵdarys aldynda derıvatıvter rynogynyń aınalymy búkil planetanyń jıyntyq IJО́-sinen 8 ese asyp túskeni belgili. Eń aqyrynda jańa álemdik rezervtik valıýtany qurý móldir jáne bar­shaǵa túsinikti jahandyq valıýta­lyq-qarjylyq júıeni qalyptas­tyrý múmkindigin bergen bolar edi. Mundaı jaǵdaıda elderdiń re­zervteri neǵurlym turaqty bo­lyp, bolashaq ekonomıkalyq pers­pektı­valardy nyǵaıtatyndyǵy anyq. Elbasy osyndaı usynysta­ryn bildire kele, halyqaralyq úı­lestirýlerdi nyǵaıtý úshin bar­lyq elder birigip, jahandyq retteý týraly pakt qabyldaýy oryn­dy bolady degen usynysyn jetkizdi. Munan keıin sóz kezegin alǵan «Valıýta baǵamynyń ár túrli rejimderi sheńberinde aqsha jáne fıskaldyq saıasatty, sonymen qa­tar ońtaıly valıýta aımaqta­ryn taldaǵany úshin» 1999 jyly Nobel syılyǵynyń ekonomıka boıynsha laýreaty atanǵan Robert Mandell óz sózin álemdik monetarlyq saıasattyń yqpaly­nan týǵan jaǵdaılarǵa qaraı ba­ǵyttady. Onyń aıtýynsha, ekinshi dúnıejúzilik soǵystan keıingi ýaqyt AQSh dollarynyń jul­dyz­dy sáti boldy. Dollar halyq­aralyq rezervtik valıýta retinde altynnyń sulbasy retinde qa­lyp­tasty. Halyqaralyq deńgeı­degi valıýta retinde fýnt-ster­lıngtiń ornyn basqan dollar tipti keıbir sátterde altynnan da kúshti sıpatqa ıe bolyp otyrdy. Osy rette Robert Mandell biz dollardan ketip, altynǵa aýyssaq degen pikirlerdiń bar ekendigin aıta kele bul úderis óte qıynǵa túspek degen óz boljamyn jetkize ketti. Sheshenniń pikirinshe, osy ýa­qyt aralyǵynda dollardyń ba­syn­da kóptegen qıyn sátter bol­dy. Biraq soǵan qaramastan, ol ózin saqtap keledi. Árıne, dol­larǵa qatysty Eýroodaqtyń ózin­dik saıasatynyń bolǵandyǵyn eshkim joqqa shyǵarmaıdy. Eýro­odaq­taǵy jetekshi memleketter dol­lardyń basymdyǵyna eshqa­shan rıza bolyp kórgen emes. Osy odaqtyń kúsheıýine baıla­nysty keıingi kezderi álemde halyqaralyq valıý­talardyń eki óńiri qurylyp otyr. Munyń ózi Eýropadaǵy mem­leketterdiń mo­ne­­tarlyq odaqqa kirýden bas tar­týynyń nátıjesinde paıda bol­dy. Olar ózderiniń monetarlyq júıesin qurdy. Osy jaǵdaı AQSh-tyń óz mo­netarlyq saıasatyn 180 gradýsqa keri burýyna áser etti. Osynyń yq­palynda elderdiń kópshiligi ıkem­di aıyrbas baǵamyna kóship otyr. Toqsanynshy jyldardyń so­ńynda dollar jedel ósip, onyń aıyrbas baǵamy eki eselendi. Bul óte ǵajaıyp jaǵdaı edi. Munan keıin dollar qaıtadan quldyraı bastady. Osyndaı jaǵdaı alma-kezek sıpat alyp, dollar qaı­tadan kúsheıgen kezde Eýro­odaq­tyń qa­tań monetarlyq saıasat júrgizýiniń nátıjesinde onyń altyn qory eselep artty. Robert Mandell dollarǵa qa­tys­ty qazirgi jaǵdaılarǵa toq­tala kele endigi kezekte Qytaı ekono­mıkasynyń kúsheıýi halyq­ara­lyq yqpaly bar valıýta­lar­dyń ara salmaǵyna eleýli ózge­ris­ter engizýi múmkin ekendigin aıta kele túrli silkinisterge jol bermes úshin endigi kezekte Qy­taı ıýanin dollarǵa konvertteý jón bola­tyndyǵyn atap kórsetti. Sonymen qatar ol Reseı rýbliniń jaǵ­daıyna da toqtala ketti. Birikken Ulttar Uıymy Bas hatshysynyń orynbasary, BUU Eýropa ekonomıkalyq komıssııa­sy­nyń atqarýshy hatshysy Iаn Kýbısh BUU-nyń Bas hatshysy Pan Gı Mýnnyń Astana ekonomıkalyq forýmyna joldaǵan hatyn oqyp berdi. Pan Gı Mýn osydan 3 jyl buryn Astanada alǵashqy forým ótken kezde álem ekonomıkasynyń tereń resessııa jaǵdaıynda bol­ǵan­dyǵyn atap kórsetken. Sodan bergi aralyqta birqatar azııalyq elder damýdyń joǵary qarqynyn kórsete bastady. Osyndaı eldiń aldyńǵy qatarynda forým ótip jatqan Qazaqstan eli de bar. Endigi kezekte álem qandaı damý ar­nasyna qaraı bet túzemek? Kelip jatqan ınvestısııalardy qalaı qaraı baǵyttaǵan jón bolar edi? Búgingi kúnniń ekonomıka salasyn­da qalyptasyp otyrǵan problema­laryn qalaı sheshken oryndy? Pan Gı Mýn mine, osyndaı suraq­tarǵa jaýap izdestirýde Astana ekono­mıkalyq forýmynyń mańy­zy­nyń arta túskendigine toqtala kele onyń jumysyna sáttilik tilegen. BUU Azyq-túlik uıymynyń bas dırektory Jak Dıýf óz só­zinde qazirgi ýaqytta búkil álemde azyq-túlik qaýipsizdigi máselesiniń barynsha ótkir sıpatqa ıe bola bastaǵandyǵyn jetkizdi. Onyń aı­tý­ynsha qazirgi kúni álem ha­lyq­ta­ry­nyń 14 paıyzy bul problemany sezinip otyrsa, sonyń ishinde 29 elde jaǵdaı aýyrlap keledi. Jeti elde problema múldem asqyna tústi dep aıtýǵa bolady. Jan Dıýftyń boljamy boı­ynsha 2015 jyly ósýdiń qarqyny damýshy elderdiń úlesine tıedi. Olardyń azyq-túlikke suranysy arta túsedi. Munyń syrtynda da­myǵan elderdiń suranysy da eshbir kemimeıdi. Osyndaı jaǵdaıda azyq-túlik jetimdiligin qamta­ma­syz etý úshin egistikter kólemin arttyrýdyń, olarǵa jańa tehnologııalar engizýdiń mańyzy zor. Ol úshin, árıne, aýyl sharýashy­lyǵyna bólinetin qarjy resýrs­taryn arttyrý kerek. Osydan birqatar jyldar buryn álemdik ekonomıkadaǵy aýyl sharýashy­ly­ǵynyń úlesi 19 paıyz bolsa, qazir ol 5 paıyzǵa deıin tómen­dedi. Demek, 1970 jyldarǵy úles­tik deńgeıge qaıta kóterilgen oryndy bolar edi. Álemdik azyq-túlik uıymy azyq-túliktiń erkin qozǵalysyn qamtamasyz etý maqsatynda óńir­lik semınarlar ótkizý ústinde. Úlken jıyrmalyqtyń aýyl sha­rýashylyǵy mınıstrleriniń ústi­mizdegi jyldyń maýsym aıynda kezdesýin uıymdastyrý baǵy­tyn­da da jumystar júrgizilýde. Búkilálemdik týrıstik uıy­mynyń bas hatshysy Taleb Rıfaı bul forýmnyń óte mańyzdy ýaqytta ǵana emes, jáne sonymen qatar, óte mańyzdy jerde ótip jat­qandyǵyn aıtty. «Osydan 18 aı buryn dál osy Qazaqstanda biz ózimizdiń májilisimizdi ótkizip edik. Sodan bergi qysqa merzim­niń ishinde Astananyń qatty óz­gerip, tipten qulpyryp ketkendigin kórdim», dedi. Ol saıahatty – HHI ǵasyr fenomeni dep atady. Onyń servıstik qyzmet salasy barǵan saıyn damyp keledi. Jy­lyna 1,33 trıllıon dollardyń qyzmeti kórsetiledi. Jyl saıyn 900 mıllıon adam memleketter she­karasynan ótedi. Demek, týrızm álemdik ekonomıkany bola­shaq damý baǵyttarynda úlken rólge ıe. Horvatııa eks-prezıdenti Stepan Mesıch batysta iri korporasııalar karteli qurylǵannan beri monopolızmniń ústemdik qurǵan­dyǵyn, bul básekelestikti qaýipti jaǵdaıǵa tap qylǵandyǵyn, ón­diristiń ózi birte-birte qarjy alaıaq­tyǵynyń shalǵaıyna túskendigin aıtty. Kásipodaqtardyń róli bol­sa, birte-birte tómendep keledi. Nege bulaı? Stepan Mesıchtiń pikirinshe, qazir kapıtalıstik qoǵam qalyptasý ústinde. Sebebi, iri aksıonerlik qoǵamdardyń ak­sııa­lary adamdar arasynda tara­tylǵannan beri osyndaı qoǵam ıeleri usaqtanyp ketti. Iаǵnı olar usaq aksıonerler. Olardyń kompanııalarǵa jetekshilik ja­saı­tyn top menedjerlerge yq­pa­ly az. Mine, áleýetti menshik ıe­si­niń joqtyǵynan kapıtaldy shyn máninde olardyń ıeleri emes, menedjerleri basqarýǵa kiristi. Kapıtalıstersiz kapıtalıstik qoǵam degenimiz osy. Demek, aldaǵy ýaqytta múddeler balan­syn qaıta qalpyna keltirip, bá­sekelestik rynokty qalyptas­ty­rý kerek. Osymen IV Astana ekonomı­ka­lyq forýmynyń saltanatty ashylýyna arnalǵan plenarlyq otyrysy aıaqtaldy. Munan keıin sessııalar jalǵasty. Oǵan mo­deratorlyq etken CNN júrgizý­shisi jáne damýshy rynoktar jó­nin­degi baǵdarlamalar redaktory Djon Defterıos birinshi sóz kezegin Qazaqstan Respýblıka­sy­nyń Premer-Mınıstri Kárim Má­simovke berdi. Qazaqstan Úki­metiniń basshysy Nursultan Na­zar­baevtyń bastamasymen ashyl­ǵan bul forýmnyń qazirgi kúni álemdik kúrdeli máselelerdi tal­qy­laıtyn ortaq alańǵa aınal­ǵan­dyǵyn aıta kele, sondaı ótkir problemalardyń biri retinde soń­ǵy 3 jylda álemde azyq-túlik ba­ǵasynyń eki ret kóteril­gen­di­gin, Eýroodaq aýmaǵynda jaǵdaı­dyń qalypty arnaǵa túse almaı kele jatqandyǵyn aıtty. Qazaq­stan álemdik jaǵdaıdyń kúrdeli­ligine qaramastan, sońǵy kezderi óz jaǵdaıyn ózi sheshe alatyn qýatty elge aınala bastady. Eldegi kedeılik deńgeıi 25 paıyz­dan 5 paıyzǵa tómendedi. Bilimge ınvestısııa salý arqyly adam kapıtalynyń damýyna erekshe ekpin túsirýde. Degenmen, qazirgi ýaqytta kúrdeli problemalar bar­lyq elderge ortaq. Olardy jekelep sheshý qıynǵa túspek. Kárim Másimov mine, osy rettegi ekonomıkalyq forýmnyń únqa­ty­sý alańy retindegi mańyzyna toqtaldy. Bolıvııa vıse-prezıdenti Hor­he Kıroga qazirgi kúni álemniń damýshy elder esebinen ózgerip kele jatqandyǵyna toqtaldy. Qytaı ekonomıkalyq ósim orta­lyǵyna aınalyp otyr. Eger osyn­daı jaǵdaıda AQSh dol­la­ryna Qytaı ıýanin jalǵaıtyn bolsa, onda dollardyń quny tús­ken bolar edi degen pikirin jetkizdi. Osy rette dollardyń birte-birte eshqandaı bir materıaldyq qundylyqtarmen qýattalmaı kele jatqandyǵyn aıtyp, ony stanoktardan jónsiz basa berý álem ekonomıkasy úshin qaterli ekendigine toqtaldy. AQSh-tan kelgen Nobel syılyǵynyń laýreaty Djon Nesh dollardyń máselesine biraz toqtalyp, ony aqtap sóıleýge tyrysty. AQSh-taǵy federaldyq rezervter júıesi qalaı jumys isteıdi, dollar nege qýattalmaǵan jaǵdaıda basylyp jatyr? Osy máselelerge toqtaldy. Djon Neshtiń pikirinshe, álemdik qarjy júıesiniń oıynǵa aınalýyna túrli qarjy pıramı­dalary áser etip otyr. Nobel syılyǵynyń taǵy bir laýreaty ulybrıtanııalyq Djeı­ms Mırrlıs kapıtalızmniń damý­yndaǵy HH ǵasyrdyń mańyzyna toqtaldy. Naq osy ǵasyrda jan basyna shaqqandaǵy álemdik IJО́ kólemi 7 ese ósse, Japonııada ol 18 ese ósken. Mine, osynyń ná­tıjesinde qalalar qurylysy qat­ty damyp, Qytaı, Úndistan, Re­seı sekildi úlken elder ýr­ba­ndalýǵa tústi. Álemde kedeı adam­dar sany HH ǵasyrdyń sońǵy 25 jylynda jalpyǵa shaqqandaǵy úles boıynsha áldeqaıda azaıdy. Demek, jaǵdaı sondaı bir jaman emes. О́z sózinde Djeıms Mırrlıs kapıtalıstik júıeniń múd­desin qorǵaıtyndyǵyn bildirdi. Tústen keıin IV Astana ekono­mıkalyq forýmynyń plenarlyq otyrysyn qorytyndylaǵan bas­pa­sóz máslıhaty ótti. Onda AQSh-tyń CNN telearnasynyń júrgizýshisi jáne damýshy rynok­tar jónindegi baǵdarlamalardyń redaktory Djon Defterıos, Nobel syılyǵynyń ıegeri, kana­dalyq Robert Mandell, «Kooperatıvtik emes oıyndar terrı­to­rııa­syndaǵy tepe-teńdikti talda­ǵa­ny úshin» Nobel syılyǵynyń ıegeri  Djon Nesh, sonymen qa­tar Nobel syılyǵy ıegerleri Rodjer Kornberg, Djeıms Mırrlıs, Fınn Kıdland AEF-tiń ma­ńyzy týraly, álemdik ekono­mı­ka­nyń búgingi ahýaly men bola­shaq­taǵy boljamdarǵa qatysty kóz­qaras, sondaı-aq plenarlyq oty­rysta aıtylǵan máseleler boı­ynsha jýrnalıstermen suraq-jaýap túrinde pikir almasty. Astana ekonomıkalyq fo­rýmy­nyń alǵashqy kúni shara aıa­synda VI Innovasııalyq kongress bolyp ótti. «Ulttyq ınno­va­sııalyq júıelerdiń ıntegrasııa­laný úde­ris­teri» taqyrybyna arnalǵan ınnovasııalyq kongress álem ǵalymdary men belgili memleket qaıratkerlerin bir ústel basyna jınady. AQSh, Ulybrı­ta­nııa, Fransııa, Germanııa, Shveı­sarııa, Izraıl, Túrkııa, Ońtústik Koreıa, Reseı jáne taǵy basqa 12 elden 300 adam qatysty. Inno­vasııalyq kongress qonaǵy, Indýstrııa jáne jańa tehnologııa­lar mınıstri Áset Isekeshev ta­qyrypty túsindirip ótti. ÚIIDB aıasynda bıznesti qoldaýdyń bir túri ınnovasııany damytý bolyp tabylady. Al ol óz kezeginde ult­tyq ınnovasııalyq júıeniń qurylýyna baǵyttalǵan. Bizdiń oıymyzsha, bolashaqta bizdiń eko­nomıkamyzdyń básekege qabilet­tiligin qamtamasyz etýge aımaqty jáne salalarymyzdy ınnovasııa­lyq damytý, sondaı-aq ınnova­sııa­lyq-tehnıkalyq basqarý júı­esin qurý arqyly qol jetkizemiz dep oılaımyn. Astana ekono­mıkalyq forýmy aıasynda ótip jat­qan VI  Innovasııalyq kongress  qazaq ınnovatorlary ómi­rin­degi eń bedeldi alańdardyń biri, dedi ol. Sondaı-aq kongress aıasynda Táýelsizdik saraıy ǵımaratynyń ishinde «Innovasııa akkordtary» atty ınnovasııalyq jobalar kórmesi uıymdastyryldy. Onda otan­dyq jańashyldar jasap shyǵarǵan 20 ınnovasııalyq jobalar qoıylǵan. Suńǵat ÁLIPBAI, Venera TÚGELBAI. ----------------------------------------- Sýretterdi túsirgen Orynbaı BALMURAT.